Gỗ sưa đỏ thật là phần lõi của cây sưa (Dalbergia tonkinensis): màu nâu đỏ đến tím sẫm, vân cuộn xoáy, mùi thơm dịu khi bào và tách bạch rõ với lớp giác màu vàng nhạt bên ngoài. Những dấu hiệu đó đọc được bằng mắt, mũi và một chiếc kính lúp, nhưng chúng chỉ giúp bạn loại bớt hàng nghi vấn. Phân định chắc chắn một mẫu gỗ là sưa hay một loài cùng chi thì cần phòng thí nghiệm giải phẫu gỗ.
Bài này đi theo trình tự một người sành vẫn làm khi cầm miếng gỗ được giới thiệu là sưa: nhìn lõi và giác, đọc vân, ngửi dăm mới, xem những loại gỗ nào hay mang tên sưa, nhận ra chỗ dễ bị lừa nhất ở hàng vòng và đồ nhỏ, rồi biết lúc nào phải dừng tự đoán. Bài không nói giá và không bàn chuyện mua sưa để tích trữ.
Sưa đỏ là cây gì và phần nào mới gọi là gỗ sưa
Sưa, còn gọi là huê mộc trong một số tài liệu, là cây thuộc họ Đậu, chi Dalbergia, cùng chi với trắc và cẩm lai. Cây mọc tự nhiên ở vùng đồi thấp miền Bắc và miền Trung, sau này được trồng nhiều làm cây bóng mát ven đường, trong vườn nhà và ở các dự án trồng rừng. Vì thế ngoài đời có rất nhiều cây sưa, nhưng phần lớn là cây còn trẻ.
Thân cây sưa có hai lớp gỗ khác hẳn nhau. Lớp ngoài là giác, màu trắng ngà đến vàng nhạt, nhẹ hơn và dễ bị mọt, gần như không có giá trị chơi. Lớp trong là lõi, hình thành dần khi cây già, màu nâu đỏ đến tím sẫm, nặng, nhiều dầu và có mùi. Khi người trong nghề nói "gỗ sưa", họ gần như luôn nói về phần lõi này. Một cây trồng mười năm có thể to bằng bắp chân mà lõi chỉ bằng ngón tay, đó là lý do gỗ thân to vẫn có thể là hàng gần như không có giá trị.
Cách gọi "sưa trắng" ngoài thị trường không thống nhất: có người dùng để chỉ phần giác, có người chỉ cây non chưa ra lõi, có người dùng cho một loài khác. Khi nghe tên này, bạn nên hỏi lại người bán đang nói về thứ gì, và đừng coi nó là một hạng của sưa đỏ.
Năm dấu hiệu đọc trên một miếng sưa lõi
Màu lõi. Lõi sưa mới cắt có màu nâu đỏ, đỏ cam hoặc tím sẫm, nhiều miếng có sọc tối chạy xen. Để ra không khí và ánh sáng vài tuần đến vài tháng, mặt gỗ sẫm dần về nâu đậm. Một mặt gỗ đỏ tươi đều như sơn, không có độ chuyển màu nào, là dấu hiệu nên nghi nhuộm hoặc phủ màu.
Ranh giới giác và lõi. Trên mặt cắt ngang của một khúc gỗ còn giác, ranh giới giữa vành vàng nhạt bên ngoài và lõi sẫm bên trong rất rõ, gần như vạch bằng thước. Nhiều loài gỗ tạp có lõi chuyển màu từ từ, không có đường ranh dứt khoát như vậy.
Vân cuộn xoáy. Vân sưa thường chạy uốn lượn, có chỗ xoáy thành hình tròn, hình mắt mà giới chơi gọi bằng những tên như "mắt rồng", "mặt quỷ"; đó là cách gọi trong nghề, mỗi nơi một khác. Vân đẹp là yếu tố làm nên giá trị, nhưng không phải miếng sưa nào cũng có, và vân xoáy cũng xuất hiện ở nhiều loài khác.
