Trong nhiều gia đình Việt, trầm là thứ hương được dành cho những dịp trọng: đêm giao thừa, ba ngày Tết, ngày giỗ ông bà, ngày họ tộc tế tổ ở nhà thờ họ. Khác với nén nhang thắp hằng ngày, một miếng trầm đặt trong lư nhỏ mang ý nghĩa trang trọng hơn, như một cách nói rằng hôm nay là ngày khác thường. Tục này mỗi vùng mỗi khác, mỗi nhà mỗi nếp, không có một bản quy định chung.
Bài này kể lại những nếp dùng trầm phổ biến trong lễ tục gia đình và dòng họ, giải thích ý nghĩa theo quan niệm dân gian, và gợi ý cách giữ nếp cũ cho hợp với nhà ở ngày nay. Bài không hướng dẫn cách đốt trầm, cũng không đưa văn khấn; những phần đó bạn nên theo nếp của gia đình hoặc hỏi người lớn tuổi trong họ.
Vì sao trầm được dành cho dịp trọng
Theo quan niệm dân gian, mùi thơm sạch là cách bày tỏ lòng thành với tổ tiên, cũng như người ta quét dọn nhà cửa, lau bàn thờ, thay nước bình hoa trước ngày lễ. Trong các thứ hương, trầm được coi là thanh và trang nhã nhất, vì nó là nhựa thơm tự nhiên của cây, không cần pha thêm gì. Nhiều người lớn tuổi vẫn nói "có trầm thì nhà mới ra không khí ngày Tết", ý là mùi trầm gắn với ký ức sum họp hơn là với một tác dụng nào đó.
Trầm cũng là thứ quý. Ngày xưa, không phải nhà nào cũng có miếng trầm; nhà khá giả mới để dành được, nhà bình thường có khi chỉ có ít trầm vụn mua từ chợ phiên cuối năm. Vì quý nên người ta không dùng hằng ngày mà để dành cho dịp lớn. Thói quen ấy truyền đến nay: nhiều gia đình thắp nhang thường ngày, còn trầm chỉ lấy ra vào ngày rằm lớn, ngày Tết, ngày giỗ.
Cần nói rõ: đây là ý nghĩa văn hoá, là cách người Việt biểu đạt sự trân trọng. Không có căn cứ nào cho rằng dâng trầm thì gia đình được phù hộ nhiều hơn, hay không có trầm là thiếu lễ. Một mâm cơm sạch sẽ, một bàn thờ ngăn nắp, con cháu có mặt đông đủ mới là phần cốt lõi của ngày giỗ, ngày Tết.
Bát hương, lư trầm và nhang: mỗi thứ một chỗ trên bàn thờ
Bát hương là nơi cắm nhang. Bát hương đặt chính giữa bàn thờ, đựng tro hoặc cát, là chỗ cắm nén nhang. Trong nhiều gia đình, bát hương được coi là vật trọng nhất trên bàn thờ, không tuỳ tiện xê dịch.
Lư trầm là chỗ dành riêng cho trầm. Lư trầm, có nhà gọi là đỉnh trầm hoặc lư xông, là một vật riêng, thường bằng đồng hoặc gốm, có nắp thủng lỗ để mùi thoát ra. Nó không thay bát hương mà đứng cạnh, thường ở phía trước hoặc trên một kỷ nhỏ.
Bộ tam sự, ngũ sự. Ở nhiều vùng, lư hương đặt giữa hai cây đèn nến hoặc hai cây chân nến, gọi là bộ tam sự; thêm hai thứ nữa như ống hương, đài nước thì thành ngũ sự. Cách bày, số lượng và tên gọi thay đổi theo vùng và theo kích thước bàn thờ.
Nhang trầm là cách dung hoà. Nhiều nhà ngày nay chọn nhang có bột trầm thay cho trầm miếng, vì tiện hơn, không cần lư riêng. Đây là cách làm phổ biến và không có gì sai so với nếp cũ; điều đáng lưu ý chỉ là chọn nhang rõ nguồn gốc, ít hoá chất tạo mùi.
Nếp mỗi nhà một khác. Có nhà miền Bắc đặt lư trầm trên sập trước bàn thờ, có nhà miền Trung để trên kỷ riêng, có nhà miền Nam không dùng lư trầm mà chỉ thắp nhang. Khi về làm dâu, làm rể hay dọn về ở chung, hỏi người lớn trong nhà là cách đúng nhất.
