Tỉ trọng của gỗ cho biết gỗ nặng hay nhẹ hơn nước bao nhiêu lần, tính bằng khối lượng chia cho thể tích; tại nhà, bạn đo được bằng cân bếp và một cốc nước theo cách chiếm chỗ, hoặc bằng thước nếu mẫu là khối vuông vức. Gỗ có tỉ trọng lớn hơn một thì chìm. Đa số gỗ dùng trong nhà nhẹ hơn nước; chỉ một số ít gỗ rất đặc như mun, trắc, lim, nghiến có thể chìm khi đã khô.
Nhưng "gỗ chìm là gỗ quý" là một phép suy luận sai thường gặp. Nhiều gỗ nặng không hề quý, độ ẩm làm số đo sai lệch, và những món đồ gỗ có thể bị nhồi vật nặng vào bên trong. Bài này chỉ cách đo cho đúng, đọc kết quả cho tỉnh táo và đặt tỉ trọng cạnh những dấu hiệu khác.
Tỉ trọng, khối lượng riêng và độ ẩm
Khối lượng riêng của gỗ là khối lượng của một đơn vị thể tích, thường tính bằng gam trên centimet khối. Vì nước có khối lượng riêng xấp xỉ một gam trên centimet khối, con số này gần như trùng với tỉ trọng so với nước. Trong bài, hai khái niệm được dùng thay nhau cho dễ hiểu. Một mẫu gỗ có khối lượng riêng lớn hơn một sẽ chìm, nhỏ hơn một sẽ nổi.
Thứ làm số đo của gỗ thay đổi nhiều nhất là nước trong gỗ. Gỗ tươi vừa chặt có thể chứa lượng nước rất lớn, nặng hơn hẳn khi đã khô. Khi gỗ khô dần, nó vừa nhẹ đi vừa co lại, nên cả khối lượng lẫn thể tích đều thay đổi. Vì vậy các tài liệu khoa học gỗ thường so sánh khối lượng riêng ở một độ ẩm chuẩn, phổ biến là khoảng mười hai phần trăm, gần với gỗ để lâu trong không khí. Một con số khối lượng riêng mà không kèm độ ẩm thì khó so sánh.
Ngay trong cùng một loài, tỉ trọng còn thay đổi theo cây, tuổi cây, điều kiện mọc, phần lõi hay giác, phần gốc hay ngọn. Các bảng tra thường đưa ra một khoảng chứ không phải một số duy nhất. Hiểu điều này giúp bạn đọc mọi con số tỉ trọng như một vùng giá trị, không phải dấu vân tay của loài.
Cách 1: đo khối vuông bằng thước và cân
Cách này hợp với mẩu gỗ đã được cắt thành khối hộp chữ nhật, ví dụ mẩu gỗ thừa của xưởng:
- Để mẫu ở trong nhà vài ngày cho gần với độ ẩm không khí, tránh đo ngay khi vừa rửa hoặc vừa lấy từ nơi ẩm.
- Dùng thước kẹp hoặc thước có vạch milimet đo chiều dài, rộng, dày, mỗi chiều đo ở hai ba chỗ rồi lấy trung bình.
- Đổi ra centimet, nhân ba chiều với nhau để được thể tích theo centimet khối.
- Cân mẫu bằng cân bếp có độ chia nhỏ, ghi khối lượng theo gam.
- Chia khối lượng cho thể tích để được khối lượng riêng.
- Ghi kèm điều kiện đo: ngày đo, mẫu để ở đâu trước khi đo, để sau này so sánh.
Cách này cho kết quả khá ổn với khối gỗ vuông vức, nhưng sai số tăng nhanh khi mẫu nhỏ, vì sai một milimet trên cạnh vài centimet đã là sai vài phần trăm thể tích.
Ví dụ giả định: một khối gỗ dài 5 centimet, rộng 4 centimet, dày 2 centimet có thể tích 40 centimet khối; nếu cân được 36 gam thì khối lượng riêng là 0,9, tức nhẹ hơn nước một chút. Nếu mép khối bị vát hay sứt, phần thể tích tính theo thước sẽ lớn hơn thực tế và kết quả bị kéo xuống; khi đó nên chuyển sang cách chiếm chỗ nước.
Cách 2: cân trên cốc nước theo phương pháp chiếm chỗ
Với mẫu có hình dạng bất kỳ như mẩu gỗ vụn, hạt gỗ, tượng nhỏ, bạn dùng cách chiếm chỗ nước. Nguyên lý: vật chìm hoàn toàn trong nước sẽ làm số cân tăng đúng bằng khối lượng nước bị chiếm chỗ, và một gam nước tương ứng khoảng một centimet khối.
- Cân mẫu khô trước, ghi khối lượng theo gam.
- Đặt một cốc nước lên cân, bấm trừ bì để cân về không.
