Trầm hương trong lịch sử Việt Nam: cống phẩm, thương cảng Hội An và nghề đi trầm

Trầm hương có mặt trong lịch sử Việt Nam từ rất sớm: sách cổ Trung Hoa đã nhắc tới hương liệu từ vùng Giao Chỉ, thời các chúa Nguyễn trầm và kỳ nam là món hàng được kiểm soát chặt, thương nhân Nhật Bản, Hoa, Bồ Đào Nha tìm tới Hội An một phần cũng vì nó, và ở miền Trung từng có cả một nghề sống nhờ đi rừng tìm trầm. Câu chuyện này hay bị kể quá lên thành huyền thoại; bài này chỉ giữ những gì có sử liệu hoặc có nhiều nhà nghiên cứu cùng ghi nhận.

Đọc lịch sử trầm giúp người chơi hiểu vì sao giới buôn hay gắn món hàng với một vùng đất, vì sao kỳ nam có tiếng từ trước khi có chuyện quảng cáo, và vì sao cây dó trong rừng tự nhiên ngày nay hiếm đến mức phải bảo vệ bằng luật. Những chỗ sử liệu còn mờ, bài ghi rõ là giả thuyết để bạn tự cân nhắc.

Trầm trong sách cổ: thổ sản phương Nam

Chữ "trầm" trong tiếng Việt mượn từ chữ Hán có nghĩa là chìm. Người xưa đặt tên theo một đặc điểm dễ thấy: miếng gỗ dó tích nhiều nhựa thơm nặng hơn nước, thả xuống thì chìm, khác hẳn gỗ thường. Cái tên ấy cho thấy ngay từ đầu, thứ người ta quý là phần nhựa đặc lại trong thân cây chứ không phải bản thân gỗ.

Các sách viết về cây cỏ phương Nam của Trung Hoa thời trung đại đã nhắc tới cây cho hương thơm ở vùng Giao Chỉ, Lâm Ấp, tức vùng đất nay thuộc miền Bắc và miền Trung Việt Nam. Sách thường được dẫn nhất là "Nam phương thảo mộc trạng", tương truyền của Kê Hàm đời Tấn; tác giả và niên đại sách này giới nghiên cứu còn bàn, nên bạn coi đó là dấu mốc tham khảo chứ không phải bằng chứng chắc chắn. Điều nói chắc được là trầm từ phương Nam đã đi vào thị trường hương liệu phương Bắc từ rất lâu.

Với người Chăm, trầm là sản vật núi rừng quan trọng. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng vùng Chiêm Thành từng là một trong những nguồn trầm có tiếng nhất châu Á, và tên gọi kỳ nam trong một số ngôn ngữ vùng này được giải thích bằng nhiều giả thuyết khác nhau. Chỗ này nên đọc thận trọng: các giả thuyết về nguồn gốc chữ "kỳ nam" chưa thống nhất, người viết nào khẳng định một nguồn duy nhất thì bạn nên hỏi lại họ dẫn từ đâu.

Thời các chúa Nguyễn: trầm và kỳ nam thành món hàng được quản chặt

Khi các chúa Nguyễn mở mang Đàng Trong từ thế kỷ 16 – 17, vùng núi Quảng Nam, Quảng Ngãi, Phú Yên, Khánh Hoà trở thành nơi cung cấp trầm và kỳ nam cho cả buôn bán lẫn triều cống. Lê Quý Đôn, trong "Phủ biên tạp lục" soạn sau chuyến công cán vào Thuận Hoá – Quảng Nam năm 1776, đã ghi chép khá kỹ về sản vật vùng này, trong đó có trầm hương và kỳ nam, cùng cách chính quyền tổ chức người đi lấy và thu sản vật.

Theo các nghiên cứu dựa trên những ghi chép ấy, kỳ nam không phải hàng ai muốn bán thì bán. Chính quyền lập các đội chuyên lo việc tìm lấy sản vật quý ở núi rừng, đặt lệ nộp, và giới hạn việc mua bán tự do với thứ hạng cao nhất. Chi tiết về tên đội, mức nộp và thời gian áp dụng mỗi tài liệu chép một khác, nên bạn đọc phần này như bức tranh chung: trầm, nhất là kỳ nam, là nguồn thu và là món quà ngoại giao, nên được nhà nước để mắt rất kỹ.

Sang thời nhà Nguyễn, các sách địa chí như "Đại Nam nhất thống chí" vẫn chép trầm hương, kỳ nam trong mục thổ sản của một số tỉnh miền Trung. Trầm cũng có mặt trong danh mục đồ triều cống và quà tặng ngoại giao, bên cạnh ngà voi, quế, yến sào. Những dòng ghi ngắn ấy cho thấy trầm đã được xếp vào hàng sản vật đặc biệt của đất nước, chứ không chỉ là hàng chợ.

