Gỗ long não lấy từ cây long não (Cinnamomum camphora), một cây gỗ lớn họ Long não, có mùi hắc mát đặc trưng do chứa camphor tự nhiên; gỗ nhẹ đến trung bình, vân đẹp, dễ gia công, từ lâu được dùng làm rương, tủ đựng quần áo và đồ chạm khắc. Khác với nhiều gỗ thơm trong danh mục này, long não không phải loài quý hiếm; cây được trồng rộng rãi ở sân đình, chùa, phố cổ và công viên miền Bắc.
Tuy vậy, gỗ long não thật và đồ "long não" ngoài chợ là hai chuyện khác nhau. Viên trắng bán trong túi nhỏ thường không phải long não tự nhiên, và tủ "gỗ long não" đôi khi chỉ thơm nhờ được xịt mùi. Bài này giúp bạn hiểu cây, đọc gỗ, biết vì sao người xưa thích rương long não, và lưu ý an toàn khi trong nhà có trẻ nhỏ.
Cây long não: nhận ra ngay từ chiếc lá
Long não là cây thường xanh, có thể cao và tán rất rộng khi già, thân xù xì, vỏ nứt dọc. Cách nhận đơn giản nhất là vò một chiếc lá: mùi hắc, mát, giống mùi dầu xoa quen thuộc. Lá có ba gân chính xuất phát gần cuống, mặt trên bóng. Mùa xuân cây ra lá non màu đỏ đồng, rồi hoa nhỏ màu vàng nhạt, sau đó là quả tròn nhỏ màu đen khi chín.
Ở miền Bắc, long não được trồng nhiều ở sân đình, chùa, đền, trường học và trên một số tuyến phố, nhờ tán rộng, ít sâu bệnh và sống lâu. Nhiều cây long não già đã trở thành một phần ký ức của khu phố, nơi người ta hẹn nhau, nơi trẻ con nhặt quả. Cây thuộc cùng chi với quế, và họ Long não còn nhiều loài gỗ thơm khác, trong đó có những loài quý hiếm như gù hương.
Long não là loài trồng phổ biến, không nằm trong nhóm thực vật rừng bị cấm khai thác. Tuy vậy, cây trên đất công, cây cổ thụ ở di tích hay trên phố thuộc quản lý của chính quyền hoặc cơ sở tín ngưỡng; chặt hạ, chuyển đi phải theo thủ tục của địa phương. Gỗ long não trên thị trường thường đến từ cây trồng được phép thanh lý hoặc từ nguồn nhập khẩu.
Gỗ long não nhìn, ngửi và cầm ra sao
Các đặc điểm dưới đây là mô tả thường gặp. Gỗ từ cây khác tuổi, khác nơi trồng có thể đậm nhạt khác nhau.
| Đặc điểm | Gỗ long não | Lưu ý khi đọc hàng |
|---|---|---|
| Màu | Vàng nhạt đến nâu vàng, có chỗ ửng hồng, vân loang đẹp | Gỗ thường phủ màu cũng cho tông này |
| Thớ và vân | Thớ khá mịn, vân xoắn hoặc gợn sóng ở nhiều tấm | Vân đẹp hay gặp ở gỗ gần gốc, gần cành |
| Mùi | Hắc, mát, rõ khi mới bào, giảm dần theo thời gian | Mùi long não xịt thêm thường gắt và bay nhanh |
| Trọng lượng | Nhẹ đến trung bình, cầm không nặng tay | Không phải gỗ nặng như lim, trắc |
| Gia công | Dễ cưa, dễ chạm, bề mặt đẹp sau khi đánh nhẵn | Bụi gỗ khi chà có mùi mạnh, nên đeo khẩu trang |
| Độ bền | Ít bị mọt nhờ camphor tự nhiên | Vẫn cần chỗ khô, tránh nồm kéo dài |
Mùi là đặc điểm dễ nhận nhất nhưng cũng dễ bị giả nhất. Tấm gỗ long não thật khi mới bào có mùi rất mạnh, sau nhiều năm làm tủ thì nhạt đi, chỉ rõ khi mở cửa tủ đóng lâu hoặc khi cạo nhẹ mặt trong. Một chiếc tủ mới mua mà mùi hắc nồng nặc ngay cả ở mặt ngoài đã sơn có thể đã được xịt thêm hương; tự bản thân điều đó không phải lừa đảo, nhưng bạn nên hỏi rõ gỗ chính là gỗ gì.
Rương, tủ long não: vì sao người xưa chuộng
Ở nhiều nước Đông Á, rương gỗ long não từng là món đồ quen thuộc để cất quần áo, chăn màn, vải lụa và giấy tờ. Lý do rất thực tế: camphor bay hơi chậm từ gỗ giúp xua côn trùng ăn vải như mọt, nhậy, trong khi gỗ nhẹ và dễ đóng thành hộp kín. Một chiếc rương tốt có thể dùng qua nhiều đời, mùi nhạt dần nhưng vẫn còn khi mở nắp sau một thời gian đóng kín.
