Gỗ mun thật là lõi của một số loài thuộc chi Diospyros: lõi đen tuyền hoặc đen xen sọc nâu, rất nặng, thớ mịn đến mức gần như không thấy lỗ mạch bằng mắt thường, đánh bóng lên ánh như sừng. Mun sừng là cách gọi lõi đen đặc gần như không có vệt; mun sọc là lõi đen có những vệt nâu, vàng chạy xen. Còn "mun nhuộm" là gỗ khác được nhuộm đen, màu chỉ nằm ở lớp ngoài.
Ở Việt Nam, gỗ mun gặp nhiều nhất trên đũa, lược, hộp nhỏ, tràng hạt, chuôi dao và một số đồ trang trí. Đây đều là những món nhỏ, giá trị vừa phải, nên hàng nhuộm và hàng nhựa đúc màu đen lọt vào rất nhiều. Bài này đi qua những dấu hiệu bạn kiểm được ngay trên món đồ, không cần hoá chất, và phân biệt các tên gọi trong nghề.
Mun là gỗ của cây nào
Chi Diospyros thuộc họ Thị, gồm rất nhiều loài, trong đó có cả cây thị, cây hồng ăn quả quen thuộc. Chỉ một số loài trong chi này cho lõi đen có giá trị làm gỗ mun. Ở Việt Nam, loài thường được nhắc tới với tên mun là Diospyros mun, ghi nhận chủ yếu ở rừng miền Trung và vùng lân cận, nay rất hiếm trong tự nhiên. Trên thế giới, gỗ mun nổi tiếng còn đến từ một số loài ở Ấn Độ, Sri Lanka và Tây Phi, được dùng làm phím đàn, quân cờ, chuôi dao từ nhiều thế kỷ.
Như nhiều gỗ quý khác, cây mun có lớp giác màu trắng xám hoặc vàng nhạt bao quanh lõi đen. Ranh giới giữa hai lớp rất rõ, một khúc mun còn giác trông như ống trắng bọc thanh than. Lõi hình thành chậm, cây phải nhiều năm mới có lõi đủ dày để làm đồ. Một số món đồ cố tình giữ lại vệt giác trắng ở mép để khoe sự tương phản, đó cũng là cách thợ cho người mua thấy gỗ đen tự nhiên.
Vì loài mun Việt Nam hiếm, phần lớn gỗ mun trên thị trường hiện nay là gỗ nhập khẩu hoặc từ các loài Diospyros khác. Điều đó không làm chúng thành hàng giả, nhưng tên gọi "mun Việt", "mun rừng già" trong lời rao nên được hỏi lại về nguồn gốc.
Vì sao người ta chọn mun cho phím đàn, đũa và chuôi dao
Gỗ mun được quý không chỉ vì màu đen. Lõi mun rất đặc, thớ mịn, lỗ mạch nhỏ, nên khi gọt có thể làm những chi tiết mảnh mà không sứt, mài nhẵn lên bóng mà không cần phủ sơn, và chịu mài mòn tốt khi bị tay người cọ xát hằng ngày. Đó là lý do trong nghề làm nhạc cụ, mun từ lâu được dùng làm bàn phím đàn dây, chốt lên dây, và trước kia làm phím đen của đàn dương cầm. Ở những chỗ đó, người ta cần một vật liệu cứng, ổn định, không bám bẩn và không xơ khi ngón tay ấn lên suốt nhiều năm.
Cũng các đặc tính ấy giải thích vì sao đũa mun được chuộng. Đũa mun đầu nhỏ mà vẫn cứng, gắp chắc, ít cong, ít thấm nước và mùi thức ăn nếu được lau khô đúng cách. Chuôi dao, cán bút, quân cờ cũng hay dùng mun vì cầm lâu không trơn, không mòn nhanh, và càng dùng càng lên nước bóng.
Hiểu điều này giúp bạn đánh giá một món đồ mun theo đúng tiêu chí của nó: độ đặc, độ mịn, độ hoàn thiện, cảm giác cầm. Một đôi đũa mun nhẹ bẫng, đầu đũa xơ, mặt lộ thớ to thì dù đen đến đâu cũng không mang những đặc tính khiến người ta tìm đến mun.
Mun sừng, mun sọc, mun hoa: tên gọi trong nghề
Mun sừng. Lõi đen đặc, đều màu, đánh bóng lên ánh như sừng trâu đã mài, nên có tên này. Cảm giác trên tay nặng, chắc, mát. Tên này không thống nhất: có nơi dùng tên mun sừng để chỉ đúng loài Diospyros mun, có nơi gọi cho mọi lõi mun đen tuyền.
Mun sọc. Lõi đen có những vệt nâu, nâu vàng hoặc xám chạy dọc thớ. Vệt sọc là đặc điểm tự nhiên của nhiều loài Diospyros, không phải lỗi gỗ. Nhiều người thích mun sọc vì mỗi món có vân riêng, nhìn biết ngay là gỗ thật.