Trầm trong đêm giao thừa và ba ngày Tết
Ở nhiều vùng, mùi trầm gắn chặt với đêm giao thừa. Sau khi lau dọn bàn thờ, bày mâm ngũ quả, nhiều gia đình đặt một ít trầm vào lư trước giờ giao thừa, để khi cả nhà quây quần thì trong nhà đã thoang thoảng mùi. Với nhiều người xa quê, mùi trầm là một trong những thứ gợi nhớ Tết rõ nhất, cùng với mùi lá dong luộc bánh và mùi hoa thuỷ tiên.
Trong ba ngày Tết, trầm thường được dùng vào những lúc làm lễ: sáng mồng Một, lúc mời tổ tiên dùng cơm, lúc làm lễ hoá vàng. Ngoài những lúc đó, nhà vẫn mở cửa đón khách và không cần lúc nào cũng có trầm. Nhiều cụ còn dặn: trầm là để thơm nhẹ, đặt ít là đủ, khói dày đặc là phí trầm và khó chịu cho người già, trẻ nhỏ.
Một số gia đình ở Huế và miền Trung có nếp dâng trầm cả vào ngày rằm tháng Giêng, rằm tháng Bảy và ngày Tết Đoan Ngọ. Ở Nam Bộ, nhiều nhà dùng nhang trầm là chính. Những khác biệt này đều là nếp sống tự nhiên của từng vùng, không vùng nào đúng hơn vùng nào. Điều đáng giữ là tinh thần chuẩn bị chu đáo cho ngày lễ, còn hình thức thì tuỳ điều kiện từng nhà.
Ngày giỗ và trầm của người đứng lễ
Ngày giỗ, đặc biệt là giỗ ông bà, cha mẹ, là dịp con cháu tụ về nhà trưởng. Trong nhiều gia đình, việc chuẩn bị trầm là phần của người đứng lễ, thường là con trưởng hoặc cháu đích tôn. Người ấy để dành một miếng trầm trong hộp riêng, đến ngày giỗ mới lấy ra một mẩu nhỏ. Có nhà giữ một miếng trầm qua nhiều đời, mỗi năm chỉ dùng chút ít, coi như vật kỷ niệm của người đã khuất.
Có những gia đình con cháu đi xa mang trầm về biếu người đứng lễ, như một cách góp phần vào ngày giỗ khi không về được. Món biếu này có ý nghĩa vì nó gắn với việc thờ cúng chung, chứ không cần đắt tiền. Một gói trầm vụn sạch, rõ nguồn gốc có ý nghĩa ngang một miếng trầm đẹp; điều người nhận cảm thấy là sự nhớ đến của con cháu.
Ngày nay, nhiều nhà chung cư không tiện dùng trầm vì phòng kín, có báo khói. Không ít gia đình chuyển sang dùng nhang trầm loại ít khói, hoặc chỉ dùng trầm khi làm lễ ở nhà thờ họ, nhà ông bà ở quê. Giữ được tinh thần ngày giỗ quan trọng hơn giữ đúng từng chi tiết hình thức.
Trầm ở nhà thờ họ và đình làng
Nhà thờ họ là nơi thờ chung của cả dòng họ, nên việc dùng trầm ở đây có tính tập thể. Một số nếp hay gặp, khác nhau tuỳ dòng họ và địa phương:
- Họ tộc có quỹ chung, trong đó có khoản mua hương, đèn, trầm cho các kỳ tế lớn như giỗ tổ, Tết, ngày khánh thành, tu sửa nhà thờ.
- Người coi giữ nhà thờ họ, thường là trưởng họ hoặc người được cử, giữ hộp trầm chung và dùng vào các kỳ tế.
- Có dòng họ ghi lại vào sổ họ những lần con cháu cung tiến đồ thờ, trong đó có trầm, như một cách ghi nhận đóng góp.
- Ở một số đình làng, việc chuẩn bị hương, trầm cho kỳ tế thần là phần việc của ban tế hoặc các giáp, theo hương ước cũ hoặc nếp mới của làng.
- Khi tu sửa nhà thờ họ, các hiện vật như lư trầm cũ, đỉnh đồng thường được giữ lại, lau chùi chứ không thay mới, vì chúng mang dấu vết của nhiều thế hệ.
Nếu bạn được giao giữ trầm của dòng họ, hãy cất nơi khô ráo, ghi chép rõ khi dùng, khi nhận cung tiến. Sự minh bạch nhỏ ấy giúp tránh những hiểu lầm không đáng có giữa các chi, các nhánh trong họ.
Giữ nếp cũ mà không ngột khói, không tốn kém
Nhà ở ngày nay khác nhà ba gian ngày trước. Vài điều giúp giữ nếp dùng trầm cho hợp, an toàn cho người trong nhà:
- Mở cửa sổ hoặc cửa chính khi làm lễ có dùng trầm, nhất là trong căn hộ chung cư, để khói không đọng.