Gỗ long não cũng được dùng làm đồ chạm khắc. Ở Nhật Bản, nhiều tượng gỗ cổ được tạc từ long não, vì cây có thân lớn, gỗ mềm vừa phải, dễ đục mà vẫn bền. Ở Việt Nam, gỗ long não ít phổ biến hơn trong đồ thờ so với mít, vàng tâm hay các loại gỗ quý, nhưng vẫn gặp trong đồ gia dụng, hộp, khay và đồ mỹ nghệ.
Với người dùng hôm nay, tủ hoặc ngăn kéo gỗ long não vẫn là lựa chọn dễ chịu để cất quần áo theo mùa. Điều cần nhớ là mùi camphor trong không gian kín có thể khá nồng; nên phơi đồ cho thoáng trước khi mặc, và không để trẻ nhỏ chui vào rương đóng nắp chơi.
Viên long não, tinh dầu long não: thứ bán ngoài chợ thường là gì
Viên trắng trong túi nhỏ. Thứ người ta quen gọi là "long não" để bỏ tủ quần áo thường là băng phiến hoặc các hợp chất xua côn trùng tổng hợp, không phải camphor từ cây. Đọc thành phần trên bao bì để biết mình đang dùng chất gì.
Camphor tổng hợp. Camphor có thể được tổng hợp công nghiệp từ nguyên liệu khác. Về mặt hoá học, sản phẩm có thể gần giống camphor tự nhiên, nhưng không phải là "chiết từ gỗ long não" như lời rao.
Tinh dầu long não. Được cất từ lá, cành, gỗ của cây; thành phần thay đổi theo bộ phận và giống cây. Lọ ghi tinh dầu long não nguyên chất mà giá quá rẻ có thể là dầu pha.
Gỗ thường tẩm mùi. Một số đồ gỗ, móc treo, khối gỗ "long não" thực chất là gỗ khác ngâm hoặc phun dung dịch có mùi camphor. Mùi bay nhanh sau vài tuần là dấu hiệu dễ thấy.
Nhầm với gù hương, xá xị. Gù hương là loài cùng chi, gỗ cũng thơm, nhưng là loài quý hiếm được bảo vệ. Hàng rao "gỗ xá xị", "gù hương" cần được hỏi nguồn gốc như mọi loại gỗ quý hiếm khác.
An toàn khi dùng gỗ và sản phẩm long não trong nhà
Long não là chất có tác dụng mạnh. Dùng trong tủ, rương thì quen thuộc, nhưng có vài điều cần giữ, nhất là khi nhà có trẻ nhỏ.
- Camphor gây ngộ độc nếu nuốt phải, và trẻ nhỏ đặc biệt dễ bị ảnh hưởng. Cất viên, tinh dầu, dầu xoa có camphor ngoài tầm với của trẻ; nếu trẻ lỡ nuốt, đưa đi cơ sở y tế ngay, mang theo bao bì.
- Không nhỏ tinh dầu long não lên gối, chăn của trẻ sơ sinh; không xoa lên da trẻ nhỏ khi chưa hỏi bác sĩ.
- Phụ nữ có thai, người có tiền sử co giật, người hen suyễn nên hỏi bác sĩ trước khi dùng sản phẩm chứa camphor.
- Phơi quần áo cất trong tủ long não cho thoáng mùi trước khi mặc, nhất là đồ của trẻ.
- Khi cưa, chà nhám gỗ long não, đeo khẩu trang và làm nơi thông gió; bụi gỗ và hơi camphor có thể gây khó chịu đường thở.
- Không đốt gỗ long não trong phòng kín để "xông" mùi; khói gỗ nào cũng không tốt cho phổi.
Những lưu ý này không nhằm làm bạn sợ gỗ long não. Một chiếc rương đã dùng nhiều năm, mùi nhẹ, đặt ở phòng thoáng là món đồ an toàn với gia đình. Rủi ro chủ yếu đến từ dạng đậm đặc như viên, tinh dầu, và từ việc trẻ nhỏ tiếp cận chúng.
Mua đồ gỗ long não: kiểm theo thứ tự
Đồ gỗ long não thường có giá phải chăng hơn các gỗ thơm quý hiếm, nhưng vẫn đáng để mua cho đúng. Các bước dưới phù hợp cho tủ, rương, hộp, khay.
- Hỏi rõ gỗ chính là gỗ gì và phần nào làm bằng gỗ long não. Nhiều tủ chỉ làm ván trong bằng long não, khung và mặt ngoài là gỗ khác hoặc ván ép.
- Mở cửa tủ, ngăn kéo ngửi bên trong ở mặt gỗ mộc. Gỗ long não thật có mùi rõ ở mặt trong chưa sơn.
