Chế tác trầm mỹ nghệ là quá trình biến một khúc gỗ dó có trầm thành món đồ hoàn chỉnh: đục bỏ phần gỗ trắng không có dầu, chia phần trầm theo mức dầu, rồi tuỳ chất và dáng mà làm trầm cảnh, tạc tượng, tiện hạt hay cắt thành trầm miếng; phần vụn và mùn đi tiếp vào nhang, tinh dầu. Phần lớn công sức nằm ở bước đục tách, vì trầm len lỏi trong gỗ chứ không nằm thành khối gọn.
Hiểu quy trình trong xưởng giúp người mua đọc đúng món đồ: vì sao trầm cảnh có những hốc ấy, vì sao hạt trầm chìm hiếm, vì sao cùng một khúc gỗ lại cho ra những sản phẩm khác nhau xa về giá trị. Bài này mô tả quy trình ở mức hiểu biết chung, không phải hướng dẫn mở xưởng, và nhấn mạnh phần an toàn cho người làm.
Nguyên liệu vào xưởng: khúc gỗ dó có trầm
Nguyên liệu của xưởng trầm mỹ nghệ ngày nay phần lớn là gỗ dó trồng đã được tác động tạo trầm, cùng một phần nhỏ trầm có nguồn gốc tự nhiên đã lưu hành hợp pháp. Khúc gỗ đưa về xưởng nhìn bên ngoài thường không khác khúc gỗ thường là bao: vỏ xám, gỗ trắng, chỉ ở mặt cắt hoặc ở những chỗ cây bị thương mới thấy những vệt sẫm màu.
Người thợ lâu năm nhìn mặt cắt, nhìn dấu khoan, vết cấy, nhìn những vùng gỗ bị đổi màu để ước đoán trầm nằm ở đâu và chạy theo hướng nào. Nhưng ước đoán vẫn chỉ là ước đoán. Có khúc tưởng nhiều trầm, đục ra thì chỉ có một lớp mỏng; có khúc bề ngoài bình thường mà bên trong có những gân trầm đẹp. Tính may rủi này là một phần của nghề.
Ở Việt Nam, nghề chế tác trầm tập trung ở những vùng có rừng dó trồng và có truyền thống làm trầm: nhiều tỉnh ở Bắc Trung Bộ như Hà Tĩnh, các tỉnh duyên hải miền Trung như Quảng Nam (nay thuộc Đà Nẵng), Khánh Hoà, và một số tỉnh Tây Nguyên. Mỗi vùng có thói quen làm và cách gọi riêng, nên những thuật ngữ trong bài này chỉ là cách gọi phổ biến, mỗi nơi có thể khác.
Các bước chính trong xưởng trầm
Quy trình mỗi xưởng một khác, nhưng đi qua những bước chính sau:
- Cưa khúc: cắt khúc gỗ dó thành những đoạn vừa tay, theo những chỗ thợ đoán có trầm, để dễ xử lý và không làm vỡ phần trầm quý.
- Đục bỏ gỗ trắng: dùng đục, dao nhỏ, móc để lấy dần phần gỗ không có dầu, chỉ giữ lại phần có trầm. Nhiều nơi gọi bước này là đục trầm hoặc lọc trầm. Đây là bước tốn công nhất, có món làm nhiều ngày.
- Phân loại sơ bộ: chia phần trầm thu được thành các nhóm theo mức dầu, kích thước, hình dáng. Khối có dáng đẹp để riêng làm trầm cảnh; khối đặc, đều để tạc hoặc tiện hạt; mảnh nhỏ để làm trầm miếng.
- Tạo dáng hoặc tạo hình: với trầm cảnh, tiếp tục làm sạch các hốc và tôn dáng; với tượng, tạc theo mẫu; với hạt, tiện tròn trên máy tiện.
- Chà và đánh bóng: dùng giấy nhám mịn dần, sau cùng đánh bằng vải mềm. Trầm nhiều dầu tự lên độ bóng nhờ chính nhựa của nó.
- Kiểm tra và hoàn thiện: soát vết nứt, chỗ gỗ trắng còn sót, làm đế cho trầm cảnh, xâu hạt thành chuỗi.
- Gom phụ phẩm: vụn, mùn, phần gỗ có ít trầm được thu gom riêng để bán làm nguyên liệu nhang, tinh dầu.
Nhìn vào quy trình, bạn sẽ thấy vì sao một món trầm cảnh hay một chuỗi hạt có giá trị cao: phía sau nó là cả khúc gỗ lớn bị đục bỏ, và nhiều ngày công lao động tỉ mỉ.
Vì sao cùng một khúc gỗ lại cho ra nhiều loại sản phẩm
Trầm không đều trong thân gỗ. Trong một khúc gỗ, có chỗ trầm dày đặc, có chỗ chỉ là vệt mỏng, có chỗ không có gì. Phần trầm dày, đặc thường ít và nhỏ; phần có trầm rải rác thì nhiều hơn. Người thợ phải quyết định dùng mỗi phần vào việc gì để tận dụng tốt nhất.