- Dùng một chiếc kim hoặc tăm mảnh ấn mẫu chìm hoàn toàn trong nước, không để mẫu chạm đáy hay thành cốc, không để tay chạm nước.
- Đọc số cân lúc này: số gam hiện lên xấp xỉ bằng thể tích mẫu theo centimet khối.
- Làm nhanh trong vài giây, vì gỗ hút nước dần làm số đo trôi; gạt bọt khí bám quanh mẫu trước khi đọc.
- Lấy khối lượng khô chia cho thể tích vừa đọc để được khối lượng riêng; đo hai ba lần rồi lấy trung bình.
Với mẫu gỗ hút nước nhanh, có thể phủ một lớp sáp rất mỏng trước khi nhúng, chấp nhận sai số nhỏ. Không dùng cách này với đồ có lớp sơn son thếp vàng hay đồ dán ghép dễ bong khi gặp nước.
Ví dụ giả định cách tính và đọc kết quả
Bảng dưới là ví dụ giả định, các con số chỉ để minh hoạ cách tính, không phải số liệu của loài gỗ nào.
| Mẫu | Khối lượng khô | Thể tích đo được | Khối lượng riêng | Đọc thế nào |
|---|---|---|---|---|
| Mẫu A | 24 gam | 20 centimet khối | 1,2 | Nặng hơn nước, chìm; phù hợp nhóm gỗ rất đặc, cần thêm dấu hiệu khác |
| Mẫu B | 18 gam | 20 centimet khối | 0,9 | Nhẹ hơn nước một chút, nổi thấp; nhiều gỗ cứng rơi vào khoảng này |
| Mẫu C | 10 gam | 20 centimet khối | 0,5 | Nổi rõ; gỗ nhẹ, không thể là loại gỗ được rao là rất đặc |
| Tượng D | 300 gam | 150 centimet khối | 2,0 | Nặng bất thường với gỗ, nên nghi có vật nặng bên trong |
Dòng hữu ích nhất trong thực tế thường là dòng cuối: một món đồ "gỗ" có khối lượng riêng vượt xa mọi loại gỗ thông thường là tín hiệu rõ ràng để kiểm tra bên trong. Dòng thứ ba cũng có ích, vì nó loại ngay một lời giới thiệu không khớp với vật trong tay.
Thả nước nói được gì
Chìm ngay nghĩa là lúc đó nặng hơn nước. Một mẫu chìm khi vừa thả chứng tỏ khối lượng riêng của nó lúc đó lớn hơn một. Điều này loại được các gỗ nhẹ, nhưng không cho biết gỗ là loài nào.
Nổi rồi chìm dần là do hút nước. Gỗ để trong nước sẽ hút nước, nặng dần. Một mẫu ban đầu nổi, sau vài giờ hay vài ngày chìm xuống, không phải vì nó là gỗ quý. Vì thế phép thả nước chỉ có ý nghĩa với kết quả trong mấy giây đầu.
Lơ lửng là vùng gần một. Mẫu lơ lửng hoặc nổi rất thấp có khối lượng riêng gần một. Nhiều gỗ cứng rơi vào vùng này, và chỉ một chút khác biệt về độ ẩm cũng làm nó chuyển từ nổi sang chìm.
Bọt khí và hình dạng làm sai. Bọt khí bám trên mặt gỗ, khe nứt chứa không khí, hay hình dạng mảnh dẹt có thể làm mẫu nổi lâu hơn. Gạt bọt khí và quan sát kỹ trước khi kết luận.
Mẫu nhỏ và mẫu lớn khác nhau. Một mẩu lõi nhỏ có thể chìm trong khi cả khúc gỗ còn giác thì nổi. Khi so sánh, hãy so những mẫu cùng phần cây, cùng kích thước và cùng độ khô.
Vì sao gỗ chìm chưa chắc là gỗ quý
Thứ nhất, nặng không đồng nghĩa với quý. Có những gỗ rất đặc nhưng phổ biến, dùng cho tà vẹt, cọc, sàn công nghiệp, giá trị không cao. Ngược lại, có những gỗ được quý vì mùi, vân hay màu nhưng khối lượng riêng chỉ ở mức trung bình, như nhiều gỗ thơm. Tỉ trọng là một thuộc tính vật lý, không phải thước đo giá trị.
Thứ hai, độ ẩm có thể biến một gỗ bình thường thành gỗ "chìm". Gỗ tươi hoặc gỗ đã ngâm nước lâu có thể nặng hơn nước dù khi khô nó nổi. Một số người bán cố ý đưa mẫu gỗ ướt cho khách thả thử. Muốn tránh, hãy chỉ tin kết quả trên mẫu đã để khô trong nhà.
