Trầm nằm ở những chỗ cây dó từng bị tổn thương: quanh vết nứt và vết gãy trên thân, ở mắt cành và chạc cây, ở gốc sát mặt đất và ở rễ. Nó không phân bố đều như vân gỗ của một cây gỗ thường. Một cây có trầm thường vẫn có phần lớn thể tích là gỗ trắng, còn trầm tập trung thành từng ổ, từng vệt.
Hiểu trầm nằm ở đâu giúp bạn đọc được nhiều điều: vì sao người khai thác phải hạ cả cây, vì sao miếng trầm có hình thù kỳ dị, vì sao có những tên gọi như trầm gốc, trầm rễ, trầm cành. Bài này đi qua từng vị trí, mô tả hình dạng trầm thường gặp ở đó, và cách đọc các tên gọi theo vị trí khi xem hàng.
Trầm không rải đều trong cây
Ở một cây gỗ thường như lim hay gụ, phần lõi sẫm màu chạy suốt thân theo một quy luật khá đều: lõi ở giữa, giác bên ngoài. Cây dó không như vậy. Phần gỗ đổi thành trầm chỉ là nơi tế bào gỗ đã phản ứng với tổn thương, nên vị trí của nó bám theo lịch sử tổn thương của chính cây đó.
Một vết gãy cành tạo ra một ổ trầm quanh chỗ gãy. Một đường nứt dọc thân tạo ra một dải trầm chạy theo vết nứt. Một đường sâu đục ngoằn ngoèo để lại những sợi trầm đi theo đường hầm. Vì thế mỗi cây có "bản đồ trầm" riêng, không cây nào giống cây nào, và rất khó đoán từ bên ngoài. Hai cây đứng cạnh nhau trong cùng một vườn, cùng tuổi, có thể có lượng trầm và vị trí trầm khác hẳn nhau chỉ vì một cây từng bị gió bẻ cành mà cây kia thì không.
Điều này cũng giải thích vì sao lượng trầm trên một cây thường nhỏ so với khối gỗ. Phần lớn thân cây vẫn là gỗ trắng không bị đụng tới. Người thợ phải đục bỏ phần gỗ trắng rất nhiều để giữ lại phần trầm, và tỉ lệ trầm thu được so với khối gỗ ban đầu khác nhau rất xa giữa các cây. Không có tỉ lệ chung nào đáng tin để đem ra tính trước.
Trầm trên thân: quanh vết nứt và vết thương lớn
Dải trầm dọc vết nứt. Khi thân bị nứt do gió bão hay do sét, vết nứt chạy dọc thớ gỗ. Trầm hình thành dọc hai mép vết nứt, tạo thành những dải dài, có khi nằm sâu bên trong mà ngoài vỏ chỉ thấy một đường sẹo.
Ổ trầm quanh vết thương mở. Vết chặt, vết đẽo, vết bóc vỏ làm lộ một mảng gỗ. Trầm hình thành như một vành bao quanh mảng ấy, dày nhất ở mép và mỏng dần vào trong gỗ lành.
Sợi trầm theo đường sâu đục. Đường đục của côn trùng đi ngoằn ngoèo trong thân. Trầm hình thành dọc thành đường đục, khi tách ra thường thành những sợi, những ống rỗng ruột, bề mặt lổn nhổn.
Trầm trong thân cây trồng có tác động. Ở vườn trồng, các lỗ khoan hay vết tác động được bố trí theo hàng dọc thân. Trầm hình thành quanh từng lỗ, nên khi mở gỗ ra thường thấy các ổ sẫm màu nằm khá đều đặn, khác hẳn kiểu ngẫu nhiên của cây rừng.
Trầm ở mắt cành và chạc cây
Mắt cành là chỗ cành mọc ra từ thân. Đây là nơi cây hay bị tổn thương nhất: cành gãy do gió, cành chết khô rụng đi, để lại một vết hở dẫn thẳng vào thân. Nước mưa đọng ở chạc cây, vi sinh vật có chỗ trú. Vì thế người tìm trầm xưa đặc biệt để ý những cây có nhiều cành khô, cành gãy, chạc cây thâm đen.
Trầm ở mắt cành thường có hình chóp hoặc hình nêm, phần to nằm ở gốc cành và nhọn dần vào trong thân. Khi đục ra, có những miếng giữ nguyên dáng một đoạn cành ngắn, ruột đặc nhựa, bên ngoài là lớp vỏ hoặc gỗ mục. Trong nghề có nơi gọi những miếng này theo hình dáng như trầm mắt, trầm chóp; tên gọi mỗi vùng một khác.
Cành nhỏ bị gãy khi cây còn non cũng có thể tạo trầm, nhưng thường là những mẩu nhỏ. Ngược lại, một cành lớn gãy ở cây già, vết thương tồn tại lâu, có thể tạo ra một khối trầm đáng kể nằm sâu trong thân. Từ ngoài nhìn vào, người ta chỉ thấy một chỗ sẹo đã liền vỏ, nên rất khó đoán bên trong có gì.
