Gỗ lim xanh (Erythrophleum fordii) là gỗ rất nặng và cứng, lõi màu nâu vàng đến nâu sẫm, để lâu thành nâu đen, thớ xoắn khó gia công, ít bị mối mọt. Lim gắn với đình làng, chùa cổ và nhà gỗ truyền thống ở Bắc Bộ, nên được coi là thứ gỗ của sự bền bỉ. Ngày nay, phần lớn gỗ lim trên thị trường là lim nhập khẩu từ Lào hoặc châu Phi, mang tên lim Lào, lim Nam Phi.
Bài này đi qua những dấu hiệu nhận ra gỗ lim, cách phân biệt lim xanh trong nước với lim nhập theo kinh nghiệm của thợ, hiện tượng gỗ lim hoá đen khi gặp nước có sắt, và một điều ít người để ý: bụi và vỏ của chi lim có độc chất, cần cẩn thận khi tự gia công.
Lim xanh là cây gì và vì sao gắn với đình làng
Lim xanh thuộc họ Đậu, chi Erythrophleum, mọc tự nhiên ở rừng miền Bắc và Bắc Trung Bộ. Cây gỗ lớn, thân thẳng, có thể sống rất lâu. Lõi gỗ nặng, cứng, chịu lực tốt, ít cong vênh khi đã khô kỹ, chống mối mọt và chịu ẩm. Những tính chất đó khiến lim trở thành gỗ được dùng cho cột, kèo, xà của các công trình cần đứng hàng trăm năm.
Nhiều đình, chùa, nhà thờ họ ở đồng bằng Bắc Bộ còn giữ những bộ khung lim lâu đời, cột to vài người ôm, mặt gỗ đen bóng theo thời gian. Câu chuyện "nhà lim" vì vậy là một phần ký ức văn hoá, và tên gỗ lim mang theo cảm giác chắc chắn, lâu bền. Bài viết về lim như vật liệu, không đi vào niên đại hay lịch sử của từng công trình.
Lim xanh tự nhiên hiện nay hiếm và được quản lý chặt. Phần lớn đồ lim mới như cửa, cầu thang, sàn, bàn ghế dùng gỗ lim nhập. Chuyện đó không làm đồ kém đi, nhưng bạn nên biết để hỏi đúng: lim gì, nhập từ đâu, có giấy tờ không.
Năm dấu hiệu nhận ra gỗ lim
Rất nặng và cứng. Lim thuộc nhóm gỗ nặng nhất mà người Việt thường dùng. Một tấm cửa lim nặng hơn hẳn tấm cùng cỡ bằng gỗ thường; đóng đinh vào lim khô rất khó, thợ thường phải khoan mồi trước.
Thớ xoắn, khó bào nhẵn. Thớ lim chạy xoắn và đan, bào ngược chiều dễ bị xước, bật thớ. Mặt gỗ lim đã bào nhìn kỹ thấy những dải thớ đổi hướng, phản chiếu ánh sáng khác nhau khi nghiêng.
Màu nâu vàng sẫm dần. Lõi lim mới xẻ màu nâu vàng, có khi ngả xanh xám nhẹ, mà một số người cho là nguồn gốc tên lim xanh. Ra ánh sáng và không khí, gỗ sẫm dần thành nâu đậm, rồi nâu đen.
Lỗ mạch thấy được. Trên mặt cắt ngang, lỗ mạch lim cỡ vừa, nhìn được bằng mắt thường, quanh mạch thường có viền mô mềm màu nhạt hơn khi soi kính lúp. Trên mặt dọc, lỗ mạch hiện thành những rãnh nhỏ.
Mùi hắc nhẹ khi cưa. Nhiều thợ tả gỗ lim mới cưa có mùi hắc, không thơm như hương hay sưa. Bụi lim còn làm nhiều người hắt hơi, cay mũi, đây là lời nhắc về an toàn ở phần cuối bài.
Ít nứt khi đã khô kỹ, nhưng nứt nặng nếu khô vội. Lim đã khô qua nhiều năm rất ổn định, nhưng gỗ tươi co ngót mạnh. Tấm lim có vết nứt dọc dài từ đầu vào, hoặc cánh cửa cong vênh sau mùa hanh khô, thường là gỗ được đưa vào gia công khi còn ẩm. Đây là dấu hiệu về cách xử lý gỗ, không phải dấu hiệu gỗ giả.
Vì sao gỗ lim hoá đen khi gặp nước có sắt
Thợ mộc và người làm nhà gỗ đều biết hiện tượng này: gỗ lim để ngâm trong nước, hay bị nước mưa đọng cùng đinh sắt, sẽ hoá đen ở chỗ tiếp xúc, có khi đen loang thành vệt quanh đầu đinh. Nguyên nhân là lim chứa nhiều tanin. Tanin gặp ion sắt sẽ tạo thành hợp chất màu đen xanh, giống phản ứng từng được dùng để làm mực viết xưa. Gỗ sồi, gỗ dẻ và nhiều gỗ giàu tanin khác cũng có hiện tượng tương tự.
