Cây dó bầu là cây gỗ thuộc chi Aquilaria, họ Trầm (Thymelaeaceae), loài được nhắc nhiều nhất ở Việt Nam là Aquilaria crassna. Đây là cây có khả năng tạo trầm hương: khi thân bị tổn thương, gỗ dó tiết nhựa tự vệ, lâu ngày phần gỗ thấm nhựa đó thành trầm. Cây dó khoẻ mạnh, không bị thương, thì gỗ chỉ là gỗ trắng nhẹ, gần như không có mùi.
Chữ "dó" trong tiếng Việt lại được dùng cho nhiều cây khác nhau, trong đó có cây dó giấy dùng làm giấy dó ở làng Đông Hồ, làng Yên Thái xưa, không hề tạo trầm. Bài này giúp bạn gọi đúng tên các cây dó, nhận ra cây dó tạo trầm khi đứng trước nó trong vườn, và hiểu gỗ dó khi chưa có trầm trông như thế nào, để không nhầm giữa gỗ dó và trầm.
Dó bầu, dó trầm, dó Bà Nà: tên gọi và tên khoa học
Trong sách thực vật Việt Nam, loài tạo trầm phổ biến nhất được ghi là Aquilaria crassna, tên thường gọi là dó bầu hoặc trầm hương. Chữ "bầu" được giải thích là từ hình quả: quả dó có dạng bầu, phình ở đầu, thót về phía cuống. Ngoài loài này, giới thực vật học còn ghi nhận ở Việt Nam một loài hẹp vùng mang tên dó Bà Nà (Aquilaria banaensae), mô tả từ vùng núi Bà Nà, nay thuộc thành phố Đà Nẵng.
Tên "dó trầm" thì rắc rối hơn. Có tài liệu dùng nó để chỉ Aquilaria malaccensis (tên đồng nghĩa cũ là A. agallocha), loài phân bố rộng ở Ấn Độ và Đông Nam Á hải đảo. Nhưng ở nhiều vùng trồng như Hà Tĩnh, người dân gọi chính cây dó bầu là "dó trầm" theo thói quen địa phương. Kết quả là cùng một cái tên có thể chỉ hai loài, và cùng một loài có thể mang ba bốn tên.
Vì vậy khi đọc một lời giới thiệu cây giống hay một miếng trầm ghi "dó trầm", "dó bầu", "dó Bắc", "dó Nam", bạn nên hiểu đó là tên thương mại hoặc tên địa phương, chưa phải kết luận về loài. Muốn biết chắc loài, cần mẫu lá, hoa, quả để người làm thực vật học đối chiếu, hoặc giám định gỗ trong phòng thí nghiệm. Với người mua trầm bình thường, câu hỏi về loài ít quan trọng bằng câu hỏi trầm hình thành thế nào và có nguồn gốc ra sao.
Ngoài chi Aquilaria, một chi gần là Gyrinops cũng tạo trầm, chủ yếu ở Indonesia và Papua New Guinea. Ở Việt Nam, khi người ta nói cây trầm thì gần như luôn là cây thuộc chi Aquilaria.
Nhận diện cây dó ngoài vườn: thân, vỏ, lá, hoa, quả
Dưới đây là những đặc điểm người trồng và người làm vườn ươm thường dùng để nhận cây dó bầu. Kích thước thay đổi theo tuổi cây và điều kiện đất, nên bảng chỉ nêu dáng chung, không phải số đo chuẩn.
