"Tượng trầm hương" là cái tên dùng chung cho rất nhiều loại tượng có chất liệu khác nhau: tượng tạc từ khối trầm có nhiều dầu, tượng tạc từ gỗ dó chỉ có ít vệt trầm, tượng từ gỗ dó trắng được tẩm dầu hoặc hương liệu cho thơm, và tượng đúc từ bột trầm trộn keo ép khuôn. Bốn loại này nhìn qua có thể giống nhau, nhất là khi bày trong tủ kính, nhưng khác nhau rất nhiều về giá trị và độ bền mùi.
Bài này nhìn tượng trầm thuần tuý ở góc chất liệu: chỗ nào trên tượng nên nhìn, dấu vết nào cho biết đây là gỗ tạc hay bột ép, khi nào mùi là của trầm và khi nào là của hương liệu. Bài không bàn ý nghĩa hình tượng, không bàn tượng thờ; những đề tài ấy thuộc chuyên mục khác.
Bốn loại chất liệu hay gặp ở tượng trầm
Bảng dưới tóm tắt đặc điểm của từng loại. Thực tế có nhiều món pha trộn, ví dụ tượng gỗ dó có trầm thật ở phần thân nhưng phần đế là gỗ khác.
| Chất liệu | Cách làm | Dấu hiệu thường thấy | Độ bền mùi |
|---|---|---|---|
| Khối trầm nhiều dầu | Tạc từ khối gỗ dó tích nhựa dày | Màu sẫm không đều, vân dầu dày đặc, nặng tay, khó tạc chi tiết mảnh | Mùi nhẹ khi nguội, bền lâu |
| Gỗ dó có ít trầm | Tạc từ gỗ dó có vệt trầm rải rác | Nền gỗ sáng, vệt dầu sẫm chạy xen, nhẹ hơn loại trên | Mùi nhẹ, tuỳ lượng trầm |
| Gỗ dó trắng tẩm | Tạc từ gỗ dó không trầm, sau đó tẩm dầu hoặc hương liệu | Màu đều bất thường, bề mặt có cảm giác dầu, mùi nồng lúc mới | Mùi mạnh lúc đầu, phai dần |
| Bột trầm ép khuôn | Bột trầm hoặc bột gỗ trộn keo, ép hoặc đúc trong khuôn | Không có thớ gỗ, chi tiết lặp lại giữa các tượng, có thể thấy đường ráp khuôn | Tuỳ tỉ lệ bột trầm và hương liệu |
Tượng gỗ dó tẩm và tượng ép bột không phải là đồ vô giá trị; chúng là sản phẩm phổ thông, phù hợp với người muốn một món trang trí có mùi thơm. Điều quan trọng là được gọi đúng tên, để người mua biết mình đang trả tiền cho cái gì.
Những chỗ trên tượng nên nhìn kỹ
Đáy tượng. Đáy thường là chỗ ít được hoàn thiện kỹ, ít phủ màu hơn. Ở tượng gỗ tạc, bạn thấy rõ thớ gỗ và vòng sinh trưởng ở mặt cắt ngang. Ở tượng ép bột, đáy thường phẳng đều, có thể thấy những hạt bột nén chặt, không có thớ.
Chỗ chi tiết nhỏ. Ngón tay, tua áo, râu, lá cây trên tượng gỗ tạc thường có dấu dao, độ sắc nét không đều giữa các chỗ. Ở tượng ép khuôn, các chi tiết mềm và tròn hơn, đôi khi hơi nhoè, vì bột không lấp đầy được các góc sắc của khuôn.
Đường ráp khuôn. Tượng đúc thường dùng khuôn hai mảnh trở lên. Dù đã được mài, đường ráp khuôn đôi khi vẫn để lại một đường mảnh chạy dọc hai bên tượng, nhất là ở vai, cạnh đầu, cạnh đế.
Sự liên tục của thớ gỗ. Ở tượng tạc từ một khối, thớ gỗ chạy liên tục từ đầu xuống chân, qua các bộ phận. Nếu thớ gỗ ở tay đổi hướng đột ngột so với thân, có thể tay được ghép thêm. Ghép không phải là gian dối, nhưng nên được nói rõ.
Vân dầu có lặp lại không. Vân dầu tự nhiên không bao giờ giống nhau giữa hai tượng. Nếu bạn thấy một loạt tượng cùng mẫu có hoa văn màu sẫm gần giống hệt nhau ở cùng vị trí, khả năng cao màu ấy đến từ khuôn hoặc từ cách nhuộm đồng loạt.
Mùi của tượng: thứ dễ đánh lừa nhất
Nhiều người đánh giá tượng trầm bằng mùi, vì mùi là thứ dễ cảm nhận nhất. Nhưng mùi cũng là thứ dễ làm giả nhất. Tượng gỗ dó trắng sau khi tẩm dầu hoặc hương liệu thường thơm rất nồng lúc mới, đặt trong phòng ai cũng nhận ra. Tượng tạc từ trầm thật lại thường có mùi nhẹ khi nguội, phải đưa sát mũi mới cảm nhận được.