Thứ ba, món đồ có thể bị làm cho nặng. Tượng, hộp, chân đế hay đồ trang trí có thể được khoét rỗng rồi nhồi chì, cát, bột đá trộn keo để tạo cảm giác nặng tay như gỗ quý. Dấu hiệu để nghi là khối lượng riêng tính ra cao bất thường, trọng tâm lệch hẳn về một phía, đáy có miếng bịt hoặc vùng màu khác, gõ ở các chỗ khác nhau nghe tiếng khác nhau. Với đồ như vậy, phép thả nước càng vô nghĩa, vì nó chỉ cho biết cả khối nặng chứ không nói gì về phần gỗ.
Đặt tỉ trọng cạnh những dấu hiệu khác
Tỉ trọng hữu ích nhất khi dùng để loại trừ. Một mẫu được rao là gỗ rất đặc mà đo ra chỉ khoảng một nửa nước thì gần như chắc chắn không phải. Một món đồ nặng gấp đôi nước thì gần như chắc chắn không chỉ có gỗ. Ở giữa hai đầu đó, tỉ trọng chỉ khoanh vùng, cần thêm các dấu hiệu khác.
Những dấu hiệu nên đi cùng là màu lõi và cách màu đổi theo thời gian, vân và độ mịn của thớ, mùi của vết cạo mới, cấu tạo mặt cắt ngang qua kính lúp, và với một số nhóm gỗ là phản ứng phát quang của nước ngâm dưới đèn tia cực tím. Mỗi dấu hiệu đều có giới hạn riêng; ghép nhiều dấu hiệu độc lập với nhau mới tạo nên một nhận định đáng tin.
Cách làm thực tế là lập một bảng nhỏ cho mỗi món đồ: tỉ trọng đo được và điều kiện đo, màu, vân, mùi, những gì thấy qua kính. Khi mọi dấu hiệu cùng chỉ về một hướng, bạn có thể yên tâm hơn. Khi chúng mâu thuẫn, chẳng hạn rất nặng nhưng thớ thô và không mùi, đó là lúc nên dừng lại, hỏi người bán và cân nhắc gửi mẫu giám định. Nếu cần điểm tham khảo khi chọn đồ gỗ, bạn có thể xem các món có ghi rõ chất liệu trên Vật Phẩm Phong Thủy.
Câu hỏi thường gặp
Gỗ nào chìm trong nước?
Chỉ một số ít gỗ có khối lượng riêng lớn hơn nước khi đã khô, thường là những gỗ rất đặc như một số loài mun, trắc, lim, nghiến và vài gỗ nhập khẩu nặng. Kết quả còn tuỳ từng cây, phần lõi hay giác và độ ẩm, nên cùng một loài có mẫu chìm, có mẫu nổi.
Cân bếp có đủ chính xác để đo tỉ trọng gỗ không?
Cân bếp có độ chia một gam đủ dùng cho mẫu từ vài chục gam trở lên. Với mẫu rất nhỏ, sai số một gam đã thành sai số lớn, nên nên dùng cân có độ chia nhỏ hơn hoặc đo mẫu to hơn. Đo nhiều lần rồi lấy trung bình cũng giúp giảm sai số.
Đo tỉ trọng có làm hỏng món đồ không?
Cách đo bằng thước không ảnh hưởng gì. Cách chiếm chỗ nước làm món đồ ướt trong vài giây, thường không sao với gỗ trần hoặc phủ dầu, nhưng không nên dùng với đồ sơn son thếp vàng, đồ ghép keo dễ bong, đồ cổ hay đồ có giá trị lịch sử.
Vì sao cùng một mẫu mà đo hai lần ra hai số khác nhau?
Thường do gỗ hút nước trong lúc nhúng, bọt khí bám trên mặt, mẫu chạm thành cốc, hoặc gỗ đã thay đổi độ ẩm giữa hai lần đo. Hãy làm nhanh, gạt bọt khí, để mẫu khô lại trước lần đo sau và lấy trung bình nhiều lần.
Làm sao biết tượng gỗ có bị nhồi vật nặng bên trong?
Tính khối lượng riêng của cả món đồ: con số vượt xa mọi loại gỗ là dấu hiệu rõ. Kiểm thêm đáy có miếng bịt hay không, trọng tâm có lệch, tiếng gõ ở các chỗ có khác nhau. Nếu món đồ có giá trị, có thể nhờ nơi có thiết bị chụp chiếu để xem bên trong.
Tỉ trọng có giúp phân biệt sưa với trắc không?
Gần như không đủ. Các gỗ trong cùng nhóm thường có khoảng tỉ trọng chồng lên nhau, và độ ẩm, phần lõi hay giác làm số đo xê dịch nhiều. Tỉ trọng giúp loại gỗ nhẹ bị rao sai tên, còn tách những loài gần nhau cần màu, mùi, cấu tạo và có khi phải giám định.