Gỗ gụ là lõi của các loài trong chi Sindora, họ Đậu, ở Việt Nam quen gọi là gụ mật và gụ lau: gỗ mới cắt màu nâu vàng đến nâu hồng, để lâu sẫm thành nâu đen bóng, vân đẹp và mịn, mới cưa có mùi chua nhẹ. Gỗ gụ gắn với đồ gỗ truyền thống miền Bắc như sập, tủ chè, án gian, nên chữ "gụ" đã thành một cái tên gợi sự sang trọng.
Chính vì vậy, trên thị trường có ba thứ cùng mang chữ gụ mà rất khác nhau: gỗ gụ thật, gỗ khác được rao là gụ, và "màu gụ" là tên một màu sơn phủ. Bài này giúp bạn tách ba thứ đó, đọc các dấu hiệu trên gỗ gụ thật và nhận ra những loài hay bị nhầm. Bài nói về gụ như vật liệu; câu chuyện đồ gụ cổ là một chủ đề khác.
Gụ mật và gụ lau là gì
Hai tên gọi phổ biến nhất ở Việt Nam là gụ mật và gụ lau. Theo cách xác định thường gặp, gụ mật là Sindora siamensis, mọc ở rừng khô miền Nam và Tây Nguyên; gụ lau là Sindora tonkinensis, mọc ở miền Bắc và Bắc Trung Bộ. Tên khoa học có thể khác nhau giữa các tài liệu cũ và mới, nên bạn coi đây là cách hiểu phổ biến chứ không phải câu trả lời cuối cùng.
Về vẻ ngoài, nhiều thợ cho rằng gụ mật có màu ấm hơn, ngả vàng mật khi mới cắt, vân xoắn đẹp; gụ lau thớ thẳng hơn, màu nâu hồng nhạt hơn. Khi đã thành đồ và để lâu, cả hai đều sẫm lại thành nâu đen, rất khó phân biệt bằng mắt. Vì vậy với đồ thành phẩm, hỏi gụ mật hay gụ lau thường quan trọng ít hơn hỏi đây có phải gụ không.
Gỗ gụ thuộc loại nặng vừa đến nặng, cứng, ít cong vênh khi đã khô kỹ, chịu được mối mọt khá tốt ở phần lõi. Những đặc tính đó lý giải vì sao người xưa chọn gụ cho đồ dùng lâu đời trong nhà. Giác gụ màu nhạt hơn và kém bền, thợ tốt thường loại bỏ khi đóng đồ.
Bốn dấu hiệu đọc trên gỗ gụ thật
Màu đổi theo thời gian. Mặt gỗ gụ mới bào màu nâu vàng, nâu hồng, sau vài tháng ra sáng đã sẫm rõ, nhiều năm sau thành nâu đen. Một món đồ được giới thiệu là gụ mới đóng mà đã đen kịt đều, rất có thể đã được phủ màu. Cạo nhẹ ở mặt sau sẽ cho thấy màu gỗ thật bên dưới.
Vân mịn, có chỗ xoắn. Gụ có thớ mịn, vân chạy mềm, có những mảng vân xoắn hoặc gợn sóng khi cưa qua chỗ thớ đan. Lỗ mạch nhỏ đến vừa, thấy được ở mặt cắt ngang khi soi kính lúp, nhưng trên mặt đã đánh bóng gần như không nhìn thấy bằng mắt thường.
Mùi chua nhẹ khi cưa. Nhiều thợ mô tả gỗ gụ mới cưa có mùi chua nhẹ, dễ chịu. Như mọi mùi gỗ, nó chỉ rõ trên vết cắt mới và nhạt dần trên bề mặt đã để lâu. Mùi gụ thường nhẹ hơn mùi chua gắt mà thợ hay gán cho trắc.
Độ nặng và tiếng gõ. Một tấm gụ cầm lên thấy chắc tay, gõ đốt ngón tay vào nghe tiếng đanh, không bộp. Ván nhẹ bất thường hoặc tiếng gõ rỗng là dấu hiệu phần bên trong có thể là vật liệu khác.
Vì sao gỗ gụ sẫm dần theo năm tháng
Gỗ gụ mới bào sáng màu, đồ gụ để lâu lại nâu đen bóng. Sự đổi màu này đến từ các chất chiết trong lõi gỗ, gồm những hợp chất phenol và nhựa dầu, phản ứng dần với oxy và ánh sáng. Lớp ngoài cùng sẫm lại trước, nên khi cạo đi một lớp mỏng bạn thấy màu sáng hơn ở bên dưới. Quá trình này diễn ra ở nhiều loài gỗ, nhưng ở gụ nó đặc biệt rõ và đẹp, là một phần lý do gụ được ưa chuộng.
