Trong giới chơi trầm, kỳ nam thường được chia thành các "sắc", gọi theo màu dầu khi cắt và theo phong vị mùi; cách kể phổ biến ở Việt Nam gồm bạch kỳ, thanh kỳ, hoàng kỳ, huyết kỳ và hắc kỳ, nhưng nhiều nguồn khác kể thêm lục kỳ, tử kỳ hoặc gộp bớt. Số sắc, tên sắc và thứ bậc giữa chúng không thống nhất. Đây là hệ thống tên gọi truyền miệng, không phải bảng phân loại khoa học.
Với người mua, các tên sắc quan trọng chủ yếu vì chúng xuất hiện rất nhiều trên bao bì và lời chào hàng: "hoàng kỳ", "bạch kỳ" in trên hộp nụ trầm, vòng tay, tinh dầu. Hiểu các tên này đến từ đâu, nói được gì và không nói được gì sẽ giúp bạn đọc những lời đó tỉnh táo hơn.
Chữ "sắc" nói về màu hay về mùi
Chữ sắc trong tên kỳ nam trước hết gợi màu: màu của dầu khi nhìn mặt cắt mới, dưới ánh sáng tốt. Bạch là trắng, thanh là xanh, hoàng là vàng, huyết là đỏ như máu, hắc là đen. Nhưng màu dầu kỳ nam không rực như tên gọi. Người trong nghề dùng các chữ này để chỉ sắc độ nghiêng về một phía: dầu nâu ánh vàng, nâu ánh xanh rêu, nâu ánh đỏ, nâu gần đen, hoặc màu ngà nhạt.
Song song với màu, nhiều người chơi gắn mỗi sắc với một phong vị mùi riêng khi hơ. Có người nói sắc này ngọt hơn, sắc kia the mát hơn, sắc nọ đậm hơn. Ở đây mô tả bắt đầu tản mạn, vì mùi là cảm nhận, mỗi người diễn đạt một kiểu, và chính trong một sắc, các miếng khác nhau đã có mùi khác nhau.
Vì vậy, khi nghe một tên sắc, nên hiểu rằng người nói đang gộp hai thông tin: màu dầu mà họ thấy, và phong vị mà họ cảm nhận hoặc đã được dạy. Cả hai đều là đánh giá của người trong nghề, không đo bằng máy, và có thể lệch giữa hai người cùng nhìn một miếng.
Các sắc kỳ nam thường được kể
Bảng gom những tên sắc hay gặp trong cách gọi ở Việt Nam và một số tài liệu tiếng Hoa. Cột mô tả là cách diễn đạt phổ biến, không phải tiêu chuẩn; mỗi nơi một khác.
| Tên sắc | Màu dầu thường được mô tả | Ghi chú |
|---|---|---|
| Bạch kỳ | Ngà nhạt, vàng nhạt, sáng hơn các sắc khác | Có nơi coi là hiếm; dễ bị nhầm với gỗ dó ít dầu nếu chỉ nhìn màu |
| Thanh kỳ | Nâu ánh xanh rêu, xanh đen | Chữ thanh có nơi dùng lẫn với lục; màu xanh rất khó thấy nếu ánh sáng kém |
| Lục kỳ | Nâu ánh xanh lục | Hay gặp trong tài liệu tiếng Hoa; ở Việt Nam có khi gộp với thanh kỳ |
| Hoàng kỳ | Nâu ánh vàng, vàng nâu | Tên xuất hiện nhiều nhất trên sản phẩm phổ thông |
| Huyết kỳ | Nâu ánh đỏ, đỏ sẫm | Có nơi gọi là hồng kỳ |
| Tử kỳ | Nâu ánh tím | Có trong một số cách kể, không phổ biến ở Việt Nam |
| Hắc kỳ | Nâu đen, gần đen | Màu đen là màu dễ làm giả nhất bằng nhuộm |
Bảng cho thấy hai chỗ chồng lấn: thanh và lục, huyết và hồng. Chúng phản ánh việc tên gọi đi qua nhiều ngôn ngữ và nhiều thế hệ. Bạn không cần nhớ một "danh sách đúng"; chỉ cần biết rằng người khác có thể dùng tên khác cho cùng một thứ, và cùng tên cho những thứ khác.
Vì sao số sắc và thứ bậc mỗi nơi một khác
Kỳ nam quá hiếm để có chuẩn. Một bảng phân loại chỉ ổn định khi nhiều người cùng xem được nhiều mẫu và so với nhau. Kỳ nam tự nhiên hiếm đến mức phần lớn người trong nghề cả đời chỉ cầm qua một số miếng. Mỗi người dựng hệ thống từ những gì mình đã thấy.
Tên đi qua nhiều ngôn ngữ. Kỳ nam được buôn bán qua nhiều thị trường, mỗi nơi có cách gọi riêng bằng chữ Hán, tiếng Nhật, tiếng Việt. Khi tên được dịch qua lại, màu được gọi theo cách mỗi ngôn ngữ chia màu, mà ranh giới giữa xanh và lục, đỏ và hồng không giống nhau giữa các ngôn ngữ.
