Trắc có lõi đỏ tía đến tím sẫm, vân sọc nhỏ và khá đều, rất nặng, mới cưa có mùi chua; cẩm lai có lõi đỏ cam đến đỏ hồng, nổi bật những sọc đen đậm tương phản mạnh, mùi nhẹ hơn. Đó là cách phân biệt nhanh nhất mà thợ gỗ hay dùng. Nhưng cả hai cùng thuộc chi Dalbergia, cùng sẫm màu theo thời gian, nên trên những món đồ đã để lâu hoặc đã đánh bóng, ranh giới có thể mờ đi rất nhiều.
Bài này đặt hai loại cạnh nhau ở từng tiêu chí, giải thích những cái tên theo màu như "trắc đen", "trắc đỏ", rồi chỉ ra các chiêu thay thế hay gặp: gỗ khác nhuộm đỏ, ván dán phủ lớp mỏng, sơn màu che thớ. Tên khoa học và nhận định chỉ đưa tới mức chắc chắn; chỗ nào là cách gọi trong nghề, bài ghi rõ.
Vì sao trắc và cẩm lai hay bị nhầm
Trắc, thường được xác định là Dalbergia cochinchinensis, và cẩm lai, tên gọi chung cho một vài loài Dalbergia như cẩm lai Bà Rịa hay cẩm lai vú, là họ hàng gần trong cùng một chi. Chúng có chung nhiều đặc điểm: lõi sẫm màu, nhiều dầu, rất nặng, gia công xong lên bóng tự nhiên, và đều mọc ở rừng khô miền Trung, Tây Nguyên, Đông Nam Bộ cũng như các nước láng giềng. Đối với người không làm nghề, hai miếng gỗ đỏ nặng đặt cạnh nhau rất khó gọi tên.
Thêm nữa, màu của cả hai thay đổi theo thời gian. Lõi trắc mới cắt đỏ tươi, vài tháng sau tím sẫm, nhiều năm sau gần như đen. Cẩm lai mới cắt rực màu cam, để lâu cũng trầm xuống thành nâu đỏ, sọc đen vẫn còn nhưng nền tối đi nên độ tương phản giảm. Hai món đồ cũ bằng trắc và cẩm lai có thể trông gần nhau hơn hai miếng gỗ mới cắt rất nhiều.
Cuối cùng là chuyện tên gọi trên thị trường. Một số người bán dùng chữ "trắc" như tên chung cho mọi gỗ đỏ nặng, hoặc ghép thêm tên nước để gọi gỗ nhập khẩu. Vì thế khi phân biệt, bạn nên tách hai câu hỏi: miếng gỗ này giống trắc hay giống cẩm lai, và người bán đang dùng chữ đó theo nghĩa nào.
Đặt trắc và cẩm lai cạnh nhau
Bảng so sánh dựa trên mẫu gỗ lõi, mặt đã bào sạch, chưa phủ sơn. Với đồ đã phủ hoặc đã rất cũ, nhiều dòng sẽ không còn đúng.
| Tiêu chí | Trắc | Cẩm lai |
|---|---|---|
| Màu lõi mới cắt | Đỏ tía, đỏ tím, có miếng ngả vàng nâu | Đỏ cam, đỏ hồng tươi |
| Sau thời gian | Sẫm thành tím đen, nâu đen | Trầm thành nâu đỏ, sọc đen vẫn thấy |
| Vân | Sọc nhỏ, mảnh, khá đều, đôi khi gợn sóng | Sọc đen to, đậm, tương phản rõ với nền |
| Mùi khi cưa mới | Mùi chua đặc trưng, khá rõ | Mùi nhẹ, hơi ngọt, kém rõ hơn |
| Cảm giác tay | Rất nặng, mặt mịn, có dầu | Nặng, mặt mịn, có dầu |
| Thả nước mẩu lõi khô | Thường chìm | Thường chìm hoặc gần chìm |
Hai dòng đáng tin nhất là vân và mùi lúc mới cưa. Màu thì lừa nhất, vì đổi theo thời gian và dễ làm giả. Dòng chìm nổi chỉ để tham khảo, nó gần như không tách được hai loài vì cả hai đều nặng.
Trắc đen, trắc đỏ, trắc vàng là gì
Trong nghề, trắc hay được chia theo màu: trắc đỏ, trắc đen, trắc vàng, có nơi thêm trắc dây hay trắc thối. Đây là cách gọi trong giới chơi và giới thợ, mỗi nơi một khác, không phải bảng phân loại khoa học. Có tên dùng để chỉ màu lõi của từng cây do điều kiện sinh trưởng, có tên dùng cho gỗ đã để lâu, có tên lại được gắn cho một loài khác hẳn mà người bán gọi chung là trắc.