Ngoài phản ứng tự nhiên của gỗ, màu của đồ gụ dùng lâu còn do lớp phủ và tay người. Đồ gỗ truyền thống thường được đánh bằng cánh kiến hoặc sơn ta, các lớp này cũng sẫm theo thời gian. Mồ hôi tay, khói bếp, bụi và nhiều lần lau dầu tích lại trên mặt gỗ tạo thành lớp bóng mà giới chơi hay gọi là "lên nước". Vì thế màu của một món đồ gụ lâu năm là cộng của gỗ, lớp phủ và đời sống của ngôi nhà, không thể làm ra trong vài tuần.
Điều này có hệ quả thực tế: đồ gụ mới muốn có màu sẫm ngay thì phải nhuộm hoặc phủ màu. Không có gì sai trong việc đó, nhưng bạn nên biết để không trả tiền cho "màu thời gian" ở một món đồ vừa đóng. Ngược lại, nếu bạn mua đồ gụ mộc, cứ để nó tự sẫm dần, tránh nắng gắt chiếu một phía làm màu loang không đều.
"Màu gụ" không phải gỗ gụ
Trong ngành sơn đồ gỗ, "màu gụ" là tên một tông màu nâu đỏ sẫm, bắt chước màu đồ gụ để lâu năm. Thợ có thể phủ màu gụ lên gỗ xoan, gỗ cao su, gỗ thông, ván ép hay bất cứ vật liệu nào. Khi một cửa hàng ghi "bàn ghế màu gụ", câu đó nói về màu sơn, không phải loại gỗ. Đây là nguồn nhầm lẫn lớn nhất mà người mua gặp, và phần nhiều không do ai cố tình lừa, chỉ là hai cách dùng của một chữ.
Để tránh nhầm, khi hỏi mua bạn nên dùng câu rõ ràng: "Đồ này làm bằng gỗ gì, hay chỉ sơn màu gụ?" và đề nghị ghi loại gỗ lên hoá đơn. Người bán đàng hoàng sẽ trả lời thẳng. Nếu câu trả lời vòng vo kiểu "gụ đấy, màu gụ chuẩn", bạn đã có thông tin mình cần.
Về mặt nhìn, đồ phủ màu gụ có màu đều trên mọi chi tiết, kể cả những chỗ ghép từ nhiều miếng gỗ khác nhau. Gỗ gụ thật dù đã phủ dầu vẫn có chỗ đậm chỗ nhạt theo thớ, và các tấm ghép cạnh nhau thường lệch màu nhẹ. Mặt sau, mặt trong ngăn kéo thường không phủ màu, là chỗ tốt để xem gỗ nền.
Những gỗ hay bị nhầm hoặc bị rao là gụ
Một số gỗ có màu và vân gần gụ, hoặc có tên gọi nghe giống, hay xuất hiện dưới tên gụ. Bảng dưới gom các trường hợp thường gặp.
| Gỗ | Vì sao bị nhầm | Chỗ khác để nhận |
|---|---|---|
| Gõ (gõ đỏ, gõ mật) | Tên đọc gần giống, màu nâu đỏ, cũng họ Đậu | Gõ thường đỏ hơn, lỗ mạch to hơn, hay có nu; mùi thơm nhẹ chứ không chua |
| Gụ nhập khẩu | Cùng chi Sindora hoặc loài gần, mang tên gụ theo nơi xuất | Khó tách bằng mắt; hỏi loài, nơi xuất và hồ sơ |
| Gỗ xoan, gỗ cao su sơn màu gụ | Phủ màu nâu đỏ sẫm | Nhẹ hơn, cạo ra gỗ nền màu nhạt, thớ thô hoặc thẳng đơn điệu |
| Ván ép phủ lớp mặt | Lớp mặt mỏng có thể đúng là gụ | Cạnh tấm có nẹp, mặt dưới khác loại, nhẹ bất thường |
| Gỗ tạp nhập khẩu màu nâu | Thớ mịn, nhuộm lên dễ ra màu gụ | Không đổi màu theo thời gian như gụ; mùi khác khi cạo |
Với đồ thành phẩm đã phủ dầu, việc tách gụ khỏi một loài cùng chi gần như phải nhờ giám định. Còn tách gụ thật khỏi gỗ thường sơn màu gụ thì hoàn toàn làm được bằng mắt, tay và một vết cạo nhỏ.
Xem một món đồ gụ mới đóng
Khi đến xưởng hoặc cửa hàng xem đồ gụ mới, bạn có thể đi theo trình tự sau để không bị cuốn theo lời giới thiệu:
- Hỏi rõ loại gỗ, gụ mật hay gụ lau, nguồn gỗ từ đâu, và đề nghị ghi vào hoá đơn hoặc hợp đồng.
- Kéo ngăn kéo, mở cánh tủ, lật ghế để xem mặt trong và mặt dưới: đây là chỗ thường không phủ màu, thấy được thớ và màu gỗ nền.