Theo thời gian, mùi của tượng tẩm hương liệu phai dần, đôi khi chỉ sau vài tháng. Người bán có thể khuyên "để lâu thì xịt thêm tinh dầu" hoặc "đem phơi cho ra dầu". Còn tượng trầm thật giữ được mùi nhẹ ổn định lâu năm, và khi được làm ấm nhẹ ở một điểm khuất, mùi toả ra có nhiều tầng thay đổi chứ không chỉ một nốt ngọt gắt.
Khi ngửi tượng, bạn hãy ngửi ở vài điểm: chỗ bề mặt, chỗ đáy, chỗ hốc sâu. Mùi tẩm thường tập trung ở bề mặt và các hốc nơi dầu đọng lại; mùi trầm thật thường đều hơn và gắn với những chỗ có vệt dầu sẫm. Nếu mùi gợi cho bạn cảm giác nước hoa, xà phòng thơm, kẹo ngọt, nên cẩn thận.
Lớp hoàn thiện bề mặt: sáp, dầu, sơn bóng và nhuộm màu
Gần như mọi tượng gỗ đều được hoàn thiện bề mặt sau khi tạc: chà nhám, đánh sáp, lau dầu để vân gỗ nổi lên và bề mặt mịn tay. Với tượng trầm, lớp hoàn thiện này có thể vô hại, chỉ để tượng đẹp hơn, nhưng cũng có thể là cách làm cho gỗ dó ít dầu trông sẫm và bóng như trầm nhiều dầu. Vì vậy, đọc lớp bề mặt là một phần quan trọng của việc đọc chất liệu.
Lớp sáp mỏng thường cho bề mặt hơi mờ, mịn, sờ thấy trơn nhẹ; nó không làm thay đổi màu gỗ nhiều. Lớp dầu lau thường làm gỗ sẫm hơn một chút, bề mặt có cảm giác ấm tay. Lớp sơn bóng tạo màng cứng, bóng đều, che kín thớ gỗ, và nhìn kỹ ở chỗ lõm có thể thấy sơn đọng thành gờ. Nhuộm màu thì làm cả bề mặt sẫm đều, thường đều đến mức không tự nhiên, và ở chỗ trầy xước sẽ lộ ra màu gỗ sáng bên dưới.
Trầm thật nhiều dầu có độ bóng tự nhiên khi được đánh bóng chỉ bằng vải mềm, vì chính nhựa trong gỗ tạo nên độ bóng. Gỗ dó ít dầu thì cần lớp phủ mới có độ bóng tương tự. Khi xem tượng, bạn hãy tìm những chỗ khuất như kẽ chân, mặt sau, chỗ tiếp giáp với đế, nơi lớp phủ thường mỏng hoặc không đều, để thấy màu gỗ thật. Một tượng có màu sẫm đều tuyệt đối ở mọi góc, kể cả trong kẽ sâu, thì lớp màu nhiều khả năng đến từ việc nhuộm chứ không từ dầu trầm.
Những câu nên hỏi người bán tượng trầm
Người bán có hiểu biết và minh bạch sẽ trả lời được những câu dưới đây. Câu trả lời mơ hồ cũng là một thông tin:
- Tượng này tạc từ khối trầm, gỗ dó có trầm, gỗ dó tẩm hay ép bột?
- Tượng là một khối liền hay có phần ghép? Ghép ở những chỗ nào?
- Trầm có nguồn gốc từ cây trồng hay cây tự nhiên? Có giấy tờ chứng minh nguồn gốc hợp pháp không?
- Bề mặt tượng có được phủ dầu, sáp, sơn bóng hay nhuộm màu không?
- Nếu là ép bột, tỉ lệ bột trầm khoảng bao nhiêu, keo là loại gì?
- Người bán có cho nhấc tượng, xem đáy, ngửi ở nhiều chỗ không?
- Có thể ghi những thông tin trên vào hoá đơn hoặc giấy bảo đảm không?
Bạn không cần tỏ ra nghi ngờ khi hỏi; đây là những câu hỏi chuyên môn bình thường. Người bán đàng hoàng thường thích khách hỏi kỹ, vì khách hiểu chất liệu thì ít khiếu nại về sau.
Nếu tượng là quà biếu, bạn vẫn có thể nhờ người tặng hỏi lại nơi mua những thông tin trên. Biết đúng chất liệu giúp bạn giữ tượng đúng cách, không vô tình lau dầu lên tượng ép bột hay để tượng gỗ tẩm cạnh nguồn nhiệt làm dầu chảy loang.
Vì sao tượng tạc từ khối trầm nhiều dầu rất hiếm
Trầm nhiều dầu thường hình thành thành những mảng không đều, len lỏi trong thân gỗ, ít khi tạo thành một khối đặc lớn. Muốn có một khối đủ to để tạc tượng, người làm nghề phải có khúc gỗ dó tích trầm rất dày, và sau khi tạc vẫn phải chấp nhận nhiều phần bị bỏ đi. Đó là lý do tượng tạc từ trầm nhiều dầu thường nhỏ, hình khối đơn giản, ít chi tiết mảnh.
