Oud là cách người Ả Rập gọi trầm hương; trong tiếng Ả Rập, chữ này vốn có nghĩa là gỗ. Dầu oud là tinh dầu chưng cất từ gỗ dó có trầm, phần lớn đến từ Nam Á và Đông Nam Á, trong đó có Việt Nam. Còn chữ "oud" trên nhiều chai nước hoa phổ thông thường chỉ một nốt hương được dựng bằng các chất thơm tổng hợp để gợi mùi trầm, không nhất thiết có giọt dầu trầm thật nào.
Người Việt quen trầm qua nén nhang, miếng trầm trên bàn thờ, nhưng nhiều người trẻ lại biết đến nó lần đầu qua những chai nước hoa ghi chữ oud. Bài này nối hai đầu đó: oud trong văn hoá vùng Vịnh, dầu oud thật được làm và gọi tên ra sao, vì sao ngành nước hoa dùng nhiều oud tổng hợp, và đọc tên một chai nước hoa "oud" thế nào cho hiểu đúng. Bài không quảng cáo hay đánh giá thương hiệu nào.
Oud trong đời sống vùng Vịnh Ả Rập
Ở các nước vùng Vịnh như Ả Rập Xê Út, Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất, Oman, Kuwait, Qatar, mùi oud là một phần của đời sống thường ngày và của lòng hiếu khách. Gỗ trầm được làm ấm trong lư than nhỏ để thơm nhà, thơm quần áo; dầu oud được chấm vài giọt lên cổ tay, sau tai, vào khăn áo. Trong những dịp quan trọng như cưới hỏi, lễ hội, tiếp khách quý, mùi oud càng không thể thiếu.
Bên cạnh gỗ và dầu nguyên chất, người vùng Vịnh còn dùng bakhoor, là những mẩu gỗ hoặc viên hương được ngâm tẩm hỗn hợp dầu thơm, đường, nhựa thơm, trong đó có thể có trầm. Bakhoor phổ biến và dễ dùng hơn gỗ oud nguyên chất, mỗi gia đình, mỗi vùng có công thức riêng. Như vậy, cũng như ở Việt Nam, oud ở vùng Vịnh có nhiều cấp độ: từ gỗ quý hiếm đến hỗn hợp thơm phổ thông.
Nhu cầu rất lớn của vùng Vịnh là một trong những lý do khiến trầm trở thành mặt hàng buôn bán quốc tế có giá trị cao. Nhiều nguồn trầm từ Ấn Độ, Bangladesh, Đông Nam Á được đưa tới các thị trường này, cả dưới dạng gỗ lẫn dầu. Việc buôn bán quốc tế các loài dó thuộc chi Aquilaria hiện chịu sự kiểm soát của CITES, nên trầm và dầu trầm đi qua biên giới phải có giấy tờ phù hợp.
Dầu oud thật: được gọi tên theo vùng nguyên liệu
Gọi theo vùng là thói quen của giới buôn. Trong giới buôn và chơi dầu oud, dầu thường được gọi theo vùng: oud Ấn Độ, oud Campuchia, oud Việt Nam, oud Malaysia, oud Borneo và nhiều tên khác. Mỗi tên gắn với một kiểu mùi mà người chơi quen nhận ra, nhưng cũng như lục quốc ngũ vị của Nhật, đó là cách gọi trong nghề, không phải chứng nhận xuất xứ.
Kiểu mùi khác nhau theo cách gọi. Theo mô tả phổ biến của người chơi, dầu oud từ vùng Ấn Độ thường được nói là đậm, có mùi lên men và mùi da thuộc rõ; dầu từ Đông Dương thường được nói là ngọt hơn, có nốt trái cây, mật. Những mô tả này mang tính cảm quan và có rất nhiều ngoại lệ.
Cách ngâm ủ ảnh hưởng nhiều tới mùi. Mùi đậm, hơi "chuồng trại" mà nhiều người gắn với oud phần lớn đến từ quá trình ngâm ủ lên men nguyên liệu trước khi chưng. Dầu chưng từ nguyên liệu ít ngâm ủ có thể sạch, nhẹ hơn nhiều. Vì vậy, hai chai cùng vùng có thể mùi rất khác nhau.
Dầu oud thật đắt và ít. Lượng dầu thu được trên mỗi mẻ chưng rất nhỏ, nguyên liệu tốt hiếm. Dầu oud nguyên chất chất lượng cao vì thế thường được bán theo đơn vị rất nhỏ, đóng trong lọ bé, và giới chơi coi trọng từng mẻ, từng người chưng.
