Phần lớn tài liệu thực vật ở Việt Nam ghi ngọc am và pơ mu cùng một loài, Fokienia hodginsii, thuộc họ Hoàng đàn; "ngọc am" là cách gọi của giới buôn và người dân vùng núi cao phía Bắc, nhất là vùng Hà Giang cũ (nay thuộc Tuyên Quang), cho những cây, gốc hay khúc gỗ nhiều dầu, màu sẫm, thơm đậm. Nói cách khác, ngọc am là một "hạng" trong mắt người chơi gỗ hơn là một loài riêng biệt.
Cách gọi này giải thích vì sao cùng một tên khoa học mà giá, màu và mùi chênh nhau rất xa: một tấm ván pơ mu xẻ từ thân cây ở độ tuổi trung bình khác hẳn một khúc gốc nằm đất lâu năm thấm dầu. Bài này giúp bạn hiểu hai tên gọi, đọc gỗ bằng mắt và mũi ở mức người mua cẩn thận, và nắm nguyên tắc pháp lý của một loài đang được bảo vệ.
Một loài, hai tên: vì sao có cách gọi ngọc am
Pơ mu là cây gỗ lớn, mọc ở rừng núi cao, khí hậu mát, từ miền Bắc vào tới Tây Nguyên. Gỗ có màu vàng nhạt đến vàng nâu, nhẹ, thớ mịn, ít cong vênh, có mùi thơm hắc đặc trưng. Vì dễ gia công và bền với mối mọt, pơ mu từng được dùng làm ván nhà, đồ gia dụng, và nay hay gặp ở đồ thờ, hộp, tượng nhỏ.
Ngọc am, theo cách người trong nghề kể, là tên dành cho phần gỗ pơ mu ở vùng núi đá rất cao, lạnh, nơi cây lớn chậm và tích nhiều tinh dầu hơn; đặc biệt là những gốc, rễ hoặc thân cây đã chết từ lâu, nằm dưới đất ẩm và lớp mùn, phần giác mục đi chỉ còn lõi đặc dầu. Gỗ đó sẫm hơn, nặng hơn, mùi đậm và "ngọt" hơn pơ mu thường. Có người tách ngọc am ra như một loài riêng, nhưng cho tới nay phần đông tài liệu khoa học phổ thông vẫn xếp chung với pơ mu.
Hệ quả cho người mua: không có ranh giới khoa học rõ ràng giữa "pơ mu" và "ngọc am". Cái tên phụ thuộc vào người bán, và người bán luôn có lý do để gọi món hàng của mình bằng cái tên đắt hơn. Đó là chỗ bạn cần cẩn thận nhất.
So sánh pơ mu thường và gỗ được gọi là ngọc am
Bảng dưới tổng hợp mô tả phổ biến trong giới chơi gỗ. Mỗi nơi mỗi người chấm một khác, và các mức chuyển dần vào nhau chứ không chia thành hai ngăn tách bạch.
| Tiêu chí | Pơ mu thường | Hàng được gọi là ngọc am |
|---|---|---|
| Nguồn | Thân cây, xẻ ván hoặc khúc | Thường là gốc, rễ, thân cây chết lâu năm, nhiều dầu |
| Màu | Vàng nhạt, vàng nâu | Nâu vàng sẫm, có chỗ nâu đỏ, vân dầu loang |
| Mùi khi nguội | Thơm hắc, mát | Thơm đậm, ngọt hơn, lưu lâu |
| Cầm tay | Nhẹ | Nặng tay hơn do dầu, có chỗ nhờn |
| Dạng sản phẩm hay gặp | Đồ thờ, hộp, ván, tượng | Lũa, đôn, tượng gốc, vòng hạt, bột |
| Câu hỏi pháp lý | Loài được bảo vệ, cần nguồn gốc | Thường khó chứng minh nguồn gốc nhất |
Đọc bảng xong, bạn có thể thấy vì sao những món "ngọc am" đẹp nhất cũng là những món đặt ra câu hỏi khó nhất. Gốc rễ nằm đất lâu năm không đến từ việc xẻ ván ở một xưởng có hồ sơ, mà thường đến từ việc đào bới ở rừng núi. Khi người bán nói "gốc ngọc am trăm năm", câu đó vừa là lời khen hàng vừa là lời thừa nhận nguồn gốc khó minh bạch.
Đọc một món gỗ pơ mu, ngọc am bằng mắt và mũi
Tìm mặt mộc. Đồ đã đánh bóng, phủ dầu thì màu và mùi bề mặt không nói lên nhiều. Hãy tìm chỗ chưa xử lý: đáy đôn, mặt sau tượng, lỗ xỏ hạt. Màu ở đó gần với màu thật của gỗ hơn.
Nhìn vân năm. Gỗ lá kim như pơ mu có vân năm mảnh, đều, mặt cắt ngang không thấy lỗ mạch to như gỗ lá rộng. Gỗ có vân thô, lỗ mạch rõ dưới kính lúp thì nhiều khả năng không phải pơ mu.