Trầm nhiều dầu cũng khó tạc: gỗ dính dầu, dao dễ trượt, chi tiết nhỏ dễ vỡ. Người thợ thường chọn những dáng tròn, gọn để giữ được nhiều trầm nhất. Ngược lại, tượng có chi tiết rất mảnh, nhiều tầng lớp, kích thước lớn mà vẫn được gọi là "trầm nguyên khối" thì nên được xem xét kỹ hơn.
Điều này không có nghĩa là tượng lớn, nhiều chi tiết đều là giả. Một tượng lớn tạc từ gỗ dó có trầm rải rác có thể là tác phẩm đẹp, giá trị nằm ở tay nghề. Chỉ là bạn cần hiểu rằng tên gọi "tượng trầm" không cho biết tỉ lệ trầm trong tượng là bao nhiêu.
Giữ tượng trầm cho bền
Tượng trầm, dù loại nào, cũng là sản phẩm từ gỗ hoặc bột gỗ, nên cần tránh ẩm, tránh nắng gắt và tránh nhiệt độ thay đổi đột ngột. Đặt tượng trong tủ kính có khe thông khí, hoặc trên kệ xa cửa sổ hướng nắng. Mùa nồm, nên có máy hút ẩm trong phòng.
Lau bụi bằng chổi lông mềm hoặc khăn khô mịn. Không lau bằng khăn ướt, cồn hay dầu đánh bóng đồ gỗ, vì chúng làm thay đổi bề mặt và mùi của tượng. Tượng ép bột đặc biệt kỵ nước vì keo có thể bị mềm, bột có thể bở ra ở các chi tiết nhỏ. Với trẻ nhỏ trong nhà, đặt tượng ở chỗ cao, vì các chi tiết mảnh rất dễ gãy khi bị cầm nghịch.
Nếu tượng có dấu hiệu nứt, mốc, bong lớp phủ, bạn nên mang tới người làm nghề có kinh nghiệm để xử lý, thay vì tự dùng keo hay hoá chất. Người quan tâm đến vật phẩm trầm có ghi rõ chất liệu và nguồn gốc có thể xem thêm trên Vật Phẩm Phong Thủy, nhớ đọc kỹ phần mô tả chất liệu trước khi chọn.
Câu hỏi thường gặp
Tượng trầm thơm nồng có phải là tượng trầm tốt không?
Không nhất thiết. Tượng tạc từ trầm thật thường có mùi nhẹ khi nguội. Tượng gỗ dó trắng tẩm dầu hoặc hương liệu lại thơm nồng lúc mới rồi phai dần. Mùi nồng từ xa là dấu hiệu nên xem kỹ thay vì là bảo chứng chất lượng.
Làm sao biết tượng là gỗ tạc hay bột ép khuôn?
Hãy nhìn đáy tượng xem có thớ gỗ hay chỉ là bột nén đều, nhìn các chi tiết nhỏ xem có dấu dao không, và tìm đường ráp khuôn chạy dọc hai bên tượng. Nếu nhiều tượng cùng mẫu có hoa văn màu giống hệt nhau, khả năng cao là ép khuôn.
Tượng trầm ép bột có đáng mua không?
Đó là sản phẩm phổ thông, phù hợp nếu bạn muốn một món trang trí có mùi thơm với chi phí vừa phải. Điều quan trọng là được gọi đúng tên và biết rõ chất liệu. Không nên trả tiền cho tượng ép bột như tượng tạc từ khối trầm.
Tượng trầm có cần giấy tờ nguồn gốc không?
Nếu tượng làm từ trầm hoặc gỗ dó của cây rừng tự nhiên thuộc loài được bảo vệ, việc mua bán, vận chuyển cần có nguồn gốc hợp pháp. Với tượng có giá trị, nên giữ hoá đơn, chứng từ; nếu mang ra nước ngoài, cần tìm hiểu quy định CITES và hải quan hiện hành.
Tượng trầm có nên xịt thêm tinh dầu khi hết mùi không?
Không nên. Xịt tinh dầu làm thay đổi bề mặt và che mất mùi thật của chất liệu. Tượng trầm thật giữ mùi nhẹ ổn định; nếu tượng mất mùi nhanh, đó là thông tin cho bạn biết về chất liệu của nó.
Vì sao tượng tạc từ trầm nhiều dầu thường nhỏ?
Trầm nhiều dầu hiếm khi hình thành thành khối đặc lớn, và rất khó tạc chi tiết mảnh vì gỗ dính dầu, dễ vỡ. Vì vậy tượng từ trầm nhiều dầu thường nhỏ, dáng tròn gọn. Tượng lớn, chi tiết cầu kỳ thường làm từ gỗ dó có trầm rải rác.