| Bộ phận | Đặc điểm thường thấy | Chỗ dễ nhầm |
|---|---|---|
| Thân và dáng cây | Cây gỗ thân thẳng, cây già trong rừng có thể cao trên hai chục mét; tán thưa vừa, cành mọc khá đều | Cây non trong vườn trông giống nhiều cây gỗ tạp, cần xem thêm lá và vỏ |
| Vỏ | Màu xám nhạt đến xám trắng, khá nhẵn; lớp vỏ trong có sợi dai, tước ra thành dải | Sợi dai ở vỏ là nét chung của họ Trầm, dó giấy cũng có |
| Lá | Lá đơn mọc cách, hình bầu dục thuôn, mặt trên bóng, gân phụ mảnh và nhiều, chạy gần song song | Lá non có lông mịn; lá già cứng như da mỏng |
| Hoa | Hoa nhỏ màu vàng lục nhạt, mọc thành chùm hình tán ở nách lá, thường nở vào đầu mùa mưa ấm | Hoa nhỏ, dễ bỏ qua nếu không nhìn gần |
| Quả | Quả nang hình bầu, vỏ có lông tơ mịn, khi chín nứt làm hai mảnh, mỗi quả thường có một đến hai hạt | Hình quả là chi tiết giúp phân biệt rõ nhất với các cây "dó" khác |
| Hạt | Hạt nhỏ màu nâu đen, có phần phụ dạng đuôi | Hạt mất sức nảy mầm khá nhanh sau khi rụng, vườn ươm thường gieo ngay |
Đặc điểm lá và vỏ giúp loại trừ nhanh; còn quả là bằng chứng chắc nhất. Ngoài vườn trồng, nếu chủ vườn cho xem quả hoặc hạt giống còn trong vỏ, bạn gần như không thể nhầm cây dó bầu với cây khác.
Dó giấy, dó niệt và những cây "dó" không tạo trầm
Dó giấy. Cây dó dùng làm giấy dó truyền thống thường được ghi là Rhamnoneuron balansae, cùng họ Trầm nhưng khác chi. Người làm giấy lấy lớp vỏ có sợi dai, ngâm, giã, xeo thành tờ giấy mỏng mà bền. Cây này là cây bụi hoặc gỗ nhỏ, mọc nhiều ở vùng trung du phía Bắc, và không có chuyện tạo trầm. Nghe "gỗ dó" trong câu chuyện làng giấy thì đừng nối nó với trầm hương.
Dó niệt (niệt gió). Đây là cây bụi nhỏ, thường được ghi là Wikstroemia indica, cũng thuộc họ Trầm, vỏ có sợi dùng làm giấy hoặc dây. Sách cây thuốc dân gian xếp cây này vào nhóm có độc. Vì có chữ "dó" và cùng họ, nó đôi khi bị nhắc nhầm trong các bài viết về trầm; thực tế nó không tạo trầm và bạn không nên tự hái dùng.
Cây "trầm" bán làm cây cảnh. Một số cây cảnh bán ngoài chợ được rao là "cây trầm" chỉ vì lá có mùi thơm khi vò, ví dụ vài loại cây họ Đào kim nương hay cây có tinh dầu. Lá cây dó bầu khi vò gần như không có mùi đặc trưng của trầm, vì mùi trầm nằm ở phần gỗ đã thấm nhựa chứ không nằm ở lá.
Gỗ dó nhập và gỗ của loài khác. Trên thị trường có gỗ dó trồng nhập từ các nước lân cận, và cả gỗ của loài không thuộc họ Trầm được gọi chung là "gỗ dó" để làm nhang, làm phôi tạc. Tên gọi khi đó chỉ mang tính buôn bán. Phần nhận diện chiêu tẩm gỗ dó thành trầm giả thuộc một chủ đề riêng; ở đây bạn chỉ cần nhớ: gỗ dó trắng chưa có nhựa không phải là trầm.
Gỗ dó khi chưa có trầm trông ra sao
Mở một khúc dó khoẻ, bạn sẽ thấy gỗ màu trắng ngà hoặc vàng nhạt, nhẹ, mềm, thớ khá thô. Ấn móng tay vào mặt gỗ còn tươi để lại vết. Gỗ phơi khô rất nhẹ, thả vào nước thì nổi ngay. Khi đưa lên mũi, gỗ dó trắng chỉ có mùi gỗ tươi hoặc mùi nhựa cây thoang thoảng, không có mùi ngọt, ấm, sâu của trầm.