Độ bóng tự nhiên. Lõi sưa nhiều dầu nên khi bào nhẵn hoặc chà giấy nhám mịn, mặt gỗ lên độ bóng nhẹ mà không cần phủ gì. Sờ vào thấy mát và mịn. Bề mặt bóng loáng như kính thường là lớp sơn phủ, chứ không phải bóng của gỗ.
Mùi khi bào. Dăm bào mới của lõi sưa có mùi thơm dịu, hơi ngọt, không hắc. Mùi bay nhanh khỏi bề mặt đã để lâu, nên muốn ngửi phải có vết cắt mới. Mùi là dấu hiệu có ích nhưng chủ quan nhất trong năm dấu hiệu, vì mũi mỗi người mỗi khác.
Những loại gỗ hay bị gọi là sưa
Trong lời rao, chữ "sưa" được gắn cho khá nhiều thứ. Bảng dưới gom những trường hợp hay gặp, kèm dấu hiệu để bạn bắt đầu nghi. Tên thương mại như "sưa Lào", "sưa Phi" không phải tên loài, có khi chỉ đúng sưa mọc ở nơi khác, có khi chỉ một loài khác hẳn.
| Tên rao | Thường thực ra là | Dấu hiệu để nghi |
|---|---|---|
| Sưa đỏ lâu năm | Có thể đúng sưa, có thể là gỗ hương hoặc trắc | Mùi khác, thớ thô hơn hoặc nặng hơn hẳn mẫu sưa đối chứng |
| Sưa Lào, sưa nhập | Gỗ chi Dalbergia hoặc chi khác nhập khẩu, mang tên theo nơi xuất | Người bán không nói được loài, không có hồ sơ nhập khẩu |
| Sưa Phi | Thường là một loài gỗ đỏ châu Phi, không phải sưa Việt Nam | Màu đỏ đều hơn, vân ít xoáy, mùi nhạt |
| Sưa non, sưa trắng | Giác sưa hoặc cây trồng chưa ra lõi | Màu vàng nhạt, nhẹ, gần như không mùi |
| Đồ "sưa" giá rất mềm | Gỗ tạp nhuộm đỏ, tẩm hương liệu hoặc phủ sơn | Màu chỉ nằm ở bề mặt, mùi nồng ở ngoài nhưng nhạt ở vết cạo bên trong |
Bảng chỉ để định hướng nghi ngờ. Một miếng gỗ khớp hết cột cuối vẫn có thể là sưa, và một miếng không khớp dấu hiệu nào vẫn có thể là loài khác. Đó là lý do phần kính lúp và giám định ở dưới cần đọc cùng.
Ngửi gỗ cho đúng cách
Mùi là thứ người bán hay dùng để thuyết phục nhất, cũng là thứ dễ làm giả nhất bằng cách xịt hoặc tẩm hương liệu. Muốn mùi có ý nghĩa, bạn làm theo trình tự sau:
- Xin một vết cắt mới ở chỗ khuất, hoặc cạo nhẹ bằng dao một lớp mỏng ở đáy món đồ. Mặt gỗ đã phủ dầu, sáp hay sơn không cho bạn mùi của gỗ.
- Ngửi dăm vừa cạo ngay lập tức, rồi xoa dăm giữa hai đầu ngón tay cho ấm lên và ngửi lại. Mùi gỗ thật thường dịu và giữ ổn định giữa hai lần.
- So với một mẫu sưa đối chứng mà bạn biết chắc nguồn gốc, nếu có. Không có mẫu đối chứng thì mũi rất dễ bị dẫn dắt bởi lời giới thiệu.
- Ngửi bề mặt món đồ rồi ngửi dăm cạo bên trong. Hàng tẩm hương liệu thường thơm nồng ở ngoài nhưng phần bên trong nhạt hẳn hoặc có mùi khác.
- Để dăm qua một ngày rồi ngửi lại. Hương liệu tổng hợp hay bay đi để lộ mùi gỗ nền, còn mùi gỗ thật nhạt dần nhưng vẫn cùng một tính chất.
- Ghi lại cảm nhận ngay lúc ngửi, đừng để tới khi nghe người bán nói xong mới tự hỏi mình đã ngửi thấy gì.
