Mang vòng trầm, đồ gỗ thơm hay đồ gỗ quý ra nước ngoài phải qua ba lớp quy định: quy định xuất khẩu của Việt Nam (trong đó có CITES với các loài như trầm hương, nhiều loài trắc, cẩm lai), quy định nhập khẩu của nước đến, và kiểm dịch thực vật của nước đến với mọi đồ làm từ gỗ. Thiếu một lớp, món đồ có thể bị giữ lại ở sân bay, bị khử trùng, hoặc bị tiêu huỷ.
Nhiều người nghĩ một chiếc vòng tay hay hộp gỗ nhỏ thì không ai để ý. Thực tế, các nước có quy định kiểm dịch chặt thường yêu cầu khai báo mọi đồ gỗ, và trầm hương là mặt hàng được nhắc đích danh trong CITES. Bài này giải thích ba lớp quy định ở mức nguyên lý và các bước chuẩn bị. Bài không nêu mức phạt hay ngưỡng số lượng cụ thể vì chúng khác nhau giữa các nước và thay đổi theo thời gian.
Lớp thứ nhất: CITES và những loài gỗ thơm, gỗ quý bị kiểm soát
CITES là công ước quốc tế về buôn bán các loài động, thực vật hoang dã nguy cấp, chia loài thành các phụ lục với mức kiểm soát khác nhau. Bài này không đi sâu giải thích công ước, chỉ nhắc những gì liên quan tới đồ bạn có thể đang cầm. Tất cả các loài trầm thuộc chi Aquilaria và Gyrinops nằm trong phụ lục II, nghĩa là buôn bán quốc tế cần giấy phép. Nhiều loài thuộc chi Dalbergia, gồm các loại trắc, cẩm lai, sưa, cũng nằm trong phụ lục. Tử đàn Pterocarpus santalinus cũng được kiểm soát.
Mỗi danh mục trong phụ lục có thể kèm chú thích miễn trừ cho một số dạng sản phẩm, và CITES có cơ chế miễn trừ cho đồ dùng cá nhân với số lượng nhỏ. Tuy vậy, việc áp dụng miễn trừ phụ thuộc vào dạng sản phẩm, số lượng, và cả cách nước đến thực thi. Đừng tự suy ra mình được miễn; hãy hỏi cơ quan quản lý CITES Việt Nam trước chuyến đi.
Đàn hương Santalum album, long não, pơ mu không nằm trong nhóm được nhắc nhiều nhất của CITES, nhưng điều đó không có nghĩa là tự do mang đi: lớp thứ hai và thứ ba vẫn áp dụng.
Lớp thứ hai: quy định của nước đến
Ngay cả khi Việt Nam cho phép xuất, nước đến có quyền đặt yêu cầu riêng. Một số nước áp dụng quy định nhập khẩu chặt hơn mức tối thiểu của CITES với một số loài, hoặc yêu cầu giấy phép nhập khẩu song song. Một số nước có luật riêng về gỗ khai thác bất hợp pháp, yêu cầu người nhập khẩu chứng minh gỗ hợp pháp, chủ yếu áp dụng với hàng thương mại nhưng cũng ảnh hưởng tới hàng gửi số lượng lớn.
Với tinh dầu trầm, tinh dầu đàn hương, có thêm câu chuyện hành lý: chất lỏng mang theo người lên máy bay chịu giới hạn dung tích của hãng và nhà chức trách hàng không, còn khi gửi hàng, một số tinh dầu có thể bị xếp vào nhóm hàng hạn chế vận chuyển. Hỏi hãng bay hoặc đơn vị vận chuyển trước, đừng đợi tới quầy làm thủ tục.
Cách chắc chắn nhất là đọc trang thông tin chính thức của cơ quan hải quan và cơ quan kiểm dịch nước đến, hoặc hỏi đại sứ quán, lãnh sự quán. Thông tin trên diễn đàn, nhóm mạng xã hội thường đúng với một người, một thời điểm, không đúng cho bạn.
Lớp thứ ba: kiểm dịch thực vật với đồ gỗ
Kiểm dịch thực vật nhằm ngăn côn trùng, nấm, mầm bệnh đi theo gỗ sang nước khác. Lớp này áp dụng với gỗ của mọi loài, quý hay không quý. Bảng dưới mô tả những gì cán bộ kiểm dịch thường quan tâm.