Hạt trầm cần khối đặc và đều. Muốn tiện được hạt tròn đẹp, cần khối trầm đủ lớn và tương đối đều dầu. Khối nhỏ hoặc không đều thì khi tiện hạt dễ lộ gỗ trắng ở một bên. Vì vậy chuỗi hạt có từng hạt đều sẫm, nặng là thứ tốn rất nhiều nguyên liệu.
Trầm cảnh cần dáng. Khối có hốc, gân tự nhiên đẹp được giữ làm trầm cảnh, dù dầu có thể không đều. Đục khối ấy thành hạt sẽ mất đi cái dáng, và nhiều khi giá trị trầm cảnh cao hơn giá trị phần trầm nếu cắt ra.
Mảnh vụn vẫn có giá trị. Những mảnh nhỏ, vụn trầm sau khi đục được phân loại thành trầm miếng các hạng. Mùn và bột từ quá trình chà, tiện là nguyên liệu cho nhang trầm, nụ trầm. Phần gỗ có ít trầm có thể đưa đi chưng cất tinh dầu.
Tiện hạt trầm: từ phôi vuông đến chuỗi hạt
Chuỗi hạt là sản phẩm trầm mỹ nghệ phổ biến nhất, và cũng là thứ đòi hỏi chọn nguyên liệu khắt khe nhất. Từ những khối trầm đã đục sạch, thợ cắt thành các phôi vuông nhỏ, kích thước nhỉnh hơn cỡ hạt định làm một chút. Phôi được xem kỹ cả sáu mặt: mặt nào lộ gỗ trắng nhiều thì loại ra hoặc dành cho cỡ hạt nhỏ hơn.
Phôi đạt yêu cầu được khoan lỗ xuyên tâm trước, sau đó gắn lên máy tiện để tiện tròn. Thợ tiện phải giữ tay đều để hạt tròn, đúng cỡ, không bị méo. Trầm nhiều dầu dính lưỡi dao và dễ nóng khi tiện nhanh, nên người làm thường tiện chậm, dừng nghỉ cho nguội. Sau khi tiện, từng hạt được chà mịn, đánh bóng bằng vải.
Bước cuối là chọn hạt cho một chuỗi. Người làm xếp hạt theo màu, theo mức dầu, theo trọng lượng, để các hạt trong một chuỗi tương đối đồng đều. Chuỗi càng đều thì càng phải tiện và loại bỏ nhiều hạt. Những hạt lệch màu, lệch cỡ được gom lại làm chuỗi hạng thấp hơn hoặc làm hạt điểm xuyết. Vì thế, khi thấy một chuỗi hạt đều tăm tắp, bạn đang nhìn kết quả của một quá trình chọn lọc rất dài, chứ không chỉ của một khúc trầm tốt.
Đọc dấu vết chế tác trên món đồ bạn đang cầm
Biết quy trình rồi, bạn có thể nhìn một món trầm và đoán nó đã đi qua những bước nào. Một khối trầm cảnh có các hốc mà mặt trong vẫn còn dấu đục nhỏ cho thấy thợ đã làm sạch tỉ mỉ. Một khối mà mọi hốc đều trơn láng, tròn đều có thể đã được đục thêm hoặc mài nhiều để tạo dáng. Không có cách nào đúng sai tuyệt đối, chỉ là mỗi cách tạo ra một kiểu sản phẩm.
Với hạt trầm, nhìn từng hạt dưới ánh sáng: hạt tiện từ khối trầm đều sẽ có vân dầu phân bố quanh hạt; hạt tiện từ khối không đều thường lộ một mảng màu sáng hơn ở một phía. Lỗ xâu hạt cũng là chỗ đáng xem, vì ở đó bạn thấy được màu gỗ bên trong, không bị lớp đánh bóng che. Bộ chuỗi có hạt đều màu tuyệt đối, kể cả trong lỗ xâu, thì cần xem có bị nhuộm không.
Với trầm miếng, những miếng có cạnh sắc, mặt phẳng thường là mảnh được chẻ hoặc cắt từ khối lớn hơn; những miếng có hình dáng tự nhiên, mép không đều thường là phần gân, phần cục trầm được tách ra nguyên. Hiểu những điều này giúp bạn hỏi người bán đúng câu và đánh giá được lời mô tả của họ.
An toàn cho người làm trầm
Nghề đục, tiện, chà trầm tạo nhiều bụi gỗ và dùng nhiều dụng cụ sắc. Những người làm hoặc muốn tìm hiểu nghề nên lưu ý:
- Bụi gỗ mịn khi chà, tiện có thể gây kích ứng đường hô hấp và da ở một số người; nên đeo khẩu trang chống bụi phù hợp, làm ở nơi thông thoáng hoặc có hút bụi.
- Đục, dao nhỏ rất sắc, làm việc nhiều giờ dễ mỏi tay và trượt; găng tay chống cắt và tư thế ngồi đúng giúp giảm tai nạn.