Không đốt dăm trong phòng kín để thử mùi. Khói gỗ chứa bụi mịn và khí độc, và mùi khói cũng không giúp phân định loài tốt hơn mùi dăm nguội.
Vòng hạt và đồ nhỏ: chỗ dễ bị lừa nhất
Với tấm ván hay khúc gỗ, bạn còn thấy được giác, lõi, vân rộng và có thể xin vết cắt. Với vòng tay, tràng hạt, móc khoá hay tượng nhỏ, hầu hết những dấu hiệu đó biến mất. Một hạt vòng đường kính chỉ khoảng một đầu ngón tay không đủ chỗ cho một mảng vân xoáy, màu đã bị lớp đánh bóng che, và người mua cũng hiếm khi được phép cạo thử. Vì vậy hàng nhỏ là chỗ gỗ tạp nhuộm màu và tẩm mùi dễ lọt nhất.
Có vài chỗ bạn vẫn đọc được. Lòng lỗ xỏ dây của hạt vòng thường không được đánh bóng, soi đèn pin vào sẽ thấy màu gỗ thật: nếu thành lỗ nhạt hơn hẳn bề mặt, lớp màu ngoài là màu phủ. Các hạt trong một chuỗi gỗ thật thường không đều màu tuyệt đối, có hạt sẫm hạt nhạt, có hạt thấy sọc; một chuỗi đỏ đều tăm tắp nên làm bạn chậm lại. Lau hạt bằng khăn ẩm, nếu khăn ra màu đỏ nhiều thì gỗ đã được nhuộm, dù cũng cần biết lõi một số loài Dalbergia có chất màu tan nhẹ.
Với tượng nhỏ, hãy nhìn đáy và những hốc sâu khó đánh bóng. Đường ghép keo, vết nối hai mảnh gỗ khác màu, hay lớp bột trám ở chỗ nứt đều lộ ra ở đó. Một món tạc liền khối từ lõi sưa thì màu và vân chạy liên tục qua các mặt.
Kính lúp nói được gì và không nói được gì
Dùng kính lúp phóng đại mười lần soi lên mặt cắt ngang đã gọt sạch bằng lưỡi dao sắc, bạn sẽ thấy cấu tạo của lõi sưa: lỗ mạch rải rác, cỡ vừa đến nhỏ, đứng riêng hoặc thành nhóm hai ba lỗ theo chiều bán kính; mô mềm màu nhạt xếp thành những dải mảnh chạy ngang; và nếu nhìn mặt dọc theo tiếp tuyến, có những vết gợn rất nhỏ nằm ngang do tia gỗ xếp tầng. Những đặc điểm này đủ để loại khá nhiều loài gỗ tạp có mạch to, mô mềm bao quanh mạch thành đám hoặc không có dải.
Điều kính lúp không làm được là tách sưa khỏi những họ hàng gần. Trắc, cẩm lai, và cả nhóm gỗ hương thuộc chi Pterocarpus đều có kiểu cấu tạo khá giống: mạch phân tán, mô mềm dải, tia xếp tầng. Ở mức phóng đại cầm tay, phân biệt chúng chủ yếu vẫn dựa vào màu, mùi, độ nặng và kinh nghiệm của người xem. Vì thế một người nói "soi kính là biết sưa ngay" đang nói quá khả năng của công cụ.
Kính lúp vẫn đáng mang theo. Nó giúp bạn thấy lớp sơn phủ che thớ, thấy mạch gỗ bị nhét đầy bột màu, thấy vết keo ở chỗ ghép, và giúp bạn đặt câu hỏi đúng cho người bán trước khi bàn tới chuyện giám định.
Nguồn gốc hợp pháp và lúc nên gửi mẫu giám định
Sưa là loài gỗ quý hiếm được pháp luật Việt Nam bảo vệ, và chi Dalbergia nằm trong phụ lục của Công ước CITES về buôn bán quốc tế các loài nguy cấp. Theo nguyên lý chung, gỗ sưa có nguồn gốc từ rừng tự nhiên chỉ được mua bán, vận chuyển khi có hồ sơ hợp pháp; gỗ từ cây trồng trong vườn nhà hay dự án cũng cần chứng minh được nguồn gốc. Mua gỗ không rõ nguồn hay mang ra nước ngoài mà không làm thủ tục theo quy định CITES và hải quan hiện hành đều có thể bị xử lý. Mức xử lý cụ thể tuỳ văn bản đang có hiệu lực, bạn nên hỏi cơ quan kiểm lâm hoặc người có chuyên môn pháp lý khi cần.
