Bách xanh, bách vàng và sa mu dầu là ba trong số các loài cây lá kim bản địa của Việt Nam có gỗ thơm, đều đang bị đe doạ ở mức cao và được pháp luật quản lý chặt; gỗ của chúng hầu như không có nguồn thương mại hợp pháp. Chúng ít được nhắc tên hơn hoàng đàn hay pơ mu, nhưng với người quan tâm tới gỗ thơm, hiểu về chúng giúp nhìn rõ vì sao cụm từ "gỗ lá kim quý" ngoài chợ cần được đọc rất thận trọng.
Việt Nam có vài chục loài cây lá kim bản địa, phần lớn mọc ở vùng núi cao hoặc núi đá vôi, và các nhà bảo tồn đánh giá một tỉ lệ lớn trong số đó đang bị đe doạ. Bài này giới thiệu ba loài theo góc người sành gỗ thơm: cây trông thế nào, gỗ có gì đặc biệt, vì sao hiếm, và khi nghe tên chúng trên lời rao thì nên nghĩ gì.
Bức tranh chung về cây lá kim ở Việt Nam
Nói tới cây lá kim, nhiều người chỉ nghĩ tới thông ba lá trên đồi Đà Lạt. Thực ra Việt Nam có nhiều loài lá kim khác, thuộc các họ Thông, họ Hoàng đàn, họ Thông đỏ, họ Kim giao và vài họ nhỏ hơn. Nhiều loài trong đó là cây cổ, mọc chậm, sống ở những đỉnh núi cao lạnh hoặc trên vách đá vôi, nơi cây lá rộng khó cạnh tranh.
Chính điều kiện sống khắc nghiệt đó khiến gỗ của nhiều loài lá kim mịn, bền, giàu nhựa và tinh dầu. Đặc tính ấy làm gỗ thơm, chống mối mọt, và khiến con người săn lùng chúng từ lâu. Khi rừng bị chặt và đất bị chuyển đổi, những quần thể vốn đã nhỏ bị đẩy tới mức chỉ còn vài chục, vài trăm cây ngoài tự nhiên.
Các nhóm nghiên cứu thực vật trong và ngoài nước đã có nhiều chương trình điều tra, nhân giống và trồng bảo tồn cây lá kim Việt Nam trong mấy chục năm qua. Những chương trình đó là lý do bạn có thể thấy cây con bách xanh, sa mu dầu trong vườn thực vật hay khu bảo tồn; chúng không phải nguồn gỗ thương mại.
Ba loài lá kim gỗ thơm: nhận diện nhanh
Thông tin trong bảng ở mức phổ thông, lấy từ mô tả thực vật học thường gặp. Tên khoa học có thể khác nhau giữa các tài liệu do việc phân loại còn được điều chỉnh; khi cần chính xác, bạn nên tra tài liệu chuyên ngành mới nhất.
| Loài | Tên khoa học thường dùng | Nơi mọc | Gỗ |
|---|---|---|---|
| Bách xanh | Calocedrus macrolepis | Rừng núi cao, rải rác từ Bắc vào Tây Nguyên | Vàng nhạt, mịn, thơm nhẹ, bền |
| Bách xanh núi đá | Calocedrus rupestris | Núi đá vôi phía Bắc | Tương tự bách xanh, cây nhỏ hơn |
| Bách vàng | Xanthocyparis vietnamensis (có tài liệu xếp vào chi Cupressus) | Đỉnh núi đá vôi vùng Hà Giang cũ, nay thuộc Tuyên Quang | Vàng, thơm; quần thể cực nhỏ |
| Sa mu dầu | Cunninghamia konishii | Rừng núi cao miền Bắc và Bắc Trung Bộ, nổi tiếng ở Nghệ An | Nhiều dầu, thơm, chống mục |
| Hoàng đàn (để so) | Cupressus tonkinensis | Núi đá vôi Lạng Sơn, Cao Bằng | Vàng, nhiều dầu, thơm |
Điểm chung của cả năm dòng: nơi mọc hẹp, quần thể nhỏ, gỗ thơm và bền. Đó đúng là công thức của một loài vừa bị khai thác vừa khó phục hồi. Nếu một người bán liệt kê "bách vàng" hay "sa mu dầu" trong danh mục hàng có sẵn, bạn nên hiểu rằng hoặc tên gọi không đúng, hoặc nguồn gốc là thứ bạn không muốn dính vào.
Bách vàng: loài được phát hiện muộn và chỉ còn rất ít cây
Bách vàng là một trường hợp đặc biệt. Loài này được các nhà thực vật phát hiện ở vùng núi đá vôi Hà Giang cũ vào cuối thập niên 1990 và công bố là loài mới vào đầu những năm 2000. Việc một cây gỗ lớn như vậy được phát hiện muộn cho thấy vùng núi đá vôi phía Bắc còn nhiều điều chưa được biết hết.