| Đặc điểm món đồ | Vì sao bị chú ý | Chuẩn bị gì |
|---|---|---|
| Còn vỏ cây, gỗ mộc chưa xử lý | Côn trùng, trứng có thể nằm dưới vỏ hoặc trong thớ | Ưu tiên đồ đã bóc vỏ, đánh nhẵn, phủ bề mặt |
| Có lỗ mọt, vết khoét nhỏ | Dấu hiệu côn trùng đang hoặc đã sống trong gỗ | Không mang đồ có lỗ mọt mới |
| Lũa, gốc rễ, nu gỗ nguyên khối | Kẽ hốc có đất, mùn, côn trùng | Làm sạch kỹ, cân nhắc không mang |
| Hạt, quả, cành khô kèm theo | Có thể là vật liệu nhân giống | Tháo bỏ phần hạt, quả trang trí |
| Đồ gỗ đã xử lý nhiệt, có chứng nhận | Rủi ro thấp hơn | Mang theo giấy tờ của nhà sản xuất nếu có |
Một số nước nổi tiếng chặt chẽ về kiểm dịch, như Úc và New Zealand, yêu cầu khai báo mọi đồ làm từ gỗ trên tờ khai nhập cảnh. Khai báo không có nghĩa là bị tịch thu; phần lớn đồ gỗ đã xử lý được cho qua sau khi kiểm tra. Rủi ro lớn nhất là không khai báo rồi bị phát hiện. Với đồ có vấn đề, cơ quan kiểm dịch có thể yêu cầu xử lý, khử trùng có tính phí, hoặc tiêu huỷ.
Chuẩn bị trước chuyến đi: các bước theo thứ tự
Nếu bạn định mang hoặc gửi đồ gỗ quý, gỗ thơm ra nước ngoài, hãy bắt đầu sớm, ít nhất vài tuần trước chuyến đi với món đồ thuộc loài được kiểm soát.
- Xác định chính xác món đồ làm từ loài gì. Lấy thông tin trên hoá đơn, hoặc hỏi lại người bán; với đồ không rõ loài, cân nhắc không mang.
- Tra xem loài đó có thuộc phụ lục CITES không. Nếu có, liên hệ cơ quan quản lý CITES Việt Nam để hỏi về giấy phép và miễn trừ đồ dùng cá nhân.
- Đọc quy định nhập khẩu và kiểm dịch của nước đến trên trang chính thức. Ghi lại yêu cầu khai báo, giấy tờ cần mang.
- Chuẩn bị hồ sơ: hoá đơn ghi tên loài, giấy tờ nguồn gốc, giấy phép nếu có. Để chung một bìa trong hành lý xách tay.
- Làm sạch món đồ, tháo phần hạt, vỏ cây; đóng gói gọn để mở ra kiểm tra dễ dàng.
- Khai báo trung thực trên tờ khai nhập cảnh nước đến. Khi được hỏi, trình hồ sơ và trả lời ngắn gọn.
- Nếu gửi qua bưu chính, chuyển phát, hỏi đơn vị vận chuyển về danh mục hàng cấm, hàng hạn chế và giấy tờ họ cần trước khi đóng thùng.
Ví dụ giả định: bạn muốn mang tặng người thân ở nước ngoài một chuỗi hạt trầm và một hộp gỗ long não. Chuỗi trầm thuộc loài trong phụ lục CITES, nên bạn hỏi cơ quan quản lý CITES về miễn trừ đồ dùng cá nhân và xin giấy tờ nếu cần. Hộp long não không thuộc CITES, nhưng nước đến yêu cầu khai báo đồ gỗ, nên bạn đánh dấu ô khai báo và để hộp ở chỗ dễ lấy. Hai món, hai câu hỏi khác nhau.
Những sai lầm hay gặp
Nghĩ đồ nhỏ thì không cần quan tâm. Kích thước không quyết định quy định. Một chuỗi hạt trầm vẫn là sản phẩm từ loài thuộc phụ lục CITES; một chiếc hộp gỗ nhỏ vẫn là đồ gỗ phải khai báo ở nước kiểm dịch chặt.
Tin vào câu "mang nhiều lần rồi, không sao". Kinh nghiệm của người khác chỉ đúng với họ, ở lần đó. Quy định, cách kiểm tra và mức độ chặt chẽ thay đổi; một lần "không sao" không bảo đảm lần sau.
Để hồ sơ trong hành lý ký gửi. Khi bị hỏi ở cửa kiểm tra, bạn cần hồ sơ ngay. Giấy tờ nằm trong vali đã gửi thì không giúp được gì.
Mang hộ người khác. Nhận mang hộ đồ gỗ quý, trầm cho người không quen biết rõ là rủi ro lớn. Người mang là người chịu trách nhiệm trước hải quan.
Khai báo "quà lưu niệm" chung chung. Cán bộ kiểm tra cần biết món đồ làm từ gì. Khai rõ "vòng gỗ trầm", "hộp gỗ" giúp mọi việc nhanh hơn và tránh bị coi là khai không trung thực.
Khi món đồ bị giữ lại: nên làm gì
Nếu ở cửa khẩu nước đến món đồ bị giữ lại để kiểm tra, xử lý hoặc tịch thu, hãy giữ bình tĩnh, hỏi rõ lý do và hỏi bạn có những lựa chọn nào. Ở nhiều nơi, người mang có thể chọn trả phí xử lý, gửi trả về nước, hoặc từ bỏ món đồ. Xin biên nhận hoặc giấy tờ ghi lại quyết định để sau này có căn cứ nếu cần.