Ngửi khi nguội, rồi khi cạo. Mùi pơ mu có nét hắc, hơi cay, khác mùi ngọt của đàn hương hay mùi long não. Cạo nhẹ ở chỗ khuất rồi ngửi ngay: gỗ có dầu tự nhiên thì lớp trong vẫn thơm, gỗ tẩm dầu thường thơm ở ngoài và nhạt dần vào trong.
Để thời gian làm phép thử. Hàng phun hương liệu mất mùi nhanh, có khi chỉ sau vài tuần. Gỗ dầu tự nhiên nhạt mùi chậm, và lau hay cạo nhẹ thì mùi trở lại.
Cảnh giác với màu quá đều. Gốc ngọc am tự nhiên có chỗ đậm chỗ nhạt theo dầu. Một món màu nâu đỏ đều tăm tắp từ trong ra ngoài có thể đã được nhuộm hoặc ngâm dầu.
Đừng tin một dấu hiệu. Không phép thử tại nhà nào xác định được loài. Khi giá trị món đồ lớn, chỉ giám định gỗ bằng cấu tạo hiển vi ở cơ sở chuyên môn mới trả lời được câu hỏi "có phải pơ mu không"; còn "có phải ngọc am không" thì vốn không có câu trả lời khoa học.
Những dạng hàng giả, hàng nhầm thường gặp
Từ phản ánh của người mua và người làm gỗ, các dạng sau hay xuất hiện dưới tên pơ mu hoặc ngọc am. Nhận ra chúng không đòi hỏi kỹ năng đặc biệt, chỉ cần nhớ để đặt câu hỏi đúng lúc.
- Gỗ lá kim nhập khẩu có màu và mùi gần giống, được gọi là "pơ mu" để dễ bán.
- Gỗ thường như thông, sa mộc ngâm hoặc phun tinh dầu pơ mu cho thơm.
- Pơ mu thường được nhuộm sẫm, đánh dầu bóng rồi gọi là ngọc am.
- Bột gỗ trộn keo ép thành hạt vòng, cầm nặng tay và mặt hạt quá đều, không thấy vân năm.
- Lũa ghép: nhiều mảnh gốc nhỏ dán lại thành một khối lớn, mối ghép giấu dưới lớp sơn dầu.
- Nhang, nụ "ngọc am" pha bột gỗ khác và hương liệu tổng hợp; tên trên gói chỉ là tên mùi.
Với vòng hạt, mẹo đơn giản là soi lỗ xỏ dưới đèn: gỗ ép thường cho thấy kết cấu hạt bột, gỗ nguyên khối cho thấy thớ chạy liền. Với lũa lớn, lật xem mặt đáy và các chỗ khuất, nơi người ghép ít chăm chút nhất. Còn với nhang, cách đúng là chọn theo mùi bạn thích, đừng trả thêm tiền cho chữ "ngọc am" trên bao bì.
Những câu nên hỏi trước khi mua đồ pơ mu, ngọc am
Người bán đàng hoàng thường trả lời được các câu dưới đây mà không khó chịu. Bạn hỏi theo thứ tự, ghi lại câu trả lời, và để ý xem câu chuyện có khớp nhau từ đầu tới cuối không.
- Món này làm từ thân, gốc hay rễ? Gỗ xẻ ván hay khúc nguyên? Câu trả lời giúp bạn đoán được mức dầu và mức rủi ro nguồn gốc.
- Gỗ lấy từ đâu, qua xưởng nào? Có hoá đơn ghi rõ tên gỗ và xuất xứ không, có bảng kê lâm sản nếu cần không?
- Bề mặt đã xử lý những gì: đánh dầu, phủ sáp, sơn PU hay để mộc? Món đồ có ghép mảnh không, ghép ở đâu?
- Có thể cho xem một chỗ mộc, hoặc cho cạo thử một vết rất nhỏ ở mặt khuất không?
- Nếu sau này giám định ra loài gỗ khác, người bán có nhận lại hàng không, và cam kết đó có ghi trên giấy không?
Ví dụ giả định: hai người bán cùng rao một chiếc đôn "ngọc am". Người thứ nhất nói rõ đôn làm từ khúc gốc pơ mu mua lại từ một xưởng có hoá đơn, mặt đã phủ dầu, mặt đáy để mộc cho xem. Người thứ hai chỉ nói "gốc trăm năm trên núi, anh em mang xuống". Bạn chưa cần biết ai bán gỗ tốt hơn; bạn đã biết ai bán món đồ mà bạn có thể yên tâm giữ.
Nguồn gốc hợp pháp: điều quan trọng hơn chuyện thật hay giả
Pơ mu là loài nằm trong danh mục thực vật rừng nguy cấp, quý, hiếm của Việt Nam, thuộc nhóm bị hạn chế khai thác, sử dụng vì mục đích thương mại theo các văn bản hiện hành. Danh mục có thể thay đổi, nên khi cần chính xác bạn nên hỏi cơ quan kiểm lâm. Nguyên lý chung: gỗ loài này muốn lưu thông phải có hồ sơ chứng minh nguồn gốc hợp pháp, ví dụ từ khai thác được cấp phép, từ gỗ tịch thu đã bán đấu giá, hoặc từ nguồn nhập khẩu có giấy tờ.