- Dùng lượng trầm nhỏ; mục đích là thơm thoang thoảng, không phải để phòng mờ khói.
- Để lư trầm xa rèm, xa giấy, xa chỗ trẻ nhỏ với tới; than và tro nóng giữ nhiệt lâu hơn bạn nghĩ.
- Người có bệnh hô hấp, người già yếu, trẻ nhỏ nên ở phòng khác khi đang có khói; nếu cần, hỏi bác sĩ về việc tiếp xúc khói hương.
- Không cần mua trầm đắt tiền cho lễ tục gia đình; trầm vụn sạch hoặc nhang trầm rõ nguồn gốc đã đủ đầy ý nghĩa.
- Không mua trầm từ nguồn không rõ ràng chỉ vì người bán nói là "trầm rừng"; trầm từ cây rừng tự nhiên phải có nguồn gốc hợp pháp.
Trong gia đình có người theo tôn giáo khác nhau hoặc có quan niệm khác về thờ cúng, việc dùng hay không dùng trầm nên được bàn bạc nhẹ nhàng. Tôn trọng niềm tin của nhau quan trọng hơn giữ đúng một chi tiết nghi lễ.
Khi người trẻ tiếp quản nếp nhà
Nhiều người trẻ hôm nay lần đầu phải lo ngày giỗ, ngày Tết khi ông bà, cha mẹ đã già yếu. Họ thường lúng túng với những chi tiết như đặt lư trầm ở đâu, dùng trầm lúc nào, bao nhiêu là đủ. Cách tốt nhất là hỏi và ghi lại ngay khi người lớn còn khoẻ: ảnh chụp bàn thờ ngày lễ, ghi chú các mốc trong năm, tên những vật dụng và chỗ cất.
Bạn cũng nên phân biệt phần cốt lõi với phần hình thức. Cốt lõi là lòng nhớ ơn, là con cháu tụ họp, là bàn thờ sạch sẽ. Hình thức như dùng trầm miếng hay nhang trầm, đặt lư bên trái hay bên phải, có thể điều chỉnh theo điều kiện. Không ai trách một gia đình ở chung cư vì dùng nhang ít khói thay cho trầm miếng.
Nếu muốn tìm hiểu thêm về bày biện bàn thờ, ý nghĩa đồ thờ, bạn có thể đọc sách về phong tục Việt Nam của các nhà nghiên cứu văn hoá, hoặc hỏi các cụ cao niên trong họ. Mỗi nhà là một kho kinh nghiệm riêng, đáng được ghi lại trước khi bị quên.
Câu hỏi thường gặp
Ngày Tết có bắt buộc phải dùng trầm không?
Không. Dùng trầm là một nếp đẹp của nhiều gia đình, nhưng không phải điều bắt buộc. Nhiều nhà chỉ thắp nhang, hoặc dùng nhang trầm. Điều cốt lõi của ngày Tết là bàn thờ sạch sẽ, con cháu sum họp, chứ không nằm ở loại hương.
Lư trầm khác bát hương thế nào?
Bát hương là nơi cắm nhang, đặt giữa bàn thờ và được coi là vật trọng nhất. Lư trầm là vật riêng để đặt trầm, thường có nắp thủng lỗ, đặt cạnh hoặc phía trước bát hương. Hai thứ có vai trò khác nhau và không thay thế cho nhau.
Dùng nhang trầm thay trầm miếng có thiếu lễ không?
Không có quy định nào nói vậy. Nhang trầm là cách dung hoà phổ biến, tiện cho nhà ở ngày nay. Điều đáng lưu ý là chọn loại rõ nguồn gốc, ít hoá chất tạo mùi, và mở cửa cho thoáng khi thắp.
Biếu trầm cho người đứng lễ ngày giỗ có hợp không?
Đây là món biếu hợp ý nghĩa vì gắn với việc thờ cúng chung. Bạn không cần chọn loại đắt; một gói trầm sạch, rõ nguồn gốc là đủ. Người nhận trân trọng sự nhớ đến của con cháu hơn là giá trị món đồ.
Nhà chung cư có báo khói thì dùng trầm thế nào?
Bạn nên dùng lượng rất nhỏ, mở cửa thông gió, đặt lư xa đầu báo khói và xa rèm, hoặc chuyển sang nhang trầm loại ít khói. Nếu tầng có quy định riêng về khói, hãy tuân theo để an toàn cho cả toà nhà.
Ai nên giữ trầm chung của dòng họ?
Thường là trưởng họ hoặc người được họ tộc cử coi giữ nhà thờ. Việc giữ trầm chung nên đi kèm ghi chép khi nhận cung tiến, khi dùng, để minh bạch giữa các chi, các nhánh trong họ.