Trầm cảnh là một khối gỗ dó có trầm được giữ hình dáng tự nhiên, làm sạch phần gỗ mục, đặt trên đế để bày như một tác phẩm, tương tự cách người ta chơi đá cảnh hay lũa. Giá trị của trầm cảnh nằm ở hai thứ: chất trầm trong khối gỗ và dáng của nó. Trên thị trường, cùng một cái tên "trầm cảnh" có thể là khối trầm nguyên vẹn từ thiên nhiên, khối đã được đục tỉa thêm, hay nhiều mảnh ghép dán lại cho to và đẹp.
Bài này giúp bạn đọc chất liệu của một món trầm cảnh: nhìn vân dầu ở đâu, nhận ra chỗ đục thêm và chỗ ghép, hiểu cái đế đang che gì, và cách bày, giữ trầm cảnh trong nhà ở Việt Nam. Bài không bàn giá, cũng không bàn chuyện trầm cảnh mang lại điều gì cho gia chủ; đó là quan niệm riêng của mỗi người.
Trầm cảnh khác trầm miếng và tượng trầm ở đâu
Trầm miếng là những mảnh trầm được cắt, chẻ ra để dùng: thưởng mùi, làm nguyên liệu, cất giữ. Người ta quan tâm đến chất trầm mà ít quan tâm đến hình dáng. Tượng trầm là khối trầm hoặc gỗ dó được tạc thành hình cụ thể như người, con vật, đồ vật; giá trị nằm nhiều ở tay nghề người tạc. Trầm cảnh đứng giữa hai thứ đó: nó giữ hình dáng mà thiên nhiên và thời gian tạo ra, con người chỉ can thiệp ở mức làm sạch và tôn dáng.
Một khối trầm cảnh đẹp thường có các hốc, gân, xoắn tự nhiên, là dấu vết của quá trình cây bị thương, mục rữa phần gỗ trắng, còn lại phần gỗ có nhựa cứng chắc hơn. Người chơi gọi những dáng đó bằng hình ảnh quen thuộc: dáng núi, dáng sóng, dáng rồng uốn, dáng thác. Tên gọi chỉ là liên tưởng, không có quy chuẩn chung.
Vì giữ dáng tự nhiên, trầm cảnh thường không thể có chất trầm đều khắp. Có chỗ dầu đậm, có chỗ gỗ nhạt hơn. Người chơi lâu năm thường chấp nhận và thậm chí thích sự không đều ấy, vì nó cho thấy khối trầm là thật, không bị xử lý cho đẹp đồng loạt.
Ba loại trầm cảnh trên thị trường
Cách chia dưới đây là cách nói phổ biến của người chơi; ranh giới giữa các loại không phải lúc nào cũng rõ, và nhiều món là sự pha trộn của hai loại.
| Loại | Mức can thiệp | Dấu hiệu thường gặp | Điều nên hỏi người bán |
|---|---|---|---|
| Trầm cảnh tự nhiên | Chỉ làm sạch gỗ mục, giữ nguyên dáng | Các hốc, gân có bề mặt không đều, dấu dụng cụ rất ít, vân dầu chạy theo dáng khối | Đã làm sạch đến mức nào, có chỗ nào phải gia cố không |
| Trầm cảnh tạo tác | Đục, khoét, tỉa thêm để dáng đẹp hơn | Có những đường cong quá đều, hốc tròn trơn, bề mặt nhẵn khác hẳn chỗ khác | Phần nào là dáng tự nhiên, phần nào được tạo thêm |
| Trầm cảnh ghép | Ghép nhiều khối nhỏ thành khối lớn | Đường nối, vân dầu đổi hướng đột ngột, màu hai phần lệch nhau, có keo ở khe | Món này có bao nhiêu phần, ghép bằng gì |
Trầm cảnh tạo tác hay ghép không phải là đồ giả. Nhiều món ghép có tay nghề cao, đẹp và được chơi công khai. Vấn đề chỉ nảy sinh khi món ghép được bán như món tự nhiên nguyên khối, vì giá trị hai loại khác nhau rất xa.
Đọc vân dầu trên một khối trầm cảnh
Vân dầu chạy theo thớ gỗ. Trầm hình thành trong mô gỗ, nên các vệt dầu sẫm chạy theo hướng thớ, có lúc đứt quãng, có lúc dày lên quanh chỗ tổn thương. Trên một khối tự nhiên, vân dầu thay đổi liên tục, không lặp lại như hoa văn in.
Nhìn ở chỗ gãy, chỗ khuyết. Bề mặt có thể bị đánh bóng hoặc phủ dầu, nhưng ở mép hốc, chỗ khuyết, chỗ gãy, bạn thường thấy được mặt cắt thật của gỗ. Nếu mặt ngoài rất đen bóng mà mặt cắt bên trong lại trắng nhạt, khả năng cao lớp màu chỉ nằm ở bề mặt.