Hội An và con đường trầm ra biển

Thương cảng mở cửa cho nhiều nhà buôn. Từ cuối thế kỷ 16 sang thế kỷ 17, Hội An là nơi thuyền buôn Nhật Bản, Hoa, Bồ Đào Nha, Hà Lan cập bến. Hàng mua đi gồm tơ lụa, đường, quế, hồ tiêu, và trầm hương. Nhiều nghiên cứu về thương mại thời kỳ này nhắc trầm, kỳ nam như món hàng có giá trị cao trên mỗi đơn vị khối lượng, gọn nhẹ, chở xa được.

Người Nhật đặc biệt chuộng kỳ nam. Thời Mạc phủ Tokugawa, những chiếc thuyền buôn có giấy phép đóng dấu đỏ của chính quyền Nhật sang Đông Nam Á, trong đó có Hội An. Sử liệu Nhật còn lưu thư từ qua lại giữa Mạc phủ và chúa Nguyễn đầu thế kỷ 17; nhiều nhà nghiên cứu cho rằng kỳ nam nằm trong số hàng phía Nhật tìm mua. Ở Nhật, kỳ nam được gọi là kyara và giữ vị trí cao nhất trong cách thưởng hương của họ.

Trầm đi theo đường sông xuống biển. Trầm lấy ở vùng núi được chuyển xuống đồng bằng theo đường sông và đường bộ, qua tay nhiều lớp người buôn trước khi tới thương cảng. Mỗi lớp trung gian lại phân loại, cắt gọt, có khi pha trộn. Thói quen phân hạng tỉ mỉ của giới buôn trầm về sau có gốc từ chính chuỗi buôn bán dài ấy.

Danh tiếng gắn với vùng chứ không với giấy tờ. Ngày ấy không có giấy kiểm định. Người mua dựa vào uy tín của vùng và của nhà buôn, nên tên đất như Khánh Hoà, Quảng Nam trở thành một kiểu bảo chứng truyền miệng. Ngày nay, cách gọi "trầm Khánh Hoà", "trầm Quảng" vẫn còn trong nghề, nhưng nên hiểu đó là cách gọi truyền thống, không phải chứng nhận xuất xứ.

Nghề đi trầm ở miền Trung

Trước khi có rừng dó trồng, toàn bộ trầm đều lấy từ cây mọc tự nhiên. Người đi trầm vào rừng sâu theo nhóm, có chuyến kéo dài nhiều tuần, mang theo gạo, muối, rựa, rìu. Họ tìm những cây dó có dấu hiệu bị thương, gãy cành, mục ruột, vì kinh nghiệm cho thấy trầm thường hình thành quanh chỗ cây bị tổn thương. Phần lớn cây hạ xuống không có trầm hoặc chỉ có ít; chuyến trở về tay không là chuyện thường.

Chuyện nghề đi trầm được kể lại trong hồi ký, phóng sự và lời truyền miệng ở Khánh Hoà, Quảng Nam, Quảng Ngãi, các tỉnh Tây Nguyên. Có những tục kiêng khi vào rừng, những lời dặn giữa người trong nhóm, những câu chuyện về người đổi đời nhờ một khúc kỳ nam và nhiều hơn thế là người bỏ mạng vì sốt rét, rắn độc, lạc đường. Khi đọc các chuyện này, bạn nên tách phần ký ức nghề nghiệp đáng quý khỏi phần được kể thêm cho hấp dẫn.

Nghề đi trầm tự nhiên đã làm cây dó rừng cạn kiệt. Một cây không có trầm vẫn bị chặt vì người ta không biết trước bên trong có gì. Đó là lý do ngày nay các loài dó thuộc chi Aquilaria nằm trong danh mục cần kiểm soát buôn bán quốc tế theo CITES, và ở Việt Nam việc khai thác, mua bán gỗ, trầm từ cây rừng tự nhiên phải có nguồn gốc hợp pháp. Nghề đi trầm theo kiểu cũ hôm nay là chuyện của ký ức, không phải con đường để học theo.

Các mốc lịch sử của trầm hương Việt: điều đã chắc và điều còn bàn

Bảng dưới gom những mốc hay được nhắc khi kể chuyện trầm Việt. Cột cuối nói rõ mức độ chắc chắn, để bạn khỏi chép lại một giai thoại như sự thật.

Khi gặp một bài viết khẳng định chắc nịch "vua X dùng kỳ nam vùng Y", "miếng trầm này có từ thời Z", bạn hãy hỏi nguồn. Với trầm, giai thoại đi trước sử liệu rất xa, và giai thoại hay được dùng để bán hàng.

Hiểu lịch sử để không bị kể chuyện bán hàng

Lịch sử trầm đẹp nên dễ bị mượn làm lời rao. Vài điểm giúp bạn giữ đầu óc tỉnh táo khi nghe người bán kể chuyện:

• Tên vùng trong lời rao không phải giấy chứng nhận. "Trầm Khánh Hoà" có thể là trầm trồng ở nơi khác, hoặc trầm nhập khẩu được gọi theo thói quen.
• Chuyện "trầm tiến vua" thường không kiểm chứng được. Một miếng trầm trên thị trường hôm nay gần như không thể lần ngược về kho đồ triều đình.
• Tuổi của trầm không đo được bằng mắt. Người bán nói "trầm trăm năm" là đang kể, không phải đang chứng minh.
• Kỳ nam trong sử sách là thứ cực hiếm ngay từ thời xưa. Thứ được bán đại trà mang tên kỳ nam hôm nay cần được nhìn với con mắt rất thận trọng.
• Lịch sử cho ta hiểu giá trị văn hoá, không cho ta căn cứ để tin rằng một món hàng cụ thể có giá trị tương xứng.