Trắc đỏ thường để chỉ lõi còn mới hoặc ít sẫm, đỏ tía tươi. Trắc đen hay dùng cho lõi rất sẫm, có thể là gỗ đã già hoặc đồ đã dùng nhiều năm. Trắc vàng là cách gọi phần gỗ màu nâu vàng, có người coi là gỗ chưa đủ tuổi, có người gắn với loài khác. Vì không có chuẩn, hai người bán có thể gọi cùng một miếng gỗ bằng hai tên.
Điều thực tế bạn rút ra được: đừng dựa vào tên màu để định giá trị hay định loài. Hãy hỏi người bán gỗ này từ cây gì, vùng nào, có giấy tờ gì, và tự đối chiếu với các dấu hiệu vân, mùi, độ nặng. Một món đồ "trắc đen" giá rất mềm nhiều khả năng đã được nhuộm sẫm, vì màu đen tự nhiên của trắc cần nhiều năm mới có.
Đọc vân sọc của cẩm lai
Sọc đen nằm trên nền sáng. Đặc điểm dễ nhớ nhất của cẩm lai là những vạch đen chạy dọc thớ trên nền cam hoặc đỏ hồng, rõ như vẽ mực. Ở trắc, các sọc tối thường mảnh hơn và gần màu nền hơn, nhìn tổng thể đồng màu hơn.
Sọc chạy liên tục theo thớ. Sọc thật của gỗ đi theo chiều thớ, uốn theo chỗ thớ cong, dày mỏng không đều và có khi tách nhánh. Sọc vẽ hoặc in trên lớp phủ thường đều đặn, cách khoảng gần như nhau và không đổi hướng khi thớ đổi hướng.
Nhìn ở mặt cắt ngang. Trên mặt đầu khúc gỗ, sọc dọc trở thành các vòng hoặc cung tối đồng tâm. Nếu mặt bên có sọc mà mặt đầu không hề có dấu tương ứng, rất có thể sọc chỉ nằm ở bề mặt.
Vân thay đổi khi nghiêng. Gỗ thật có hiện tượng ánh thớ: nghiêng miếng gỗ dưới đèn, có mảng sáng lên, có mảng tối đi. Ván in vân hoặc giấy dán vân gần như không có hiệu ứng này.
Cẩm lai cũ vẫn giữ sọc. Khi nền đã sẫm, sọc đen vẫn còn và thường thấy rõ hơn khi lau ẩm mặt gỗ. Đây là cách nhận lại cẩm lai trên đồ cũ mà không cần cạo.
Thử tại nhà mà không làm hỏng món đồ
Những bước dưới đây an toàn, không cần hoá chất, và đủ để bạn loại phần lớn hàng thay thế trước khi bàn chuyện giám định:
- Cân nhắc trên tay: cầm món đồ và một vật cùng cỡ bằng gỗ thông thường. Trắc và cẩm lai nặng hơn hẳn, khác biệt cảm nhận được ngay.
- Lau một góc bằng khăn ẩm: màu và vân thật hiện rõ hơn khi ướt. Khăn ra nhiều màu là dấu hiệu nhuộm, dù lõi Dalbergia cũng có thể làm khăn hơi hồng.
- Nhìn cạnh tấm và các góc: món đồ làm từ ván ghép mỏng sẽ lộ đường keo, lớp mặt mỏng như tờ giấy chồng lên lõi màu khác.
- Xin cạo một chút ở đáy hoặc mặt sau: màu bên trong phải cùng tông với bề mặt; dăm vừa cạo cho bạn mùi thật của gỗ.
- Soi kính lúp vào chỗ cạo: mạch gỗ bị nhét bột màu hoặc phủ lớp nhựa đều là dấu hiệu đã qua xử lý bề mặt.
- Ghi lại kết quả từng bước, chụp ảnh chỗ cạo, giữ thông tin người bán đưa ra. Nếu cần giám định sau này, những ghi chép đó rất có ích.
Không dùng lửa, axit hay thuốc tẩy để thử gỗ. Những phép đó vừa nguy hiểm, vừa phá hỏng món đồ, lại không cho kết quả đáng tin hơn các bước nhìn và ngửi.
Những thứ hay được bán dưới tên trắc và cẩm lai
Phổ biến nhất là gỗ khác được nhuộm màu. Gỗ tạp có thớ mịn được ngâm hoặc quét chất nhuộm đỏ tía, sau đó phủ dầu bóng. Dấu hiệu là màu quá đều, thiếu sọc tự nhiên, nhẹ tay hơn hẳn và khi cạo thì lớp dưới nhạt màu. Hàng này hay xuất hiện ở đồ nhỏ như hộp, khay, đế lục bình, những món mà người mua khó cân đo.
Thứ hai là đồ làm bằng ván dán hoặc ván ép phủ một lớp trắc, cẩm lai mỏng ở mặt ngoài. Về vật liệu, mặt ngoài vẫn đúng là gỗ quý, nhưng phần lớn khối lượng là ván thường. Dấu hiệu là cạnh tấm có viền nẹp, vân hai mặt của một tấm không liên quan đến nhau, và món đồ nhẹ bất thường so với kích thước. Đồ phủ lớp mặt mỏng không có lỗi gì nếu được ghi rõ; vấn đề chỉ nằm ở chỗ bị rao là gỗ nguyên khối.