Thứ bậc gắn với thị hiếu. Sắc nào quý hơn phụ thuộc vào người chơi thích mùi nào và thị trường đang chuộng gì. Có thời, có nơi chuộng sắc này; nơi khác chuộng sắc kia. Vì thế bạn sẽ gặp những bảng xếp thứ bậc trái ngược nhau, và không bảng nào sai hoàn toàn.
Người Nhật đi theo hướng khác. Trong hương đạo Nhật, kỳ nam gọi là kyara và được đặt thành một mục riêng trong cách phân loại các loại gỗ thơm, không chia theo màu như cách kể ở Việt Nam. Điều này nhắc rằng cách chia theo sắc chỉ là một trong nhiều cách nhìn.
Nhìn màu dầu cho đúng
Nếu bạn có dịp xem một miếng được giới thiệu là kỳ nam thuộc một sắc nào đó, cách nhìn màu ảnh hưởng nhiều tới kết luận. Các bước sau giúp giảm sai lệch.
- Nhìn dưới ánh sáng tự nhiên ban ngày, gần cửa sổ, tránh đèn vàng hoặc đèn màu của quầy hàng. Đèn vàng làm mọi miếng trầm ngả vàng, dễ "thành" hoàng kỳ.
- Đặt miếng trầm trên nền trắng trơn như đĩa sứ hoặc giấy trắng, để mắt có điểm so màu.
- Xin xem mặt cắt mới hoặc chỗ cạo mới. Mặt cũ tiếp xúc không khí và tay cầm lâu ngày sẽ sẫm đi và bóng lên, không còn đúng màu dầu.
- Dùng kính lúp nhìn màu dầu theo thớ. Kỳ nam theo mô tả có dầu dẻo, màu đi liền; màu nhuộm thì nằm trên bề mặt và dừng ở một độ sâu.
- Nếu chụp ảnh để hỏi người khác, chụp kèm một tờ giấy trắng trong khung để người xem chỉnh màu, và nói rõ loại ánh sáng.
- Ghi lại mô tả màu bằng lời của chính bạn trước khi nghe người bán gọi tên sắc. Cách này giúp bạn không bị cái tên dẫn mắt.
Màu chỉ là một nửa của tên sắc, và là nửa dễ làm giả hơn. Nếu được hơ thử, mùi sẽ cho bạn biết nhiều hơn: kỳ nam theo mô tả của người chơi ra mùi ở nhiệt thấp và biến đổi nhiều tầng, điều mà màu nhuộm không làm được.
Đọc chữ "hoàng kỳ", "bạch kỳ" trên bao bì
Đi một vòng chợ trầm hoặc gõ tìm trên mạng, bạn sẽ thấy tên sắc kỳ nam ở khắp nơi: nụ trầm hoàng kỳ, nhang bạch kỳ, vòng hắc kỳ, tinh dầu kỳ nam các loại. Đặt cạnh độ hiếm của kỳ nam tự nhiên, rõ ràng phần lớn những chữ này không có nghĩa là sản phẩm làm từ kỳ nam của sắc đó. Thông thường, chúng là tên dòng sản phẩm, gợi một kiểu mùi mà nhà sản xuất pha cho giống mô tả về sắc ấy, hoặc chỉ là chữ đặt cho sang.
Điều này không nhất thiết là gian dối có chủ ý; nhiều nơi dùng tên sắc như người ta đặt tên một dòng trà hay một loại nến thơm. Vấn đề chỉ nảy sinh khi tên gọi được dùng để biện minh cho giá, hoặc khi người mua tin rằng mình đang cầm kỳ nam thật. Cách đọc an toàn là coi tên sắc trên sản phẩm phổ thông là tên thương mại, và tìm phần thành phần: nguyên liệu là gì, có hương liệu thêm không.
Với sản phẩm được giới thiệu là kỳ nam thật của một sắc cụ thể, các câu hỏi vẫn như mọi miếng kỳ nam khác: tự nhiên hay ghép, nguồn gốc có hồ sơ không, có cho cạo và hơ thử không, có cam kết bằng văn bản nếu giám định khác không.
Những hiểu lầm hay gặp quanh các sắc kỳ nam
"Mỗi sắc là một loài cây khác nhau." Không có căn cứ rõ ràng nào cho điều này. Trong cách hiểu của nghề, các sắc là những biến thể của kỳ nam, khác nhau ở màu dầu và phong vị. Nguyên nhân của sự khác nhau, do cây, do vùng, do điều kiện hình thành hay do thời gian, vẫn chủ yếu là phỏng đoán.
"Nhìn màu là biết sắc." Màu chỉ là một nửa, lại là nửa dễ sai nhất vì phụ thuộc ánh sáng, mặt cắt cũ hay mới, và có thể bị nhuộm. Người trong nghề gọi sắc dựa trên cả màu lẫn mùi khi hơ, và ngay cả họ cũng có lúc gọi khác nhau cho cùng một miếng.