Mun hoa, mun vân. Một số nơi gọi những miếng mun có mảng vân sáng tối loang lổ là mun hoa. Tên này không thống nhất, có khi dùng cho cả gỗ loài khác có màu sẫm và vân đẹp.
Mun đen tuyền tuyệt đối. Lõi mun tự nhiên dù đen nhất vẫn thường có ánh nâu rất nhẹ, có những điểm sẫm nhạt khác nhau khi soi đèn. Một món đồ đen đều như sơn, không một điểm nâu, không ánh thớ, là món đáng xem kỹ.
Mun nhập. Các tên như mun Phi, mun Ấn chỉ gỗ mun nhập khẩu từ các loài Diospyros khác. Chúng vẫn là gỗ mun thật theo nghĩa vật liệu, tính chất khá tương đồng, chỉ khác nguồn gốc và quy định đi kèm.
Mun thật, mun nhuộm và nhựa giả mun
Ba loại hàng đen này hay đứng cạnh nhau trên một sạp đũa, lược. Bảng dưới gom các dấu hiệu bạn có thể kiểm ngay tại chỗ.
| Dấu hiệu | Mun thật | Gỗ khác nhuộm đen | Nhựa đúc màu đen |
|---|---|---|---|
| Cảm giác nặng | Rất nặng so với kích thước | Nhẹ hơn rõ | Thường nhẹ, đôi khi nặng do độn |
| Thớ khi soi đèn | Thớ mịn, có ánh thớ, đôi vệt nâu | Thấy thớ to của gỗ nền dưới lớp màu | Không có thớ, bề mặt đồng nhất |
| Cạo nhẹ ở đầu | Bên trong vẫn đen | Bên trong nhạt màu | Ra vụn nhựa, cùng màu |
| Lau khăn ẩm | Khăn gần như sạch | Khăn có thể ra màu đen | Khăn sạch |
| Đường ráp khuôn | Không có | Không có | Thường có vệt mảnh dọc thân |
| Nhiệt độ khi cầm | Mát tay lúc đầu | Mát tay lúc đầu | Ấm nhanh theo tay |
Nhựa đúc giả gỗ ngày nay khá tinh, có loại in vân, nên dòng đường ráp khuôn và thớ là hai dấu hiệu hữu ích nhất. Với gỗ nhuộm, cạo nhẹ ở đầu đũa hoặc lưng lược là cách chắc nhất mà không làm hỏng món đồ.
Kiểm một đôi đũa hay chiếc lược mun
Đũa và lược là món gỗ mun người ta mua nhiều nhất, cũng là món dễ kiểm nhất nếu bạn làm theo thứ tự:
- Cầm thử trên tay và so với một đôi đũa gỗ thường cùng cỡ. Đũa mun thật nặng hơn hẳn, cầm đầu đũa thấy chắc, không chòng chành.
- Soi đầu đũa dưới ánh sáng mạnh: mặt cắt ngang của mun thật mịn, đen hoặc đen xen nâu, gần như không thấy lỗ mạch. Gỗ nhuộm thường lộ lỗ mạch và vòng màu nhạt hơn ở lõi.
- Nghiêng thân đũa dưới đèn tìm ánh thớ: gỗ thật có những vệt sáng mờ chạy dọc, nhựa thì phản chiếu đều.
- Tìm đường ráp khuôn chạy dọc hai bên thân, dấu hiệu rõ nhất của nhựa đúc.
- Lau đũa bằng khăn ẩm, chà nhẹ vài lần. Khăn ra màu đen thì lớp màu là chất nhuộm.
- Với đũa đã mua về, ngâm vào nước ấm vài phút rồi xem nước: nước chuyển đen nhiều là dấu hiệu nhuộm; mun thật có thể làm nước hơi ngả màu nhưng rất nhẹ.
Không hơ lửa đầu đũa để "ngửi mùi khét". Phép thử này làm hỏng đồ dùng ăn uống và không cho kết luận đáng tin. Đũa dùng để ăn nên chọn loại không phủ sơn bóng, vì lớp sơn có thể bong theo thời gian.
Vì sao mun hay nứt và cách giữ đồ mun
Gỗ mun rất đặc và co ngót mạnh khi mất nước, nên khúc gỗ phơi sấy vội hay để nơi khô nóng rất dễ nứt dọc từ đầu vào. Thợ làm mun thường để gỗ khô chậm trong thời gian dài, bịt đầu khúc gỗ bằng sáp hoặc sơn để hơi nước thoát đều. Những vết nứt chân chim ở đầu đồ mun cũ phần lớn là vì vậy, không phải dấu hiệu hàng giả.