Hiểu điều này có hai ích lợi. Thứ nhất, khi thấy đồ lim có vết đen quanh bản lề, đinh vít hay chỗ đọng nước, bạn biết đó là phản ứng hoá học tự nhiên, không phải gỗ mục hay gỗ giả. Thứ hai, khi lắp đặt đồ lim, nên dùng đinh vít, bản lề bằng thép không gỉ hoặc đồng, tránh để sắt thường tiếp xúc trực tiếp với gỗ ẩm.
Một số người còn dùng hiện tượng này như phép thử: nhỏ nước có ngâm sắt lên dăm lim để thấy nó đen lại. Phép này cho thấy gỗ giàu tanin, nhưng không chứng minh được đó là lim, vì nhiều gỗ khác cũng phản ứng. Trong khuôn khổ bài, bạn chỉ cần hiểu nguyên nhân để giữ đồ cho đúng.
Gỗ lim thu hồi từ nhà cũ: đọc những dấu vết còn lại
Một phần gỗ lim xanh trên thị trường là gỗ thu hồi khi tháo dỡ nhà cũ, đình cũ hay kho cũ, rồi xẻ lại làm đồ mới. Loại gỗ này thường đã khô rất kỹ qua nhiều năm, ít co ngót, nên được nhiều người thích. Nhưng nó cũng là chỗ dễ bị thổi phồng, vì "lim nhà cổ" là một lời giới thiệu hấp dẫn và khó kiểm chứng.
Gỗ thu hồi thật thường để lại dấu vết. Trên những tấm chưa bào hết có thể thấy lỗ mộng, lỗ chốt cũ, vết đục, vết đinh rỉ quanh đó là quầng đen do tanin gặp sắt. Bề mặt ngoài sẫm đen, bên trong khi xẻ ra lại nâu vàng hoặc nâu sẫm, hai màu cách nhau rõ. Có thể có vết nứt chân chim ở đầu cột, vết mối ăn ở phần giác còn sót, hoặc lớp sơn, vôi cũ bám trên mặt.
Những dấu vết ấy có thể làm giả một phần, như nhuộm đen bề mặt hay khoét lỗ mộng giả, nên bạn không nên coi chúng là bằng chứng chắc chắn. Câu hỏi quan trọng hơn là giấy tờ: gỗ tháo từ công trình nào, ai bán, có giấy tờ mua bán hay xác nhận của địa phương không. Gỗ từ các công trình di tích có quy định quản lý riêng, mua bán tuỳ tiện có thể vi phạm pháp luật. Một tấm lim đẹp mà không ai nói được nó từ đâu ra là tấm bạn nên bỏ qua.
Lim xanh, lim Lào và lim Nam Phi theo kinh nghiệm thợ
Ba tên này hay xuất hiện trong báo giá cửa, cầu thang, sàn gỗ. Bảng dưới gom các mô tả thường gặp trong giới thợ. Đây là kinh nghiệm thị trường, mỗi lô gỗ một khác, không phải tiêu chuẩn phân loại.
| Tiêu chí | Lim xanh trong nước | Lim Lào | Lim Nam Phi |
|---|---|---|---|
| Nguồn | Rừng miền Bắc, Bắc Trung Bộ, nay rất hiếm | Nhập từ Lào, có thể cùng loài hoặc loài gần | Nhập từ châu Phi, loài khác cùng chi Erythrophleum |
| Màu lõi mới xẻ | Nâu vàng, ngả xám xanh nhẹ | Nâu vàng đến nâu | Nâu đỏ đến nâu cam, đỏ hơn |
| Thớ | Mịn, xoắn | Gần lim xanh | Thường thô hơn, mạch to hơn |
| Độ nặng | Rất nặng | Rất nặng | Nặng |
| Câu nên hỏi người bán | Hồ sơ nguồn gốc, có phải gỗ thu hồi từ nhà cũ | Giấy tờ nhập khẩu, loài | Giấy tờ nhập khẩu, độ khô |
Trên thành phẩm đã sơn phủ, phân biệt ba loại bằng mắt là rất khó. Cách thực tế là yêu cầu ghi rõ loại gỗ và nguồn trên hợp đồng, xin mẩu gỗ thừa cùng lô để tự xem màu thớ chưa phủ.
Xem một bộ cửa hay cầu thang lim trước khi nhận
Lim nhập ngày nay chủ yếu dùng cho cửa, cầu thang và sàn. Khi nhận hàng, bạn có thể kiểm theo các bước sau:
- Đối chiếu hợp đồng: loại gỗ được ghi là lim gì, nguồn nào, độ dày bao nhiêu, gỗ nguyên khối hay ghép thanh.