Trầm gốc và trầm rễ: dưới mặt đất có gì khác
Phần gốc sát đất và hệ rễ là nơi trầm hình thành theo cách khá riêng vì môi trường ẩm, nhiều vi sinh vật. Bảng so sánh ở mức mô tả thường gặp:
| Đặc điểm | Trầm gốc | Trầm rễ |
|---|---|---|
| Vị trí | Phần thân sát mặt đất, chỗ thân loe ra thành gốc | Trong các rễ lớn, có khi ở rễ đã đứt hoặc bị tổn thương |
| Nguyên nhân tổn thương thường gặp | Va chạm, cháy rừng, côn trùng làm tổ ở gốc, nước đọng | Sạt lở, đào đất, rễ bị đứt, thú đào bới |
| Hình dạng thường thấy | Khối to, không đều, có khi rỗng ruột | Dài, cong theo dáng rễ, nhiều nhánh nhỏ |
| Bề mặt khi mới lấy | Thường lẫn gỗ mục, đất, rêu | Bám đất, có khi đổi màu theo màu đất |
| Khó khăn khi khai thác | Phải hạ cây sát gốc hoặc đào quanh gốc | Phải đào cả hệ rễ, dễ gây sạt lở, hư hại đất rừng |
Việc đào gốc, đào rễ tìm trầm trong rừng tự nhiên là một trong những lý do khiến dó bầu hoang dã gần như biến mất ở nhiều nơi. Trầm gốc, trầm rễ có nguồn gốc từ rừng tự nhiên vì vậy cần giấy tờ nguồn gốc hợp pháp; khi mua, đây là câu hỏi không nên bỏ qua.
Mở một khúc dó có trầm: mặt cắt ngang và mặt cắt dọc
Nếu có dịp đứng cạnh người thợ khi họ cưa một khúc dó vừa hạ, bạn sẽ thấy hai mặt cắt kể hai câu chuyện khác nhau. Ở mặt cắt ngang, tức là cưa vuông góc với thân, trầm hiện ra thành những mảng, những chấm sẫm màu nằm lệch về một phía, thường là phía từng có vết thương. Nền xung quanh là gỗ trắng ngà, và giữa hai vùng là một dải chuyển màu nâu nhạt chứ không phải đường ranh sắc.
Ở mặt cắt dọc, tức là bổ theo chiều thớ, trầm hiện thành những vệt dài chạy theo thớ gỗ, có chỗ đứt quãng, có chỗ toả ra như ngọn lửa từ một điểm. Nhìn mặt này, bạn hiểu vì sao người thợ đục trầm luôn đi theo thớ: nhựa đã đi theo đường đó, thì lưỡi đục cũng phải theo đường đó mới giữ được phần trầm liền khối.
Hai mặt cắt cũng giúp người trồng đánh giá kết quả tạo trầm của vườn mình: vệt sẫm lan xa bao nhiêu quanh mỗi vết tác động, có liền với nhau không, có chỗ nào gỗ bị mục xám thay vì nâu sẫm. Gỗ mục xám, xốp, mùi chua là dấu hiệu vi sinh vật đã thắng, phần đó không thành trầm.
Hình dạng miếng trầm kể lại nơi nó từng nằm
Miếng dài, mỏng, cong nhẹ theo một chiều. Thường đến từ dải trầm dọc vết nứt thân. Mặt trong có thể còn dấu thớ gỗ thẳng, mặt ngoài là nơi tiếp xúc với vết nứt.
Miếng hình chóp, hình sừng, đặc ruột. Hay đến từ mắt cành. Đầu to là chỗ tiếp giáp thân, đầu nhỏ đi vào phía trong.
Ống rỗng, sợi lổn nhổn, nhiều lỗ. Gợi ý trầm hình thành dọc đường đục của côn trùng. Bề mặt nhiều hốc, khó làm sạch hết.
Miếng cong ngoằn ngoèo, có nhánh. Thường là trầm rễ. Nhánh nhỏ là rễ con, bề mặt có dấu đất bám lâu.
Khối to, không định hình, xen gỗ mục. Hay gặp ở trầm gốc hoặc trầm từ thân cây chết lâu năm, nơi gỗ trắng đã mục bớt.
Lưu ý khi đọc hình dạng. Đây là gợi ý chứ không phải quy tắc. Trầm đã được thợ đục tỉa, cắt gọt thì mất dáng gốc. Và hình dạng đẹp, lạ không đồng nghĩa với chất lượng tốt; giới chơi trầm cảnh trân trọng dáng, còn giới thưởng hương thì quan tâm mùi.
Đọc tên gọi theo vị trí khi xem hàng
Trên thị trường, nhiều món trầm được gọi theo vị trí lấy ra. Cách hiểu thận trọng:
- Trầm gốc: lấy từ phần gốc. Không mặc nhiên tốt hơn hay kém hơn trầm thân; chất lượng tuỳ từng khối.