Đồ mun dùng hằng ngày như đũa, lược nên được rửa nhanh, lau khô ngay, không ngâm nước lâu và không cho vào máy sấy bát nhiệt cao. Sau một thời gian, bạn có thể lau một lớp mỏng dầu ăn được loại trung tính lên đũa hoặc sáp ong lên lược để giữ độ ẩm bề mặt. Đồ trang trí như hộp, tượng nhỏ nên đặt xa cửa sổ nắng gắt, xa điều hoà thổi thẳng và xa lò sưởi.
Vào mùa nồm ẩm, mun ít bị mốc hơn nhiều loại gỗ khác nhờ lõi đặc và nhiều chất chiết, nhưng bề mặt vẫn có thể đọng nước. Lau khô bằng khăn mềm là đủ. Đồ mun bị trầy có thể đánh lại bằng giấy nhám rất mịn rồi phủ sáp, nhưng với đồ có giá trị, bạn nên nhờ thợ có kinh nghiệm.
Bụi mun, nguồn gốc và một lời nhắc
Bụi gỗ mun được ghi nhận gây kích ứng da, mắt và đường hô hấp ở một số người, giống như bụi của nhiều gỗ quý nhiệt đới khác. Nếu bạn tự gọt, chà hay khoan gỗ mun, hãy đeo khẩu trang lọc bụi mịn, kính bảo hộ, làm nơi thông gió và rửa tay sau khi xong việc. Người có tiền sử dị ứng nên tránh.
Về nguồn gốc, loài mun Việt Nam là loài hiếm được pháp luật bảo vệ, và một số loài Diospyros ở nơi khác cũng được quản lý trong buôn bán quốc tế. Theo nguyên lý chung, gỗ mun cần có nguồn gốc hợp pháp khi mua bán, vận chuyển; mang đồ mun ra nước ngoài thì kiểm tra thủ tục theo quy định CITES và hải quan hiện hành. Với đồ nhỏ mua ở cửa hàng, bạn chỉ cần giữ hoá đơn và thông tin người bán; với khúc gỗ hay món đồ lớn, hãy hỏi kỹ giấy tờ.
Ý nghĩa dân gian của đồ mun, như chuyện đũa mun "thử được độc", chỉ là quan niệm truyền miệng, không có cơ sở để dựa vào khi ăn uống. Gỗ mun đẹp vì màu, độ nặng, độ bền và cảm giác cầm trên tay; như vậy đã đủ để quý nó.
Câu hỏi thường gặp
Đũa mun thật có bị phai màu khi rửa không?
Mun thật có màu đen nằm trong chính thớ gỗ, rửa thông thường hầu như không phai. Đũa rửa vài lần đã bạc màu hoặc lộ lớp gỗ sáng ở đầu là dấu hiệu đã được nhuộm hoặc phủ màu. Dùng lâu, đầu đũa mun có thể mòn nhưng màu bên trong vẫn đen.
Gỗ mun thả vào nước có chìm không?
Lõi mun khô thường rất nặng và nhiều mẩu chìm trong nước, nhưng độ nặng thay đổi theo loài và độ ẩm. Một mẩu chìm chưa chắc là mun vì nhiều gỗ khác cũng nặng, một mẩu nổi cũng chưa chắc không phải mun. Thả nước chỉ là một dấu hiệu, cần đi cùng thớ và màu.
Mun sọc có kém hơn mun sừng không?
Đó là hai cách gọi theo vẻ ngoài của lõi gỗ, không phải hạng cao thấp cố định. Có người chuộng mun sừng vì đen đều, có người chuộng mun sọc vì vân riêng từng món. Chất lượng một món đồ còn phụ thuộc độ khô, độ hoàn thiện và việc gỗ có nứt hay không.
Lược gỗ mun có gì khác lược gỗ thường?
Lược mun nặng, răng lược cứng và mịn, ít bị xơ hay gãy khi dùng lâu, bề mặt trơn nên ít kéo tóc. Đó là ưu điểm vật liệu. Những lời quảng cáo lược mun chữa rụng tóc hay giảm đau đầu là quan niệm truyền miệng, không có căn cứ.
Có cách nào kiểm gỗ mun mà không cạo không?
Có thể dùng cảm giác nặng, soi mặt cắt ở đầu món đồ, tìm ánh thớ khi nghiêng dưới đèn, lau khăn ẩm và tìm đường ráp khuôn. Những bước này loại được phần lớn hàng nhuộm và nhựa. Với món có giá trị, cạo một điểm rất nhỏ ở chỗ khuất là cách chắc chắn nhất.
Đồ mun mới mua có mùi lạ thì sao?
Mun thật có mùi nhẹ khi mới gia công, để vài ngày là bớt. Mùi dung môi, mùi sơn hắc hoặc mùi nhựa nóng gợi ý lớp phủ hoặc vật liệu khác. Với đũa dùng ăn uống, nếu có mùi hoá chất rõ rệt, bạn không nên dùng.