So mật độ dầu giữa các phần. Trên khối tự nhiên, phần đầu, phần chân, phần lõi có mật độ dầu khác nhau nhưng chuyển tiếp từ từ. Nếu thấy hai phần cạnh nhau lệch hẳn về màu và mật độ dầu, ranh giới thẳng hoặc có khe, nên nghĩ tới khả năng ghép.
Cảm giác khi cầm. Trầm có nhiều dầu thường nặng tay hơn gỗ dó thường cùng kích thước. Nhưng cân nặng không nói hết: một số món bị nhồi vật nặng vào hốc, đổ chì vào đáy. Cầm lên, nghiêng các phía, nếu trọng tâm lệch bất thường so với hình dáng thì cần xem kỹ phần đáy.
Mùi khi nguội. Trầm cảnh thật thường có mùi nhẹ khi đưa sát mũi, mùi gỗ trầm dịu. Nếu khối trầm toả mùi nồng từ xa khi chưa làm ấm, hoặc mùi ngọt gắt như nước hoa, nên nghi ngờ bề mặt đã được tẩm hương liệu.
Trầm cảnh từ cây trồng và từ cây tự nhiên
Trầm cảnh truyền thống được làm từ những khối trầm lấy ở cây dó mọc tự nhiên, nơi trầm hình thành qua hàng chục năm, phần gỗ trắng mục đi để lộ ra những gân, hốc cứng chắc. Chính quá trình mục rữa chậm ấy tạo nên những dáng mà người chơi quý. Vì cây dó tự nhiên đã rất hiếm và được pháp luật bảo vệ, những khối trầm cảnh kiểu này ngày càng ít, phần lớn là món đã lưu hành từ trước hoặc có hồ sơ nguồn gốc.
Ngày nay, nhiều trầm cảnh trên thị trường làm từ cây dó trồng đã được tác động để tạo trầm. Gỗ dó trồng thường có trầm tập trung quanh các lỗ khoan hoặc vết cấy, vân dầu có xu hướng phân bố theo quy luật hơn, và khối gỗ ít có những hốc mục tự nhiên sâu. Người làm trầm cảnh từ nguyên liệu này thường phải đục tỉa nhiều hơn để tạo dáng, nên nhiều món thuộc nhóm tạo tác.
Không có gì sai khi chơi trầm cảnh từ cây trồng; đó là nguồn nguyên liệu hợp pháp và bền vững hơn. Điều cần là người bán nói đúng nguồn, và người mua hiểu rằng một khối trầm cảnh trồng đẹp vẫn khác một khối trầm tự nhiên lâu năm. Khi người bán khẳng định "trầm rừng", bạn có quyền hỏi giấy tờ chứng minh nguồn gốc hợp pháp; một khối trầm rừng không có giấy tờ có thể đặt người giữ nó vào rủi ro pháp lý, chứ không chỉ là chuyện giá trị.
Cái đế: phần dễ bị bỏ qua nhất
Đế của trầm cảnh không chỉ để kê cho đứng. Nó có thể che những gì người bán không muốn bạn thấy. Khi xem trầm cảnh, nên để ý:
- Đế ôm sát chân khối trầm thường che chỗ cắt bằng, chỗ gia cố, chỗ ghép thêm phần chân cho vững.
- Nếu có thể, hãy xin nhấc khối trầm khỏi đế để xem đáy. Người bán minh bạch thường không ngại việc này.
- Đáy khối trầm là nơi dễ thấy chất gỗ thật nhất, vì ít khi được đánh bóng hay phủ màu kỹ như mặt trên.
- Một số đế có hốc rỗng bên trong; hãy kiểm xem có vật nặng gắn vào chân khối trầm hay không.
- Đế bằng gỗ quý, chạm khắc cầu kỳ có thể đẹp, nhưng giá trị của nó tách biệt với khối trầm, đừng để đế làm lu mờ việc đánh giá khối trầm.
- Chú ý chỗ tiếp giáp giữa khối trầm và đế: keo, đinh, vít, ốc lộ ra đều nói lên cách món đồ được hoàn thiện.
Đế tốt là đế giữ khối trầm vững, không làm hỏng chân trầm, và có thể tháo ra khi cần. Đế gắn chết bằng keo rất khó kiểm tra, cũng khó vệ sinh và bảo quản lâu dài.
Xem một món trầm cảnh trước khi nhận về
Dù bạn mua hay được tặng, xem kỹ một món trầm cảnh theo thứ tự sau giúp bạn hiểu rõ mình đang có gì:
- Hỏi người bán hoặc người tặng về nguồn gốc khối trầm: trầm từ cây trồng hay từ cây tự nhiên, có giấy tờ chứng minh nguồn gốc hợp pháp không.