- Nhấc thử một cánh cửa hoặc một bậc thang rời: lim rất nặng, cánh nhẹ bất thường là dấu hiệu lõi bên trong có thể là vật liệu khác.
- Xem cạnh và đầu tấm chưa sơn: thấy lỗ mạch cỡ vừa, thớ xoắn, màu nâu vàng đến nâu; ván ghép thanh sẽ lộ đường keo giữa các thanh.
- Xin mẩu gỗ thừa cùng lô, để ngoài ánh sáng vài tuần xem có sẫm dần như lim không.
- Hỏi độ ẩm gỗ lúc gia công: lim đóng khi chưa đủ khô dễ co ngót, nứt, hở mộng sau một hai mùa khô.
- Kiểm phụ kiện kim loại: bản lề, vít nên là loại không gỉ để tránh vết đen do tanin gặp sắt.
Nếu đơn vị thi công không cung cấp được thông tin loại gỗ và nguồn gốc, bạn nên ghi nhận bằng văn bản trước khi thanh toán.
Bụi lim, độc chất và lời nhắc về nguồn gốc
Chi Erythrophleum được ghi nhận có chứa các alkaloid độc, tập trung nhiều ở vỏ cây và hạt; vỏ của một số loài từng được dùng làm chất độc theo tập tục cũ ở châu Phi. Với gỗ lim, nhiều thợ phản ánh bụi cưa gây hắt hơi, cay mũi, ngứa da. Bạn không cần lo khi dùng đồ lim đã hoàn thiện, nhưng khi tự cưa, chà, bào thì nên đeo khẩu trang lọc bụi mịn, kính và găng tay, làm ở nơi thoáng, giữ trẻ nhỏ tránh xa khu vực làm việc. Tuyệt đối không dùng vỏ, hạt hay mùn lim vào việc ăn uống, ngâm rượu hay làm thuốc theo lời truyền miệng.
Về pháp lý, lim xanh là gỗ quý thuộc diện quản lý; gỗ lim tự nhiên phải có nguồn gốc hợp pháp khi khai thác, mua bán, vận chuyển. Gỗ thu hồi từ nhà cũ cũng nên có giấy tờ mua bán rõ ràng. Lim nhập khẩu đi kèm hồ sơ nhập khẩu. Nguyên tắc đơn giản là mua ở nơi đưa được giấy tờ và ghi loại gỗ lên hoá đơn.
Cuối cùng, sự bền của lim là thật, nhưng không phải phép màu. Một bộ cửa lim lắp ở nơi đọng nước, không được sơn bảo vệ, dùng đinh sắt thường vẫn có thể ố đen, nứt hay cong. Giữ đồ lim cũng như giữ mọi đồ gỗ tốt: khô ráo, thoáng, tránh nắng gắt một phía và lau chùi định kỳ.
Câu hỏi thường gặp
Gỗ lim có bị mối mọt không?
Lõi gỗ lim chịu mối mọt rất tốt, đó là lý do nhiều công trình gỗ lim đứng được rất lâu. Phần giác màu nhạt bên ngoài thì kém bền hơn và có thể bị mọt. Đồ lim đóng còn sót giác nên được xử lý hoặc loại phần giác ra trước khi hoàn thiện.
Vì sao cửa lim nhà mình có vệt đen quanh bản lề?
Gỗ lim giàu tanin, gặp sắt trong điều kiện ẩm sẽ tạo hợp chất màu đen. Vệt đen quanh bản lề, đinh vít hay chỗ đọng nước thường là phản ứng đó, không phải gỗ hỏng. Thay bằng phụ kiện thép không gỉ và giữ khô sẽ hạn chế vệt mới.
Lim Nam Phi có tốt bằng lim xanh không?
Lim Nam Phi là gỗ cùng chi, nặng và bền, được dùng rộng rãi cho cửa và sàn. Theo kinh nghiệm thợ, nó có màu đỏ hơn và thớ thô hơn lim xanh. Chất lượng một sản phẩm còn phụ thuộc độ khô của gỗ, cách xẻ và tay nghề thi công.
Gỗ lim để trong nhà có mùi khó chịu không?
Gỗ lim mới cưa có mùi hắc nhẹ, nhưng khi đã khô và được sơn phủ thì gần như không còn mùi đáng kể trong nhà. Mùi hắc kéo dài trong phòng thường đến từ sơn hoặc keo chưa khô hẳn, bạn nên để phòng thông thoáng vài ngày sau khi lắp.
Có nên dùng gỗ lim làm thớt hay đồ đựng thức ăn không?
Không nên. Chi lim có chứa độc chất ở vỏ và hạt, và bụi gỗ lim gây kích ứng ở một số người, nên dùng lim cho đồ tiếp xúc trực tiếp với thức ăn là không cần thiết và có rủi ro. Làm thớt nên chọn gỗ quen dùng trong bếp như nghiến.