"Kỳ nam sắc nào cũng chìm." Ngược lại, kỳ nam theo mô tả phổ biến thường nổi hoặc lơ lửng. Một miếng chìm hẳn được giới thiệu là hắc kỳ hay hoàng kỳ cần được xem kỹ hơn, không phải ít hơn.
"Sắc quyết định giá." Tên sắc có ảnh hưởng tới cách người bán định giá, nhưng những yếu tố nặng ký hơn là độ dầu, độ dẻo, mùi khi hơ, kích thước liền khối và hồ sơ nguồn gốc. Một miếng mang tên sắc được chuộng mà mùi tầm thường thì cái tên không cứu được.
"Sắc có ý nghĩa phong thuỷ riêng." Có người gán mỗi sắc với một mệnh hay một công dụng. Đó là quan niệm hoặc lời quảng cáo, không phải đặc tính của vật liệu; chuyên mục này không dùng những gán ghép ấy để chấm hạng.
Giữ một miếng kỳ nam cho đúng màu, đúng mùi
Vì dầu kỳ nam được mô tả là mềm và toả mùi ở nhiệt độ phòng, cách giữ cũng cần kỹ hơn trầm thường một chút. Nên để trong hộp kín hoặc lọ thuỷ tinh có nắp, đặt nơi mát, tránh nắng chiếu và tránh gần nguồn nóng như bếp, máy sấy, nóc tủ lạnh. Nhiệt làm dầu mềm bay hơi nhanh hơn, mùi cạn dần, mặt dầu sẫm lại.
Hạn chế cầm tay nhiều. Dầu mềm dễ bám mồ hôi, bụi, mùi da tay và đổi màu ở bề mặt. Khi cần xem, có thể dùng nhíp tre hoặc lót giấy sạch. Không để chung hộp với đồ có mùi mạnh như long não, thuốc chống ẩm có mùi, nước hoa, vì kỳ nam dễ hút mùi lạ.
Mùa nồm ở miền Bắc là lúc cần chú ý nhất: độ ẩm cao có thể làm mặt trầm ẩm, mốc ở những chỗ có gỗ ít dầu. Có thể đặt gói hút ẩm không mùi trong hộp và mở kiểm tra định kỳ. Còn những lời như "kỳ nam để lâu thì lên sắc", "đeo người thì dầu đẹp ra", đó là cảm nhận hoặc lời kể, nên nghe như chuyện của nghề hơn là quy tắc.
Câu hỏi thường gặp
Kỳ nam có bao nhiêu sắc?
Không có con số thống nhất. Cách kể phổ biến ở Việt Nam là năm sắc: bạch kỳ, thanh kỳ, hoàng kỳ, huyết kỳ, hắc kỳ. Một số tài liệu tiếng Hoa kể thêm lục kỳ, tử kỳ, hoặc gộp bớt. Đây là tên gọi truyền miệng trong nghề, không phải bảng phân loại khoa học.
Sắc kỳ nam nào quý nhất?
Không có câu trả lời chung. Thứ bậc giữa các sắc thay đổi theo người chơi, theo thị trường và theo thời kỳ. Có nơi coi sắc này hiếm, nơi khác coi sắc kia quý. Với người mua, độ dầu, mùi khi hơ và nguồn gốc của đúng miếng trầm quan trọng hơn tên sắc.
Hoàng kỳ trên hộp nụ trầm có phải làm từ kỳ nam không?
Phần lớn trường hợp là không. Kỳ nam tự nhiên rất hiếm, nên tên sắc trên sản phẩm phổ thông thường là tên dòng sản phẩm, gợi một kiểu mùi được pha cho giống. Hãy đọc phần thành phần và hỏi người bán nguyên liệu thật sự là gì.
Có thể phân biệt sắc kỳ nam qua ảnh chụp không?
Rất khó. Màu ảnh phụ thuộc ánh sáng, máy ảnh và màn hình người xem; đèn vàng có thể biến mọi miếng thành vàng. Nếu phải hỏi qua ảnh, chụp dưới ánh sáng tự nhiên, kèm một tờ giấy trắng trong khung. Mùi khi hơ thì ảnh không truyền được.
Màu kỳ nam có đổi theo thời gian không?
Bề mặt tiếp xúc không khí, ánh sáng và tay cầm lâu ngày thường sẫm đi và bóng lên. Vì vậy người trong nghề thích xem mặt cắt mới để đánh giá màu dầu. Giữ kỳ nam trong hộp kín, nơi mát, hạn chế cầm tay giúp bề mặt ít đổi hơn.
Hắc kỳ có dễ bị làm giả hơn các sắc khác không?
Màu đen là màu dễ tạo nhất bằng nhuộm, đánh xi hoặc tẩm dầu sẫm, nên hàng tự xưng hắc kỳ càng cần xem mặt cắt mới và hơ thử. Màu nhuộm thường đều, nằm ở lớp ngoài, và không đi cùng độ dẻo của dầu cũng như tầng mùi khi hơ.