Ngay từ khi được mô tả, bách vàng đã được ghi nhận với số cây trưởng thành rất ít, mọc trên các đỉnh và sườn đá dốc, khó tiếp cận. Cây có lá vảy nhỏ, nón tròn, gỗ màu vàng nhạt và có mùi thơm, giống nhiều loài cùng họ Hoàng đàn. Vì quần thể nhỏ đến vậy, mỗi cây bị mất đi đều là tổn thất lớn cho cả loài.
Với người chơi gỗ, bài học từ bách vàng rất rõ: có những loài mà ngay cả việc sở hữu một mảnh gỗ cũng không có lý do chính đáng. Thưởng thức chúng có nghĩa là đọc về chúng, ngắm ảnh tư liệu, và ủng hộ những nỗ lực bảo tồn, chứ không phải tìm mua.
Bách xanh và sa mu dầu: gỗ thơm, bền, và vì sao bị săn lùng
Bách xanh có gỗ mịn, thơm nhẹ. Gỗ màu vàng nhạt đến nâu nhạt, thớ thẳng, dễ gia công, mùi thơm dịu. Trước đây ở một số vùng, gỗ bách xanh được dùng làm đồ dùng, làm hương. Cây phân bố rải rác ở nhiều tỉnh nhưng mỗi nơi chỉ còn ít cá thể.
Sa mu dầu nổi tiếng vì nhiều dầu. Như tên gọi, gỗ sa mu dầu chứa nhiều nhựa dầu, thơm, chịu ẩm và chống mục tốt. Ở vùng núi Nghệ An, một số cây sa mu dầu cổ thụ được giới bảo tồn và báo chí nhắc tới như những cá thể đặc biệt cần gìn giữ.
Thân lớn, gỗ đẹp, dễ thành mục tiêu. Một cây lá kim cổ thụ cho khối gỗ lớn, thẳng, thơm. Với kẻ khai thác trái phép, đó là món hàng giá trị; với hệ sinh thái, đó là cây mẹ cho hạt giống mà nhiều chục năm mới thay được.
Bị nhầm với sa mộc thường. Sa mộc (Cunninghamia lanceolata) là cây trồng phổ biến ở miền núi phía Bắc, gỗ nhẹ, mùi nhẹ, dùng nhiều trong xây dựng và đồ mộc. Hàng ghi "sa mu" ngoài chợ thường là sa mộc trồng, không phải sa mu dầu quý hiếm. Đây là nhầm lẫn thường gặp chứ chưa chắc là lừa.
Đều nằm trong danh mục quản lý. Theo các danh mục thực vật rừng nguy cấp, quý, hiếm hiện hành, những loài này đều bị hạn chế hoặc cấm khai thác vì mục đích thương mại, tuỳ loài. Danh mục có thể sửa đổi; khi cần chính xác, hãy hỏi cơ quan kiểm lâm.
Nhân giống và trồng bảo tồn: hiểu đúng để khỏi bị dắt mũi
Trong nhiều năm, các vườn quốc gia, khu bảo tồn, viện nghiên cứu lâm nghiệp và một số dự án hợp tác quốc tế đã thu hạt, giâm hom, ghép và trồng thử các loài lá kim quý hiếm của Việt Nam. Mục tiêu chính là giữ nguồn gen và đưa cây về lại nơi sống tự nhiên, không phải tạo nguồn gỗ để bán. Cây trồng bảo tồn thường được theo dõi, đánh dấu, và nằm trong khu vực được quản lý.
Cây lá kim quý lớn rất chậm. Một cây trồng hôm nay cần nhiều chục năm mới có gỗ lõi đáng kể, và lượng tinh dầu trong gỗ cây trồng nơi đất tốt, nước đủ có thể khác gỗ cây mọc chật vật trên đá. Vì vậy, khi ai đó giới thiệu "gỗ bách xanh trồng" hay "sa mu dầu vườn" với khối lượng lớn, bạn nên hỏi cây được trồng từ năm nào, ở đâu, có hồ sơ của cơ quan quản lý hay không.
Ngược lại, nếu bạn quan tâm tới bảo tồn, có những cách tham gia thiết thực: mua cây giống từ cơ sở được cấp phép để trồng ở vùng khí hậu phù hợp, tham gia các chương trình trồng cây của địa phương, hoặc đơn giản là không lan truyền những lời quảng cáo gỗ quý hiếm thiếu căn cứ.
Gặp tên các loài này trên lời rao: nên đọc thế nào
Thị trường đồ gỗ thơm hay mượn tên loài quý cho dễ bán. Dưới đây là cách đọc những câu rao thường gặp, theo hướng bảo vệ người mua.
- "Vòng bách xanh", "tượng bách xanh": nhiều khả năng là gỗ lá kim nhập khẩu được gọi theo tên Việt, hoặc gỗ thường tẩm tinh dầu. Hỏi xuất xứ và giấy tờ.
- "Gỗ sa mu" giá mềm: thường là sa mộc trồng. Không có gì sai nếu người bán nói rõ đó là sa mộc; sai khi họ gọi nó là sa mu dầu.