- Trầm rễ: lấy từ rễ. Thường có dáng cong, nhiều nhánh, hợp làm trầm cảnh. Hỏi rõ nguồn gốc vì việc đào rễ trong rừng gây hại nhiều.
- Trầm cành, trầm mắt: lấy từ cành hoặc mắt cành. Thường là miếng nhỏ, có khi đặc nhựa.
- Trầm thân: cách gọi chung cho phần lấy từ thân, rất rộng, từ dải mỏng tới khối dày.
- Dăm trầm, trầm vụn: mảnh vụn từ quá trình đục tỉa, có thể từ bất cứ vị trí nào trên cây.
- "Trầm lõi": cụm từ đôi khi dùng để gây ấn tượng. Cây dó không có lõi trầm theo nghĩa lõi gỗ của cây gỗ thường; nên hỏi người bán ý họ là gì.
Tên vị trí chỉ cho bạn biết miếng trầm đến từ phần nào của cây, không phải bảng xếp hạng. Đánh giá vẫn phải dựa vào độ thấm nhựa, mùi, độ sạch và nguồn gốc.
Vì sao muốn lấy trầm thường phải hạ cả cây
Vì trầm nằm bên trong thân, rễ và không thể nhìn thấy từ bên ngoài, cách chắc chắn nhất để lấy hết là hạ cây rồi cưa thành khúc, mở từng khúc ra. Trong rừng tự nhiên, điều này dẫn tới một nghịch lý buồn: để tìm vài ổ trầm, người ta hạ cả cây, và nhiều khi hạ nhầm cây không có trầm. Quần thể dó hoang dã suy giảm nhanh một phần vì vậy.
Ở vườn trồng, người trồng có thể khoan lấy mẫu nhỏ để kiểm màu gỗ trước khi quyết định hạ cây, và có vườn chỉ cưa từng phần, để cây tiếp tục sống. Tuy vậy, với phần lớn vườn, chu kỳ vẫn kết thúc bằng việc hạ cây, đục lấy trầm, rồi trồng lứa mới.
Hiểu điều này giúp bạn có cái nhìn tỉnh táo hơn khi gặp lời rao "trầm khai thác bền vững không cần chặt cây". Có những cách thu một phần trầm mà không hạ cây, nhưng lượng thu được và cách làm cụ thể cần được hỏi rõ, thay vì mặc nhiên tin vào cụm từ đẹp.
Câu hỏi thường gặp
Trầm hương thường nằm ở phần nào của cây dó?
Trầm nằm quanh những chỗ cây từng bị tổn thương: vết nứt, vết gãy trên thân, mắt cành và chạc cây, phần gốc sát đất và rễ. Nó không rải đều trong cây như lõi gỗ của cây gỗ thường, nên phần lớn thân cây có trầm vẫn là gỗ trắng.
Trầm gốc có tốt hơn trầm thân không?
Không có quy tắc chung. Trầm gốc hay trầm thân chỉ là tên gọi theo vị trí lấy ra. Chất lượng phụ thuộc mức thấm nhựa, mùi, độ sạch của từng khối. Có khối trầm gốc rất tốt và có khối chỉ là gỗ mục lẫn chút nhựa.
Vì sao miếng trầm thường có hình thù kỳ lạ?
Vì trầm hình thành theo hình dạng của vết thương: dọc vết nứt, quanh mắt cành, theo đường sâu đục, theo dáng rễ. Khi thợ đục bỏ gỗ trắng, phần còn lại giữ hình của vùng đã thấm nhựa, nên hiếm khi vuông vức như miếng gỗ thường.
Có thể lấy trầm mà không chặt cây dó không?
Có thể lấy một phần trầm ở những vị trí lộ ra hoặc cưa từng phần ở cây trồng, nhưng phần lớn trầm nằm sâu trong thân và rễ nên thường phải hạ cây mới lấy hết. Nếu gặp lời giới thiệu "không chặt cây", nên hỏi cụ thể cách làm và lượng thu được.
Trầm rễ có cần giấy tờ nguồn gốc khi mua không?
Trầm, gồm cả trầm rễ, từ cây dó trong rừng tự nhiên thuộc loài được pháp luật bảo vệ, nên cần nguồn gốc hợp pháp. Trầm từ vườn trồng thì có hồ sơ vườn trồng. Khi mua trầm rễ, trầm gốc, hãy hỏi rõ nguồn gốc và cách người bán chứng minh điều đó.
"Trầm lõi" nghĩa là gì?
Cây dó không có lõi trầm theo nghĩa lõi gỗ sẫm màu như lim, gụ. Cụm từ "trầm lõi" thường được dùng để chỉ phần trầm nằm sâu bên trong, đặc nhựa. Vì không có định nghĩa thống nhất, bạn nên hỏi người bán họ dùng từ này với ý gì.