Riêng với gốc rễ ngọc am, việc đào gốc cây trong rừng, kể cả gốc đã chết, nhìn chung không phải là hoạt động được phép tuỳ tiện. Nhiều vụ việc được báo chí đưa tin về nạn đào gốc pơ mu, ngọc am ở vùng núi phía Bắc cho thấy đây là nguồn hàng nhạy cảm. Bài này không nêu tên vụ việc hay mức xử phạt cụ thể; điều đáng nhớ là người mua cũng chịu rủi ro khi hàng không có giấy tờ.
Nếu bạn cần đồ thờ, hộp hay tượng gỗ thơm cho gia đình, hãy ưu tiên người bán sẵn sàng ghi rõ chất liệu, xuất xứ trên hoá đơn và cho xem giấy tờ lâm sản khi cần. Một món đồ khiêm tốn nhưng minh bạch luôn đáng giữ hơn một khối gốc lớn kèm câu chuyện truyền miệng.
Giữ đồ pơ mu, ngọc am trong nhà
Gỗ pơ mu nhẹ và có dầu nên chịu ẩm khá tốt, nhưng vẫn cần chỗ để khô thoáng, tránh nắng trực tiếp, vì ánh nắng làm bề mặt bạc màu và tinh dầu bay hơi nhanh hơn. Đồ thờ đặt gần chỗ thắp hương nên lau bụi tro thường xuyên bằng khăn mềm khô, vì tro bám lâu với hơi ẩm sẽ làm mặt gỗ xỉn và loang.
Gốc, lũa ngọc am có nhiều hốc và kẽ, là chỗ bụi và nấm mốc tích tụ trong mùa nồm. Dùng chổi lông mềm quét kẽ, để phòng thông gió hoặc bật máy hút ẩm những ngày ẩm kéo dài. Không ngâm nước, không lau bằng cồn hay chất tẩy; khi bề mặt khô quá, một lớp sáp ong mỏng hoặc dầu chuyên dùng cho gỗ, dùng theo hướng dẫn của nhà sản xuất, đủ để giữ màu.
Mùi của đồ pơ mu sẽ nhạt dần theo năm tháng, đó là điều bình thường chứ không phải dấu hiệu hàng giả. Đồ càng nhiều dầu tự nhiên thì càng giữ mùi lâu. Nếu bạn muốn mùi đậm lại, cách an toàn là lau sạch bụi rồi để gỗ ở nơi thoáng; tránh phun thêm tinh dầu, vì làm vậy chính là biến đồ thật thành đồ tẩm.
Câu hỏi thường gặp
Ngọc am có phải là một loài cây riêng không?
Phần lớn tài liệu phổ thông xếp ngọc am chung loài với pơ mu, Fokienia hodginsii. Ngọc am là cách gọi trong giới buôn và người dân vùng núi cao cho phần gỗ nhiều dầu, sẫm màu, thơm đậm, thường từ gốc rễ lâu năm. Một số người cho là loài riêng nhưng chưa phải quan điểm phổ biến.
Vì sao ngọc am đắt hơn pơ mu thường nhiều lần?
Vì người chơi đánh giá cao mùi đậm, màu sẫm và hình dáng gốc rễ, trong khi nguồn hàng như vậy rất ít. Giá cũng chịu ảnh hưởng của lời kể về tuổi và xuất xứ, vốn khó kiểm chứng. Đắt không có nghĩa là thật, càng không có nghĩa là hợp pháp.
Mùi gỗ pơ mu khác mùi đàn hương thế nào?
Pơ mu có mùi hắc, hơi cay và mát như nhựa thông, trong khi đàn hương có mùi ngọt, ấm, mịn kiểu sữa gỗ. Nếu ngửi hai mẫu cạnh nhau, khác biệt khá rõ. Mũi mỗi người cảm nhận khác nhau nên tốt nhất là có mẫu đối chứng tin cậy.
Đồ thờ làm từ gỗ pơ mu có cần giấy tờ không?
Pơ mu là loài được quản lý, nên về nguyên tắc gỗ dùng để làm đồ phải có nguồn gốc hợp pháp và người bán nên giữ hồ sơ. Khi mua, bạn hỏi hoá đơn ghi rõ chất liệu là đủ cho nhu cầu gia đình; món có giá trị lớn thì nên xin thêm giấy tờ lâm sản.
Vòng hạt ngọc am để lâu hết mùi thì có phải hàng giả?
Không hẳn. Gỗ thật cũng nhạt mùi dần theo thời gian, nhất là khi đeo sát da và ra mồ hôi. Khác biệt là gỗ dầu tự nhiên nhạt chậm và lau sạch thì mùi trở lại, còn hàng tẩm thường mất mùi nhanh trong vài tuần.
Có thể tự giám định pơ mu tại nhà không?
Bạn có thể tự đọc vân, ngửi và so với mẫu tin cậy để loại bớt hàng nhầm, nhưng không xác định chắc chắn được loài. Việc đó cần giám định cấu tạo hiển vi tại cơ sở chuyên môn. Riêng hạng ngọc am thì không có phép giám định nào, vì đó là cách gọi chứ không phải loài.