Khi trầm bắt đầu hình thành, trên mặt cắt sẽ hiện những vệt màu nâu, nâu sẫm hoặc đen chạy dọc theo thớ, nằm quanh vết thương. Những vệt này cứng hơn và nặng hơn gỗ trắng xung quanh, khi hơ nóng nhẹ thì toả mùi. Ranh giới giữa gỗ trắng và phần đã thấm nhựa thường không sắc nét mà chuyển dần, đó là lý do người thợ phải đục tỉa rất lâu mới tách được miếng trầm sạch.
Gỗ dó trắng không có giá trị như trầm, nhưng cũng không bỏ đi. Người ta dùng nó làm bột nhang loại thường, làm phôi đồ mỹ nghệ rẻ, hoặc làm củi. Hiểu gỗ dó trắng nhẹ, mềm, không mùi giúp bạn nhận ra vì sao một miếng gỗ quá nhẹ, quá đều màu, quá dễ cắt nhưng lại thơm nức thì đáng nghi.
Vòng đời cây dó: từ hạt đến cây có thể tạo trầm
Không có bảng thời gian chuẩn cho mọi vùng, nhưng người trồng dó thường mô tả vòng đời cây theo các chặng như sau:
- Ra hoa, kết quả: cây đủ lớn thì ra hoa theo mùa; quả chín vào khoảng giữa năm tuỳ vùng, nứt ra thả hạt. Hạt mất sức nảy mầm nhanh, nên vườn ươm gieo ngay sau khi thu.
- Cây con trong vườn ươm: cây non ưa bóng râm nhẹ, lá mỏng dễ cháy nắng. Người trồng thường giữ cây trong bầu một thời gian trước khi đem trồng.
- Cây non ngoài vườn: những năm đầu cây lớn khá nhanh về chiều cao, thân còn nhỏ, gỗ toàn là gỗ trắng.
- Cây đủ cỡ thân: khi thân đạt đường kính nhất định, cây mới đủ mô gỗ để tạo trầm có ý nghĩa. Mốc cụ thể mỗi nơi nói khác nhau, phụ thuộc đất, khí hậu, mật độ trồng.
- Cây già: cây trong rừng có thể sống rất lâu; trầm tự nhiên thường gặp ở những cây đã trải qua nhiều lần tổn thương trong đời.
Điểm cần nhớ: tuổi cây không tự sinh ra trầm. Một cây dó già nhưng chưa từng bị thương vẫn có thể chỉ toàn gỗ trắng, và người khai thác bừa đã chặt rất nhiều cây như vậy mà không thu được gì.
Những hiểu lầm hay gặp quanh cây dó
"Cây dó nào cũng có trầm." Không đúng. Trầm chỉ hình thành ở chỗ cây bị tổn thương và phản ứng tự vệ. Rất nhiều cây dó trong rừng và trong vườn cả đời không có trầm đáng kể. Chính hiểu lầm này từng khiến dó bầu hoang dã bị chặt hạ hàng loạt để tìm trầm.
"Lá dó, vỏ dó cũng thơm mùi trầm." Lá và vỏ cây khoẻ gần như không có mùi trầm. Có người bán "trà lá trầm" hay "vỏ trầm" với lời rao thơm như trầm; mùi đó, nếu có, thường không đến từ chính lá dó. Lá dó có được dùng làm đồ uống ở một số nơi, nhưng đó là chuyện thực phẩm, cần hỏi chuyên môn, không liên quan đến trầm hương.
"Dó giấy và dó bầu là một." Hai cây khác chi, khác công dụng. Một cây cho sợi vỏ làm giấy, một cây cho gỗ có thể tạo trầm. Chung chữ "dó" và chung họ Trầm là chỗ gây nhầm.
"Cây dó trồng không bao giờ cho trầm tốt." Trầm trên cây trồng phần lớn được tạo bằng tác động của người, chất lượng phụ thuộc thời gian và cách làm. Cây trồng để lâu, tổn thương tự nhiên, vẫn có thể có trầm. Chuyện so sánh trầm tự nhiên và trầm cấy là một đề tài riêng, không nên gói gọn trong một câu khẳng định.