Nếu thích sưu tầm, hãy coi phần lịch sử là phông nền để hiểu nghề, còn mỗi món cụ thể thì đánh giá bằng chất liệu, tạo tác và giấy tờ nguồn gốc của chính nó.

Từ rừng dó tự nhiên đến nghề trồng dó hôm nay

Từ cuối thế kỷ 20, khi trầm tự nhiên gần như cạn, nhiều nơi ở Việt Nam chuyển sang trồng cây dó bầu và nghiên cứu cách tác động để cây tạo trầm. Rừng dó trồng xuất hiện ở nhiều tỉnh từ Bắc vào Nam, nổi tiếng hơn cả là Hà Tĩnh, Quảng Nam, Khánh Hoà và một số tỉnh Tây Nguyên. Trầm từ cây trồng là nguồn chính cho nhang, tinh dầu, vòng tay và đồ mỹ nghệ trên thị trường hiện nay.

Sự chuyển dịch này thay đổi cả văn hoá trầm. Ngày trước, trầm là thứ hiếm, gắn với giới quý tộc, nhà buôn lớn, những dịp lễ trọng. Ngày nay, sản phẩm từ trầm phổ biến hơn rất nhiều, nhưng khoảng cách giữa trầm trồng phổ thông và trầm tự nhiên hạng cao cũng rộng hơn bao giờ hết. Hiểu lịch sử giúp bạn đặt mỗi món vào đúng chỗ: một nén nhang trầm, một chuỗi hạt, một miếng trầm cảnh mang những câu chuyện khác nhau.

Nếu muốn tìm hiểu sâu hơn, bạn có thể đọc trực tiếp các bản dịch "Phủ biên tạp lục", những nghiên cứu về thương cảng Hội An của các nhà sử học trong và ngoài nước, hoặc ghé các bảo tàng, nhà trưng bày ở Hội An và Nha Trang có hiện vật liên quan tới buôn bán thời xưa. Đọc tận nguồn bao giờ cũng tốt hơn đọc qua lời kể của người đang bán hàng.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao gọi là trầm hương?

Chữ "trầm" có nghĩa là chìm. Người xưa thấy miếng gỗ dó tích nhiều nhựa thơm nặng hơn nước, thả xuống thì chìm, nên gọi là trầm hương. Tuy vậy, không phải miếng trầm nào cũng chìm; nhiều miếng có trầm nhưng ít nhựa vẫn nổi.

Kỳ nam có từ thời nào trong sử Việt?

Kỳ nam được nhắc trong ghi chép về Đàng Trong thế kỷ 17 – 18, nổi bật là "Phủ biên tạp lục" của Lê Quý Đôn, và trong sử liệu thương mại liên quan đến Hội An. Trước đó, nhiều nhà nghiên cứu cho rằng vùng Chăm Pa đã nổi tiếng về loại trầm hạng cao này.

Người Nhật có thật sự sang Hội An mua trầm không?

Sử liệu thương mại thế kỷ 17 cho thấy thuyền buôn Nhật thường xuyên cập Hội An, và nhiều nghiên cứu cho rằng trầm, kỳ nam nằm trong số hàng họ tìm mua. Khối lượng và giá cả cụ thể thì không nên đoán khi không có tài liệu chắc.

Trầm Khánh Hoà có phải ngon nhất không?

Khánh Hoà là vùng có tiếng về trầm trong truyền thống, nhưng "ngon nhất" là cách nói của người bán. Chất lượng một miếng trầm phụ thuộc vào chính miếng đó, không phụ thuộc vào tên vùng in trên hộp. Tên vùng hôm nay cũng không phải chứng nhận xuất xứ.

Có nên mua trầm được giới thiệu là "trầm tiến vua" không?

Bạn nên coi đó là lời kể, không phải căn cứ. Gần như không có cách nào kiểm chứng một miếng trầm trên thị trường từng thuộc kho đồ triều đình. Hãy đánh giá món hàng bằng chất liệu thực tế, giấy tờ nguồn gốc hợp pháp và người bán có minh bạch hay không.

Muốn đọc thêm về lịch sử trầm thì bắt đầu từ đâu?

Bạn có thể đọc bản dịch "Phủ biên tạp lục", các bộ địa chí thời Nguyễn, những công trình nghiên cứu về thương cảng Hội An và về Chăm Pa. Khi đọc bài trên mạng, hãy ưu tiên bài có dẫn nguồn rõ ràng và tách bạch giữa sử liệu với giai thoại.