Thứ ba là gỗ nhập khẩu mang tên trắc hay cẩm lai. Một số là loài Dalbergia thật mọc ở nước khác, một số là loài khác chi nhưng màu đỏ sẫm. Chúng không phải hàng giả theo nghĩa xấu, nhưng giá trị, tính chất và thủ tục pháp lý có thể khác. Bạn có quyền hỏi rõ loài, nơi xuất xứ và hồ sơ nhập khẩu trước khi quyết định.
An toàn khi gia công và chuyện nguồn gốc
Bụi của nhiều loài trong chi Dalbergia, gồm cả trắc và cẩm lai, được ghi nhận gây kích ứng da, mắt và đường hô hấp ở một số người, có người bị dị ứng kéo dài sau vài lần tiếp xúc. Khi tự cưa, chà nhám hay đánh bóng, bạn nên đeo khẩu trang lọc bụi mịn, kính bảo hộ và găng tay, làm nơi thông gió, giặt quần áo làm việc riêng. Người từng bị dị ứng với gỗ nên tránh tiếp xúc bụi.
Về pháp lý, trắc và cẩm lai là gỗ quý thuộc diện được quản lý chặt, chi Dalbergia nằm trong phụ lục CITES. Nguyên lý chung là gỗ phải có nguồn gốc hợp pháp khi mua bán, vận chuyển; mang ra nước ngoài phải làm thủ tục theo quy định hiện hành. Bạn nên giữ hoá đơn, giấy tờ nguồn gốc do người bán cung cấp, và hỏi cơ quan kiểm lâm khi có món đồ lớn hoặc khi định mang đi xa.
Một lời khuyên thực tế: hãy đánh giá món đồ như một vật dụng bạn dùng và thích, đừng như khoản đầu tư. Một chiếc hộp trắc làm đẹp, thớ thật, mùi thật, có giấy tờ rõ ràng là món đồ tốt. Một khúc gỗ lớn không rõ nguồn được mời mua để "giữ giá" là rủi ro cả về tiền lẫn pháp lý.
Câu hỏi thường gặp
Gỗ trắc có mùi chua thật không?
Nhiều thợ gỗ mô tả lõi trắc mới cưa có mùi chua khá rõ, đó là dấu hiệu họ dùng để nhận trắc. Mùi này nhạt dần trên bề mặt đã để lâu, nên muốn ngửi phải cạo một vết mới. Mùi chỉ là một dấu hiệu, cần đọc cùng vân, màu và độ nặng.
Cẩm lai và trắc loại nào quý hơn?
Mức quý tuỳ từng khúc gỗ, độ đẹp của vân, kích thước, độ tuổi và nguồn gốc pháp lý, không có thứ bậc cố định giữa hai tên. Bài không so giá. Điều quan trọng hơn là món đồ đúng loài như người bán nói và có giấy tờ nguồn gốc đầy đủ.
Đồ trắc cũ bị khô bạc màu có làm đẹp lại được không?
Có thể làm sạch bằng khăn ẩm vắt kiệt, để khô rồi lau một lớp dầu hoặc sáp dành cho đồ gỗ, màu và vân sẽ hiện lại. Tránh chà nhám mạnh làm mất lớp màu đã sẫm qua thời gian. Đồ có giá trị cao nên nhờ thợ phục chế có kinh nghiệm.
Làm sao biết bàn ghế trắc là gỗ nguyên khối hay ván phủ?
Nhìn cạnh mặt bàn và mặt dưới. Gỗ nguyên khối cho thấy vân chạy liên tục từ mặt trên xuống cạnh, mặt dưới cùng loại gỗ. Ván phủ thường có nẹp cạnh, mặt dưới là ván khác màu hoặc ván ép nhiều lớp, và cả món đồ nhẹ hơn mong đợi.
Tay bị ngứa sau khi chà gỗ trắc có sao không?
Kích ứng da sau khi tiếp xúc bụi gỗ Dalbergia đã được ghi nhận ở một số người. Bạn nên rửa sạch vùng da, ngừng tiếp xúc và đeo găng tay khi làm lần sau. Nếu da sưng, nổi mẩn lan rộng hoặc khó thở, hãy đi khám bác sĩ.
Có thể phân biệt trắc và cẩm lai trên ảnh chụp được không?
Ảnh chụp chỉ giúp nghi ngờ ban đầu, vì màu phụ thuộc ánh sáng, máy ảnh và chỉnh sửa. Vân sọc đen đậm trên nền cam gợi ý cẩm lai, nền tím đều gợi ý trắc. Muốn chắc hơn bạn cần cầm, ngửi vết cạo mới và nếu quan trọng thì gửi mẫu giám định.