- "Bách vàng rừng", "bách vàng Hà Giang": với một loài chỉ còn rất ít cây ngoài tự nhiên, bạn không nên mua món hàng nào mang tên này.
- "Gỗ lá kim quý, cùng họ hoàng đàn": câu đúng về họ thực vật nhưng không nói gì về loài và nguồn gốc. Hỏi tiếp tên loài cụ thể.
- "Cây giống bách xanh, sa mu dầu": một số cơ sở nhân giống bảo tồn có cây con hợp pháp. Nếu muốn trồng, hãy hỏi cơ sở có giấy phép và xin hồ sơ nguồn giống.
Cách đọc chung là tách bạch ba câu hỏi: đây là loài gì, ai chứng minh điều đó, và nguồn gốc có hợp pháp không. Người bán đàng hoàng không ngại trả lời cả ba. Với các loài lá kim quý hiếm, câu trả lời đúng nhất thường là "không bán", và một người bán thẳng thắn nói với bạn như vậy đáng tin hơn nhiều người có sẵn mọi thứ.
Người yêu gỗ thơm có thể làm gì cho những loài này
Không mua là việc đơn giản và có ích nhất. Khi không còn người trả tiền cho gỗ của loài quý hiếm, động lực khai thác trái phép giảm đi. Điều này cũng áp dụng cho mảnh vụn, bột, hạt vòng nhỏ: không có món hàng nào nhỏ đến mức vô hại khi quần thể ngoài tự nhiên chỉ còn vài trăm cây.
Việc thứ hai là thay thế bằng gỗ thơm có nguồn gốc rõ ràng. Thị trường có nhiều loại gỗ trồng, gỗ nhập khẩu hợp pháp có mùi dễ chịu, phù hợp làm hộp, kệ, đồ trang trí. Chúng không mang câu chuyện "rừng già trăm năm", nhưng bạn dùng được thoải mái mà không lo về pháp lý.
Việc thứ ba là đi xem và kể lại. Các vườn quốc gia, khu bảo tồn, vườn thực vật có trồng cây lá kim quý giúp bạn nhìn tận mắt dáng cây, ngửi mùi lá trong không khí núi. Chụp ảnh, ghi chép, chia sẻ với con cháu về những loài cây này cũng là cách gìn giữ chúng trong ký ức chung, điều mà một chuỗi hạt trên cổ tay không làm được.
Câu hỏi thường gặp
Bách xanh có trồng được trong vườn nhà không?
Một số cơ sở nhân giống bảo tồn có cây con bách xanh hợp pháp. Cây ưa khí hậu mát, vùng thấp nóng ẩm khó sống tốt. Nếu muốn trồng, bạn nên mua từ cơ sở có giấy phép, giữ hồ sơ nguồn giống, và hỏi kiểm lâm về thủ tục nếu sau này muốn khai thác.
Sa mộc và sa mu dầu khác nhau thế nào?
Sa mộc là cây trồng phổ biến ở miền núi phía Bắc, gỗ nhẹ, mùi nhẹ, dùng làm vật liệu xây dựng và đồ mộc. Sa mu dầu là loài bản địa quý hiếm, gỗ nhiều dầu, thơm, chống mục, quần thể ngoài tự nhiên rất nhỏ. Hai loài cùng chi nhưng khác nhau về mức quý hiếm và pháp lý.
Vì sao gỗ cây lá kim thường thơm hơn gỗ cây lá rộng?
Nhiều loài lá kim có hệ ống dẫn nhựa và tế bào chứa tinh dầu trong gỗ, giúp cây tự bảo vệ trước côn trùng và nấm. Các hợp chất này bay hơi chậm nên gỗ giữ mùi lâu. Không phải loài lá kim nào cũng thơm và cũng có gỗ lá rộng rất thơm như đàn hương.
Có thể mua gỗ bách vàng hợp pháp không?
Với quần thể ngoài tự nhiên cực nhỏ, bách vàng gần như không có nguồn gỗ thương mại hợp pháp. Món hàng nào mang tên bách vàng đều đáng ngờ về loài lẫn nguồn gốc. Cách quý trọng loài này là ủng hộ bảo tồn, không phải tìm mua.
Sách đỏ Việt Nam có phải là văn bản pháp luật không?
Sách đỏ là tài liệu khoa học đánh giá mức độ bị đe doạ của các loài, không phải văn bản quy phạm pháp luật. Việc cấm hay hạn chế khai thác dựa trên các danh mục do Chính phủ ban hành kèm nghị định. Hai hệ thống thường gần nhau nhưng không trùng hoàn toàn.
Gỗ lá kim nhập khẩu có mùi giống bách xanh có dùng được không?
Dùng được nếu người bán ghi đúng tên loài và có giấy tờ nhập khẩu hợp lệ. Vấn đề không nằm ở gỗ nhập khẩu, mà ở việc gọi chúng bằng tên loài quý hiếm Việt Nam để bán giá cao. Bạn chỉ nên trả tiền cho đúng thứ mình nhận.