Đi xem vườn dó: nên nhìn gì và hỏi gì
Nếu có dịp ghé một vườn dó trồng, bạn có thể tự kiểm lại những gì đã đọc. Nhìn vỏ: xám nhạt, nhẵn, tước thử một mẩu vỏ đã rụng sẽ thấy sợi dai. Nhìn lá: thuôn, bóng, gân phụ mảnh chạy sát nhau. Nếu đúng mùa, tìm chùm hoa nhỏ màu vàng lục hoặc quả hình bầu phủ lông tơ. Chủ vườn thường sẵn lòng chỉ cho bạn những cây đã được tạo trầm, trên thân có các lỗ khoan hoặc vết đẽo, quanh đó gỗ sẫm màu dần.
Câu hỏi nên đặt cho chủ vườn: cây giống lấy từ đâu, trồng bao lâu rồi, cây nào đã tạo trầm và từ khi nào, trầm khi thu hoạch có giấy tờ nguồn gốc vườn trồng không. Những câu hỏi này không nhằm kiểm tra người ta mà giúp bạn hiểu chuỗi từ cây đến miếng trầm. Đừng tự ý cạy vỏ, bẻ cành hay đẽo thử thân cây trong vườn người khác.
Nếu bạn muốn trồng vài cây dó làm cảnh trong vườn nhà, hãy coi đó là trồng một cây gỗ có câu chuyện hay, không phải một khoản để dành. Cây dó cần nhiều năm mới lớn, và việc tạo trầm là một chuyện khác hẳn việc trồng cây.
Câu hỏi thường gặp
Cây dó bầu và cây trầm hương có phải là một cây không?
Trong cách gọi thông thường ở Việt Nam, đúng là một. Cây dó bầu (Aquilaria crassna) là cây có thể tạo trầm hương, nên cũng được gọi là cây trầm hương. Cần phân biệt: cây là dó, còn trầm là phần gỗ của cây đã thấm nhựa tự vệ sau tổn thương.
Làm sao biết một cây dó trong vườn đã có trầm hay chưa?
Nhìn bên ngoài rất khó chắc. Người trồng dựa vào lịch sử tác động lên cây, vết thương, cành khô, và khi cần thì khoan lấy mẫu nhỏ để xem màu gỗ. Chỉ khi hạ cây và mở gỗ ra mới biết rõ lượng trầm, nên mọi lời đoán qua dáng cây đều chỉ là kinh nghiệm.
Giấy dó có làm từ cây dó bầu không?
Không. Giấy dó truyền thống làm từ vỏ cây dó giấy, thường ghi là Rhamnoneuron balansae, cùng họ Trầm nhưng khác chi với dó bầu. Cây dó giấy không tạo trầm. Hai cây chỉ giống nhau ở chữ "dó" và ở lớp vỏ có sợi dai.
Có thể trồng cây dó bầu làm cây cảnh trong sân nhà không?
Có thể, cây dó là cây gỗ lớn nên cần đất rộng và thời gian dài. Cây non ưa bóng nhẹ, lớn lên chịu nắng tốt hơn. Nên coi đây là trồng cây có ý nghĩa văn hoá, không nên kỳ vọng tự có trầm, vì cây khoẻ không bị thương thì chủ yếu là gỗ trắng.
Dó trầm và dó bầu khác nhau thế nào?
Tuỳ người nói. Có tài liệu dùng "dó trầm" cho Aquilaria malaccensis, có nơi lại gọi chính cây dó bầu là dó trầm. Khi gặp hai tên này trong lời giới thiệu cây giống hay sản phẩm, bạn nên hỏi lại người bán dựa vào đâu để gọi tên, vì chỉ đặc điểm hoa, quả hoặc giám định mới xác định được loài.
Gỗ dó trắng có dùng thay trầm để xông được không?
Gỗ dó trắng chưa thấm nhựa gần như không có mùi trầm khi hơ hay đốt, mùi chủ yếu là khói gỗ thường. Nó được dùng làm bột nhang loại thường hoặc phôi mỹ nghệ. Nếu một miếng "gỗ dó" nhẹ, trắng mà lại thơm nồng, nhiều khả năng mùi đó được thêm vào từ bên ngoài.