- Nhìn vân ở mặt mộc: vân loang, gợn sóng, màu vàng nâu có chỗ ửng hồng là đặc điểm hay gặp.
- Kiểm mối ghép, độ kín của nắp rương: rương hở thì mùi bay nhanh, côn trùng vào được.
- Hỏi gỗ đã sấy đủ khô chưa. Gỗ chưa khô dễ nứt, cong khi về nhà có điều hoà.
- Giữ hoá đơn ghi tên gỗ và nguồn gốc, phòng khi cần đổi trả hay bán lại.
Ví dụ giả định: bạn xem hai chiếc rương cùng kích thước. Chiếc thứ nhất mặt ngoài sơn bóng, bên trong ván mộc mùi long não rõ, nắp đóng khít. Chiếc thứ hai thơm nồng ngay từ ngoài, bên trong là ván ép phủ giấy vân gỗ. Không cần là chuyên gia, bạn đã thấy chiếc nào là rương gỗ long não đúng nghĩa. Muốn xem thêm đồ gỗ thơm có ghi rõ chất liệu, bạn có thể tham khảo trên Vật Phẩm Phong Thủy.
Giữ đồ gỗ long não cho bền và bớt nồng
Gỗ long não chịu ẩm khá, nhưng mùa nồm miền Bắc vẫn có thể làm bề mặt mốc lốm đốm, nhất là mặt trong tủ đóng kín. Mở tủ cho thoáng những ngày khô ráo, đặt túi hút ẩm trong ngăn kéo, và lau mặt gỗ bằng khăn khô. Tránh đặt tủ sát tường ẩm hoặc ngay dưới cửa sổ nắng gắt.
Nếu mùi quá nồng với bạn, đặc biệt là đồ mới, nên để tủ mở cửa ở phòng thoáng vài tuần trước khi cất quần áo. Ngược lại, khi đồ cũ đã nhạt mùi và bạn muốn mùi mạnh lên, cạo hoặc chà nhẹ một lớp mỏng ở mặt trong chưa sơn sẽ làm lộ lớp gỗ mới. Làm ở nơi thoáng, đeo khẩu trang, và tránh làm với đồ có giá trị lịch sử.
Không cần bôi thêm tinh dầu long não vào gỗ. Làm vậy không giúp gỗ bền hơn mà chỉ khiến mùi gắt, dễ gây khó chịu cho người nhạy cảm và nguy hiểm hơn với trẻ nhỏ. Một chiếc rương long não tốt vốn đã tự làm việc của nó.
Câu hỏi thường gặp
Gỗ long não có phải gỗ quý hiếm không?
Không. Long não là cây trồng phổ biến, không thuộc nhóm thực vật rừng bị cấm khai thác. Tuy vậy, cây cổ thụ ở di tích, trên phố hay đất công thuộc quản lý của chính quyền hoặc cơ sở tín ngưỡng, chặt hạ phải theo thủ tục địa phương.
Tủ gỗ long não có làm hỏng quần áo không?
Thông thường không. Rương tủ long não được dùng từ lâu để cất vải lụa. Chỉ nên tránh để đồ ẩm vào tủ, và phơi quần áo cho thoáng mùi trước khi mặc, nhất là đồ của trẻ nhỏ và người nhạy cảm với mùi.
Viên long não bỏ tủ có phải chiết từ cây long não không?
Phần lớn không. Viên trắng bán phổ biến thường là băng phiến hoặc hợp chất xua côn trùng tổng hợp, có khi là camphor tổng hợp. Đọc thành phần trên bao bì để biết, và cất xa tầm tay trẻ nhỏ.
Mùi long não trong tủ có hại cho trẻ nhỏ không?
Mùi nhẹ từ gỗ trong phòng thoáng thường không phải mối lo lớn. Rủi ro chính là trẻ nuốt phải viên, tinh dầu hoặc dầu xoa chứa camphor, có thể gây ngộ độc. Nếu trẻ có biểu hiện bất thường sau khi tiếp xúc, hãy đưa trẻ đi khám ngay.
Gỗ long não có làm thớt được không?
Gỗ long não có mùi mạnh và chứa camphor, nên thường không được khuyên dùng làm thớt hay đồ đựng thức ăn. Mùi có thể ám vào thực phẩm. Với đồ tiếp xúc thức ăn, nên chọn loại gỗ không mùi, ít nhựa và được nhà sản xuất ghi rõ dùng cho thực phẩm.
Làm sao phân biệt gỗ long não với gỗ tẩm mùi long não?
Cạo nhẹ một vết ở mặt khuất chưa sơn rồi ngửi: gỗ thật thơm cả lớp trong, gỗ tẩm thường thơm ngoài, nhạt trong. Theo dõi thêm vài tuần, gỗ tẩm mất mùi nhanh hơn. Vân loang, màu vàng nâu ửng hồng cũng là đặc điểm tham khảo.