Vì sao nước hoa phổ thông dùng nhiều oud tổng hợp
Khi mùi oud trở nên được ưa chuộng ở thị trường phương Tây và châu Á trong hai thập niên gần đây, nhiều nhà sản xuất nước hoa đưa chữ oud vào tên sản phẩm. Nhưng dùng dầu oud thật cho hàng sản xuất số lượng lớn gặp ba trở ngại: giá rất cao, nguồn cung hạn chế và không ổn định, mùi thay đổi giữa các mẻ. Thêm vào đó là các yêu cầu giấy tờ khi buôn bán quốc tế nguyên liệu từ loài được kiểm soát.
Giải pháp của ngành là dựng một "accord oud", tức một tổ hợp các chất thơm, phần lớn là tổng hợp, được phối sao cho gợi nhớ mùi gỗ, khói, da thuộc, hơi ngọt của trầm. Accord này ổn định, giá thấp hơn nhiều, dễ sản xuất số lượng lớn. Trong một số sản phẩm, nhà sản xuất có thể thêm một lượng nhỏ dầu oud thật để làm sâu mùi, nhưng thường không công bố tỉ lệ.
Điều này không có nghĩa nước hoa oud tổng hợp là thứ kém. Nhiều sản phẩm được phối rất tinh tế và được yêu thích. Chỉ là bạn nên hiểu: mùi oud trong chai nước hoa phổ thông thường là một cách diễn giải mùi trầm, giống như mùi "biển" trong nước hoa là cách diễn giải mùi biển, chứ không phải giọt nước biển đóng chai.
Phân biệt các sản phẩm mang chữ oud
Trên thị trường Việt Nam, chữ oud xuất hiện trên nhiều loại sản phẩm khác nhau. Bảng dưới giúp bạn nhận ra mình đang cầm loại nào:
| Loại sản phẩm | Thường gồm gì | Dấu hiệu nhận biết | Phù hợp với ai |
|---|---|---|---|
| Dầu oud nguyên chất | Tinh dầu chưng từ gỗ dó có trầm | Lọ rất nhỏ, dạng dầu không cồn, mùi thay đổi nhiều giờ trên da | Người chơi trầm, người thích mùi nguyên bản |
| Dầu thơm có oud | Hỗn hợp tinh dầu, hương liệu trong dầu nền | Dạng dầu lăn, danh sách thành phần dài | Người muốn mùi gần oud, dùng hằng ngày |
| Nước hoa ghi chữ oud | Accord oud tổng hợp trong cồn, có thể có ít dầu thật | Dạng xịt, chữ oud trong tên, nhiều nốt hương khác | Người thích phong cách mùi gỗ, khói |
| Bakhoor, gỗ tẩm | Mẩu gỗ hoặc viên ngâm hỗn hợp dầu thơm | Gỗ ướt dầu, mùi ngọt đậm khi nguội | Người thích thơm nhà theo phong cách vùng Vịnh |
| Gỗ oud | Gỗ dó có trầm, giống trầm miếng ở Việt Nam | Miếng gỗ, mùi nhẹ khi nguội | Người thưởng trầm |
Mỗi loại có chỗ đứng riêng. Rắc rối chỉ xảy ra khi một loại được bán như loại khác, ví dụ dầu thơm pha hương liệu được giới thiệu là dầu oud nguyên chất.
Đọc tên và mô tả một chai nước hoa oud
Khi đứng trước một chai nước hoa có chữ oud, vài điều sau giúp bạn hiểu đúng:
- Chữ oud trong tên là tên gọi phong cách mùi, không phải cam kết thành phần.
- Danh sách thành phần trên hộp nước hoa thường gộp các chất thơm vào một mục chung là "parfum" hoặc "fragrance", nên không cho biết có dầu oud thật hay không.
- Mô tả kiểu "oud quý hiếm", "oud nguyên chất" trên một chai nước hoa xịt giá phổ thông nên được hiểu là ngôn ngữ quảng cáo.
- Muốn biết mùi oud thật, hãy thử một giọt dầu oud nguyên chất từ nguồn tin cậy, theo dõi trên da hoặc giấy thử trong nhiều giờ, rồi so với nước hoa.
- Người dị ứng mùi, da nhạy cảm nên thử trên vùng da nhỏ trước; dầu oud và nước hoa đều có thể gây kích ứng ở một số người.
Biết những điều này, bạn vẫn có thể yêu thích một chai nước hoa oud tổng hợp, chỉ là với kỳ vọng đúng và không trả tiền cho thứ mình không nhận được.
Thử mùi một mẫu oud cho đúng cách
Oud, dù là dầu thật hay accord tổng hợp, đều là mùi phát triển chậm. Ngửi ngay khi vừa xịt hoặc vừa chấm lên da chỉ cho bạn biết lớp mùi đầu, thường là phần gắt nhất, nhiều cồn hoặc nhiều mùi lên men. Muốn biết mẫu oud ấy thật sự thế nào, bạn cần theo dõi nó ít nhất vài giờ, có khi cả ngày, xem mùi chuyển từ lớp đầu sang lớp giữa và lớp nền ra sao.