Không tranh cãi hay tìm cách thuyết phục cán bộ bằng những câu chuyện ngoài hồ sơ; điều đó thường làm tình hình khó hơn. Nếu bạn cho rằng quyết định chưa đúng, hãy hỏi thủ tục khiếu nại chính thức và liên hệ cơ quan đại diện Việt Nam ở nước đó khi cần hỗ trợ.
Kinh nghiệm thực tế của nhiều người chơi gỗ là: với món đồ quý hiếm, có giá trị tinh thần lớn, nhiều khi giữ lại trong nước và tặng người thân một món khác dễ mang hơn là lựa chọn nhẹ nhàng nhất. Còn khi đã quyết mang, hồ sơ đầy đủ và khai báo trung thực là hai thứ giúp chuyến đi trôi chảy.
Chiều ngược lại: mang đồ gỗ quý, trầm từ nước ngoài về Việt Nam
Khi bạn mua đồ gỗ, vòng trầm hay tinh dầu ở nước ngoài mang về, các lớp quy định đảo chiều: nước bạn mua phải cho phép xuất, và Việt Nam phải cho phép nhập. Với loài thuộc phụ lục CITES, việc nhập khẩu vào Việt Nam cũng cần giấy tờ theo quy định, trừ những trường hợp được miễn trừ đồ dùng cá nhân với số lượng nhỏ.
Hàng mua ở chợ du lịch nước ngoài thường không có hoá đơn ghi tên loài, và tên gọi tại chỗ có thể khác cách gọi ở Việt Nam. Một món "đàn hương" mua ở chợ có thể là gỗ khác tẩm mùi; một chuỗi "trầm" có thể đúng là trầm mà không có giấy phép. Khi về tới sân bay Việt Nam, nếu bị hỏi, bạn cũng khó giải thích.
Cách làm an toàn tương tự chiều đi: mua ở nơi xuất được hoá đơn ghi rõ chất liệu, hỏi người bán về giấy phép xuất khẩu khi món đồ thuộc loài được kiểm soát, giữ hồ sơ trong hành lý xách tay, và khai báo trung thực khi nhập cảnh. Với hàng giá trị lớn hoặc số lượng nhiều, hãy hỏi trước cơ quan hải quan và cơ quan quản lý CITES Việt Nam, vì khi đó món đồ có thể bị coi là hàng thương mại chứ không còn là đồ dùng cá nhân.
Câu hỏi thường gặp
Mang một vòng trầm đeo tay ra nước ngoài có cần giấy phép CITES không?
Trầm thuộc phụ lục II của CITES. CITES có cơ chế miễn trừ cho đồ dùng cá nhân với số lượng nhỏ, nhưng điều kiện cụ thể và cách nước đến áp dụng thì khác nhau. Bạn nên hỏi cơ quan quản lý CITES Việt Nam và đọc quy định của nước đến trước chuyến đi.
Đồ gỗ thông thường có phải khai báo khi nhập cảnh không?
Tuỳ nước. Một số nước có quy định kiểm dịch chặt như Úc, New Zealand yêu cầu khai báo mọi đồ làm từ gỗ. Khai báo thường không dẫn tới tịch thu nếu đồ đã xử lý sạch, nhưng không khai báo mà bị phát hiện có thể bị phạt.
Gửi đồ gỗ qua đường bưu điện có dễ hơn mang theo không?
Không hẳn. Hàng gửi vẫn qua hải quan và kiểm dịch của nước đến, và đơn vị vận chuyển có danh mục hàng hạn chế riêng. Với loài thuộc CITES, gửi hàng còn có thể bị coi là xuất khẩu thương mại, cần giấy phép.
Tinh dầu trầm mang lên máy bay được không?
Tinh dầu là chất lỏng nên mang theo người bị giới hạn dung tích theo quy định hàng không. Trầm thuộc CITES nên tinh dầu trầm cũng có thể cần giấy tờ khi qua biên giới. Hãy hỏi hãng bay và cơ quan quản lý CITES trước khi mang.
Đồ gỗ có giấy chứng nhận xử lý nhiệt có được miễn kiểm dịch không?
Không phải miễn, nhưng chứng nhận xử lý giúp cán bộ kiểm dịch đánh giá rủi ro thấp hơn. Món đồ vẫn có thể được kiểm tra. Mang theo giấy tờ của nhà sản xuất và khai báo trung thực là cách làm phù hợp.
Nếu không biết món đồ làm từ loài gỗ gì thì có nên mang không?
Nên cân nhắc không mang. Khi không biết loài, bạn không trả lời được câu hỏi về CITES và nguồn gốc, và cán bộ kiểm tra có thể phải giữ lại để xác định. Món đồ không rõ nguồn gốc thường để lại trong nước là an toàn hơn.