Về giám định, các viện và trường đại học có bộ môn khoa học gỗ thường nhận phân tích mẫu. Nguyên lý là cắt lát mỏng theo ba mặt, soi dưới kính hiển vi để đối chiếu cấu tạo tế bào với mẫu chuẩn; với những trường hợp khó tách loài, một số nơi có thể dùng thêm phân tích hoá học hoặc di truyền. Kết quả thường xác định chắc tới chi, còn tới loài thì tuỳ mẫu và phương pháp. Chi phí và thời gian mỗi nơi một khác.
Bạn nên gửi giám định khi món đồ đủ quan trọng với mình, khi người bán đưa ra cam kết về loài, hoặc khi có ý định mang đồ ra nước ngoài. Với một món quà nhỏ chỉ để dùng, biết đọc các dấu hiệu ở trên và giữ nguyên thông tin người bán đưa là đủ. Muốn tham khảo thêm, bạn có thể xem các món đồ gỗ có ghi rõ chất liệu và nguồn gốc trên Vật Phẩm Phong Thủy.
Câu hỏi thường gặp
Gỗ sưa thả vào nước thì chìm hay nổi?
Không có câu trả lời cố định. Độ nặng của gỗ sưa thay đổi theo tuổi cây, tỉ lệ lõi, độ ẩm và từng khúc gỗ, nên có miếng chìm có miếng nổi hoặc lơ lửng. Phép thả nước chỉ có ý nghĩa khi so với mẫu đối chứng cùng kích thước và độ khô, không dùng một mình để kết luận.
Sưa đỏ và sưa trắng có phải hai loài khác nhau không?
Cách gọi ngoài thị trường không thống nhất. Nhiều người dùng chữ sưa trắng cho phần giác hoặc cây non chưa có lõi, một số nơi lại dùng cho loài khác. Khi gặp tên này, bạn hỏi lại người bán cụ thể đang nói về loài nào, phần nào của cây và có hồ sơ gì đi kèm.
Đèn UV có giúp nhận ra gỗ sưa không?
Phản ứng phát quang dưới đèn UV được dùng nhiều với nhóm gỗ hương thuộc chi Pterocarpus, ít có giá trị với sưa. Đèn UV có ích hơn trong việc phát hiện vết keo, lớp sơn phủ hoặc chỗ trám màu khác trên bề mặt món đồ, chứ không phải để xác định loài sưa.
Cây sưa trồng trong vườn nhà có được bán gỗ không?
Theo nguyên lý chung, gỗ từ cây trồng có thể được mua bán nếu chủ cây chứng minh được nguồn gốc và làm thủ tục theo quy định quản lý lâm sản hiện hành. Thủ tục cụ thể thay đổi theo thời kỳ, nên bạn nên hỏi cơ quan kiểm lâm tại địa phương trước khi bán hoặc mua.
Có nên mua đồ gỗ sưa để giữ giá trị lâu dài không?
Bài không khuyên mua gỗ như một tài sản tích trữ. Giá gỗ quý phụ thuộc thị trường, quy định pháp luật và khả năng chứng minh nguồn gốc, đều là những thứ có thể thay đổi. Nếu mua, hãy mua vì bạn thích món đồ và dùng được nó, kèm giấy tờ rõ ràng.
Bụi gỗ sưa có hại khi tự chà nhám không?
Bụi gỗ nói chung gây hại cho đường hô hấp, và nhiều loài trong chi Dalbergia được ghi nhận gây kích ứng da hoặc dị ứng ở một số người. Khi cưa, chà hay đánh bóng, bạn nên đeo khẩu trang lọc bụi mịn, làm ở nơi thoáng và rửa tay sau khi làm.