Cách làm đơn giản là chấm hoặc xịt lên que giấy thử, ghi tên mẫu và giờ thử lên đầu que, rồi ngửi lại sau nửa giờ, hai giờ, sáu giờ. Thử trên da thì mỗi lần chỉ nên thử một hai mẫu, mỗi mẫu một vùng da khác nhau, như cổ tay trái và mặt trong khuỷu tay phải. Thử quá nhiều mẫu một lúc làm mũi mỏi, mùi trộn vào nhau, và bạn sẽ không nhớ được mẫu nào ra sao.
Khi so dầu oud thật với nước hoa oud, bạn thường nhận ra dầu thật thay đổi nhiều hơn theo thời gian, có những nốt bất ngờ xuất hiện rồi mất đi, còn accord tổng hợp ổn định hơn, gần như giữ một gương mặt mùi từ đầu đến cuối. Không bên nào hơn bên nào tuyệt đối; quan trọng là bạn thích kiểu mùi nào và hiểu mình đang trả tiền cho điều gì. Nếu da bị đỏ, ngứa sau khi thử, hãy rửa sạch và ngừng dùng mẫu đó.
Trầm Việt trong câu chuyện oud toàn cầu
Việt Nam là một trong những nguồn trầm có tiếng trong lịch sử, và hiện nay là nơi trồng dó, chế tác trầm, chưng cất tinh dầu với quy mô đáng kể. Trong giới chơi dầu oud quốc tế, cái tên "oud Việt Nam" được nhắc tới với kiểu mùi mà nhiều người mô tả là ngọt, sáng, có nốt trái cây. Đây là mô tả cảm quan của người chơi, nhưng nó cho thấy trầm Việt có chỗ đứng riêng trên bản đồ hương liệu thế giới.
Với người Việt, hiểu oud giúp nhìn trầm theo một góc mới: trầm không chỉ là hương thờ cúng, mà còn là nguyên liệu nước hoa, là một phần văn hoá hiếu khách của một vùng đất xa. Nó cũng giúp người làm nghề trầm trong nước hiểu thị trường mình đang phục vụ, và hiểu vì sao giấy tờ nguồn gốc ngày càng quan trọng.
Nếu bạn quan tâm đến trầm Việt dưới dạng gỗ, tinh dầu, vật phẩm có ghi rõ chất liệu và nguồn gốc, có thể xem thêm trên Vật Phẩm Phong Thủy. Còn nếu bạn thích nước hoa oud, hãy thưởng nó như một tác phẩm của người phối hương, với hiểu biết rằng đằng sau cái tên ấy là cả một lịch sử dài của cây dó phương Nam.
Câu hỏi thường gặp
Oud có phải là trầm hương không?
Đúng. Oud là cách gọi trầm hương trong tiếng Ả Rập, chữ này vốn có nghĩa là gỗ. Dầu oud là tinh dầu chưng cất từ gỗ dó có trầm, cùng bản chất với tinh dầu trầm hương ở Việt Nam.
Nước hoa có chữ oud có chứa dầu trầm thật không?
Không nhất thiết. Nhiều nước hoa phổ thông dùng accord oud, tức tổ hợp chất thơm phần lớn là tổng hợp, để gợi mùi trầm. Một số có thêm ít dầu oud thật nhưng thường không công bố tỉ lệ. Chữ oud trong tên là phong cách mùi, không phải cam kết thành phần.
Vì sao dầu oud thật lại đắt?
Lượng dầu thu được trên mỗi mẻ chưng rất nhỏ so với khối lượng gỗ, quá trình chưng kéo dài nhiều ngày, nguyên liệu có trầm tốt lại hiếm. Thêm vào đó, buôn bán quốc tế các loài dó chịu kiểm soát của CITES, làm chi phí và thủ tục tăng thêm.
Bakhoor là gì?
Bakhoor là những mẩu gỗ hoặc viên hương được ngâm tẩm hỗn hợp dầu thơm, nhựa thơm, đôi khi có trầm, dùng phổ biến ở vùng Vịnh Ả Rập để thơm nhà và quần áo. Mỗi gia đình, mỗi vùng có công thức riêng; đó là sản phẩm phối trộn, không phải gỗ oud nguyên chất.
Oud Việt Nam có mùi thế nào?
Theo mô tả của nhiều người chơi dầu oud, oud từ vùng Đông Dương, trong đó có Việt Nam, thường được nói là ngọt, sáng, có nốt trái cây và mật. Đây là mô tả cảm quan, có nhiều ngoại lệ tuỳ nguyên liệu và cách chưng.
Có nên mua dầu oud giá rẻ trên mạng không?
Bạn nên dè dặt. Dầu oud nguyên chất có giá cao vì nguyên liệu và quy trình. Sản phẩm rẻ bất thường thường là dầu thơm pha hương liệu. Hãy đọc kỹ thành phần, hỏi rõ nguồn gốc và chọn người bán minh bạch.