- Nhìn tổng thể dưới ánh sáng tự nhiên, xoay các phía để xem dáng và màu.
- Tìm những chỗ khuyết, mép hốc để xem mặt cắt thật của gỗ, so màu bên trong với bề mặt.
- Nhìn kỹ các đường nối nghi vấn, nhất là chỗ khối thắt lại, chỗ đổi hướng.
- Nhấc khỏi đế, xem đáy và chỗ tiếp giáp.
- Ngửi nguội ở vài điểm khác nhau, so mùi giữa các phần.
- Nếu món có giá trị lớn, hãy đề nghị đem tới đơn vị giám định có chuyên môn về lâm sản trước khi quyết định.
Bạn không cần làm phép thử phá hoại như đốt, cạo, nhỏ hoá chất lên trầm cảnh. Những cách đó vừa làm hỏng món đồ, vừa không đáng tin cậy bằng việc quan sát kỹ và hỏi đúng câu.
Bày và giữ trầm cảnh trong nhà
Trầm cảnh nên đặt ở chỗ khô ráo, tránh nắng chiếu trực tiếp, tránh luồng gió điều hoà thổi thẳng vào. Nắng làm bề mặt khô, bạc màu; gió điều hoà làm gỗ co lại, có thể nứt ở chỗ mỏng. Kệ trong phòng khách, tủ kính có khe thông khí là chỗ phù hợp.
Khí hậu miền Bắc có mùa nồm, độ ẩm rất cao; trầm cảnh để trong thời gian này có thể bị mốc trắng ở các hốc sâu. Bạn nên giữ phòng khô bằng máy hút ẩm, lau bụi bằng chổi lông mềm hoặc khăn khô, không lau bằng khăn ướt hay dầu đánh bóng đồ gỗ. Nếu thấy mốc, dùng chổi lông mềm phủi nhẹ ở nơi thoáng, để khô tự nhiên.
Không nên thường xuyên cạo, đốt thử trên trầm cảnh. Mỗi lần như vậy làm mất đi một phần khối trầm và để lại vết khó xoá. Muốn thưởng mùi, hãy giữ riêng một ít trầm miếng. Theo quan niệm của một số người, trầm cảnh đặt trong nhà mang ý nghĩa tốt lành; đó là quan niệm, còn về mặt vật chất, nó là một khối gỗ quý cần được giữ như một tác phẩm mỹ nghệ.
Câu hỏi thường gặp
Trầm cảnh ghép có phải là đồ giả không?
Không hẳn. Trầm cảnh ghép là một loại sản phẩm mỹ nghệ, nhiều món có tay nghề cao. Vấn đề chỉ nảy sinh khi món ghép được bán như món tự nhiên nguyên khối. Bạn nên hỏi rõ và xem kỹ các đường nối trước khi nhận.
Có nên nhấc trầm cảnh ra khỏi đế để xem không?
Nên, nếu người bán đồng ý. Đáy khối trầm là nơi dễ thấy chất gỗ thật nhất, và đế thường che những chỗ cắt bằng, gia cố, ghép thêm. Người bán minh bạch thường không ngại việc này.
Trầm cảnh bị mốc trắng phải làm sao?
Bạn dùng chổi lông mềm phủi nhẹ ở nơi thoáng, để khô tự nhiên, sau đó giữ phòng khô bằng máy hút ẩm. Không nên lau bằng khăn ướt hay hoá chất. Nếu mốc lan rộng hoặc gỗ có dấu hiệu mục, hãy hỏi người làm nghề có kinh nghiệm.
Mùi trầm cảnh nồng từ xa có phải trầm tốt không?
Không nhất thiết. Trầm thật khi nguội thường có mùi nhẹ, cần đưa sát mũi mới cảm nhận rõ. Một khối trầm toả mùi nồng từ xa khi chưa được làm ấm có thể đã bị tẩm hương liệu ở bề mặt.
Trầm cảnh có cần giấy tờ nguồn gốc không?
Trầm và gỗ từ cây rừng tự nhiên của loài được bảo vệ phải có nguồn gốc hợp pháp khi mua bán, vận chuyển. Với trầm cảnh có giá trị, bạn nên hỏi giấy tờ nguồn gốc và giữ lại hoá đơn, chứng từ. Nếu định mang ra nước ngoài, cần tìm hiểu quy định CITES và hải quan hiện hành.
Có thể đốt thử một chút trầm cảnh để kiểm tra không?
Không nên. Đốt, cạo hay nhỏ hoá chất làm hỏng trầm cảnh và không đáng tin cậy bằng quan sát kỹ. Với món có giá trị lớn, hãy đề nghị đem tới đơn vị giám định có chuyên môn.