- Đếm số tấm ghép trên mặt bàn, mặt sập. Ghép từ nhiều tấm nhỏ là bình thường, nhưng bạn nên biết để so với lời giới thiệu "nguyên tấm".
- Nhìn kỹ chỗ mộng, chỗ nối: gỗ thật thường cùng một loại ở cả khung và mặt; khung bằng gỗ khác sơn cùng màu là kiểu tiết kiệm hay gặp.
- Xin xưởng một mẩu gỗ thừa cùng lô, cạo một vết mới để ngửi và để bạn tự theo dõi màu sẫm dần trong vài tuần.
- Hỏi về độ khô của gỗ: gụ đóng khi còn ẩm sẽ co ngót, hở mộng sau một hai mùa. Xưởng làm kỹ thường nói được gỗ đã phơi hay sấy bao lâu.
Nếu xưởng không cho xem mặt trong, không ghi loại gỗ lên giấy tờ, bạn nên cân nhắc lại. Có thể xem thêm các món đồ gỗ có ghi rõ chất liệu và nguồn gốc trên Vật Phẩm Phong Thủy để có điểm so sánh.
Giữ đồ gụ và chuyện nguồn gốc
Đồ gụ bền nếu được giữ đúng cách. Lau bụi bằng khăn mềm khô hoặc hơi ẩm, tránh khăn ướt sũng và hoá chất tẩy rửa mạnh làm mất lớp dầu bề mặt. Vài tháng một lần có thể lau một lớp sáp hoặc dầu chuyên dùng cho đồ gỗ, lau mỏng rồi đánh khô. Đặt đồ xa nắng chiếu thẳng, xa nguồn nhiệt và không kê sát tường ẩm vào mùa nồm.
Gụ lõi chịu mối mọt khá tốt, nhưng phần giác còn sót lại ở mặt sau hay ở chân ghế vẫn có thể bị mọt. Thấy bột gỗ mịn rơi dưới chân đồ là dấu hiệu cần kiểm tra. Xử lý mọt nên dùng sản phẩm đúng mục đích, theo hướng dẫn trên nhãn, làm ở nơi thoáng và tránh xa trẻ nhỏ, thực phẩm.
Về nguồn gốc, gụ là gỗ quý thuộc diện quản lý. Theo nguyên lý chung, gỗ gụ từ rừng tự nhiên phải có hồ sơ nguồn gốc hợp pháp khi khai thác, mua bán, vận chuyển. Bạn không cần thuộc từng quy định, chỉ cần giữ hoá đơn, giấy tờ người bán cung cấp, và hỏi cơ quan kiểm lâm khi mua khối lượng lớn hoặc vận chuyển đi xa.
Câu hỏi thường gặp
Gỗ gụ và gỗ gõ có phải một không?
Không. Gụ thuộc chi Sindora, gõ đỏ thuộc chi Afzelia, cả hai cùng họ Đậu nhưng là hai loại gỗ khác nhau. Tên đọc gần nhau và màu nâu đỏ khiến người mua dễ nhầm. Gõ thường đỏ hơn, mạch to hơn và hay có nu, còn gụ mịn hơn, mùi chua nhẹ khi mới cưa.
Đồ gụ mới đóng có màu sáng là bình thường không?
Bình thường. Gỗ gụ mới bào có màu nâu vàng hoặc nâu hồng, cần thời gian tiếp xúc ánh sáng và không khí mới sẫm dần. Đồ gụ mới mà đã đen bóng đều thường là đã được phủ màu. Không có gì sai khi phủ màu, miễn người bán nói rõ.
Gụ mật có tốt hơn gụ lau không?
Cả hai đều là gỗ tốt, khác nhau chủ yếu ở màu, vân và vùng mọc theo cách mô tả của thợ. Chất lượng một món đồ còn phụ thuộc gỗ có đủ lõi, đủ khô và tay nghề đóng. Bạn nên hỏi kỹ nguồn gỗ và cách xử lý gỗ hơn là chỉ hỏi tên.
Làm sao biết gỗ gụ đã đủ khô trước khi đóng đồ?
Xưởng làm kỹ thường có máy đo độ ẩm gỗ và nói được gỗ đã phơi hoặc sấy bao lâu. Bạn có thể quan sát đồ mẫu đã để ở xưởng một thời gian: mộng khít, mặt không cong vênh là dấu hiệu tốt. Gỗ còn ẩm sẽ co ngót, hở mộng sau vài mùa.
Đồ sơn màu gụ có kém bền không?
Độ bền phụ thuộc loại gỗ nền và chất lượng lớp sơn, không phụ thuộc màu. Một món đồ gỗ cao su sơn màu gụ vẫn có thể dùng tốt nhiều năm. Điều quan trọng là bạn biết mình đang mua gỗ gì để trả giá hợp lý và giữ đồ đúng cách.