- Máy tiện, máy cưa phải có che chắn, không đeo vòng, không để tóc dài xoã khi đứng máy.
- Mùn, bụi trầm dễ cháy; giữ xưởng sạch, không để mùn tích tụ gần nguồn nhiệt, ổ điện.
- Người có tiền sử dị ứng, hen suyễn nên hỏi ý kiến bác sĩ trước khi làm việc lâu trong môi trường bụi gỗ.
- Hoá chất chống mối mọt, chống nấm nếu có dùng cho gỗ phải theo đúng nhãn, cất xa thực phẩm và trẻ nhỏ.
Nhiều xưởng nhỏ ở làng nghề vẫn làm thủ công trong điều kiện thiếu thốn. Khi đến tham quan, bạn cũng nên đeo khẩu trang và không đứng quá gần máy đang chạy.
Nghề trầm hôm nay và nguồn gốc nguyên liệu
Nghề chế tác trầm mỹ nghệ hiện nuôi sống nhiều gia đình ở các vùng trồng dó. Phần lớn nguyên liệu đến từ cây trồng, và đó là hướng đi bền vững: cây được trồng, tạo trầm, thu hoạch, rồi trồng lại. Trầm từ cây rừng tự nhiên thì đã rất hiếm và được pháp luật bảo vệ; việc khai thác, mua bán, vận chuyển trầm, gỗ dó từ rừng tự nhiên không có nguồn gốc hợp pháp có thể bị xử lý nghiêm, kể cả về hình sự.
Người mua đồ trầm mỹ nghệ có thể góp phần giữ nghề lành mạnh bằng cách hỏi rõ nguồn gốc, ưu tiên sản phẩm từ trầm trồng được ghi rõ, và không chạy theo những lời rao "trầm rừng trăm năm" không có giấy tờ. Một món trầm trồng được chế tác khéo, gọi đúng tên, có giá trị thật của nó.
Nếu có dịp đi qua các vùng làm trầm, ghé thăm một xưởng nhỏ, xem người thợ đục từng mảnh gỗ trắng ra khỏi khúc trầm là cách hiểu nghề tốt nhất. Bạn sẽ thấy rõ vì sao một món đồ trầm cần thời gian, và vì sao những lời hứa "trầm tốt mà rẻ" thường không đáng tin.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao cùng là đồ trầm mỹ nghệ mà giá trị chênh nhau rất xa?
Giá trị phụ thuộc vào chất trầm trong nguyên liệu, lượng gỗ phải đục bỏ, độ đều của sản phẩm, tay nghề người làm và nguồn gốc nguyên liệu. Một chuỗi hạt đều dầu hay một khối trầm cảnh đẹp là kết quả của rất nhiều công chọn lọc, khác hẳn sản phẩm làm từ gỗ dó ít trầm.
Vì sao chuỗi hạt trầm chìm rất hiếm?
Muốn tiện hạt trầm chìm, cần khối trầm đủ lớn và đặc dầu đều, mà trầm nhiều dầu thường chỉ hình thành thành mảng nhỏ, không đều. Một chuỗi có các hạt đều sẫm, nặng là kết quả của việc đục bỏ rất nhiều gỗ và chọn lọc rất kỹ.
Mùn trầm sau khi đục dùng vào việc gì?
Mùn và bột trầm từ quá trình đục, chà, tiện thường được gom lại làm nguyên liệu cho nhang trầm, nụ trầm. Phần gỗ có ít trầm có thể đưa đi chưng cất tinh dầu. Phụ phẩm trầm vẫn có giá trị nhưng là hạng thấp hơn trầm miếng.
Làm sao biết hạt trầm có bị nhuộm màu không?
Hãy nhìn ở lỗ xâu hạt, nơi thấy được màu gỗ bên trong. Hạt tự nhiên thường có vân dầu không đều, lỗ xâu có màu khác bề mặt. Hạt đều màu tuyệt đối kể cả trong lỗ xâu, hoặc màu ra khi lau bằng khăn trắng, thì cần xem kỹ.
Làm nghề chế tác trầm có nguy hiểm không?
Có những rủi ro cần phòng: bụi gỗ mịn ảnh hưởng hô hấp, dụng cụ sắc dễ gây thương tích, máy tiện máy cưa nguy hiểm nếu không che chắn, mùn trầm dễ cháy. Người làm nên đeo khẩu trang chống bụi, làm nơi thông thoáng và giữ xưởng sạch.
Mua đồ trầm mỹ nghệ thế nào để không tiếp tay cho khai thác trái phép?
Bạn nên hỏi rõ nguồn gốc nguyên liệu, ưu tiên sản phẩm ghi rõ làm từ trầm trồng, và yêu cầu giấy tờ khi người bán nói là trầm tự nhiên. Không mua những món được rao là "trầm rừng" mà không có chứng từ nguồn gốc hợp pháp.