Trầm chìm là miếng trầm có tỉ trọng lớn hơn nước, thả vào nước thì chìm xuống đáy, vì dầu thơm đã lấp kín phần lớn các khoang rỗng trong gỗ dó. Gỗ dó chưa có dầu rất nhẹ và nổi; dầu càng nhiều thì miếng gỗ càng nặng. Vì vậy thử thả nước là cách nhanh để ước lượng mật độ dầu, và "chìm" từ lâu đã là một chữ khen trong nghề trầm ở Việt Nam cũng như các nước Đông Á.
Nhưng thả nước chỉ đo một thứ: tỉ trọng. Nó không đo mùi, không phân biệt dầu tự nhiên với dầu tẩm, không phát hiện được chì hay cát nhồi trong lỗ, và còn cho kết quả ngược với kỳ nam. Bài này giải thích phép thử đó cho đúng: làm thế nào, đọc kết quả ra sao, và khi nào nó đánh lừa bạn.
Vì sao trầm chìm còn gỗ dó thì nổi
Gỗ dó thuộc nhóm gỗ rất nhẹ. Trong thớ gỗ có nhiều khoang rỗng chứa không khí, nên một khúc gỗ dó trắng thả vào nước nổi lềnh bềnh như một miếng xốp. Khi cây bị tổn thương và bắt đầu tạo trầm, nhựa thơm thấm dần vào các khoang ấy. Nhựa nặng hơn không khí nhiều, nên mỗi khoang được lấp đầy là một phần nặng thêm.
Đến khi lượng dầu đủ lớn, khối lượng của miếng gỗ chia cho thể tích của nó vượt qua một gam trên mỗi phân khối, tức là vượt tỉ trọng của nước, và miếng trầm chìm. Đó là toàn bộ vật lý của chuyện chìm nổi. Nó cho thấy vì sao trầm chìm được coi là trầm nhiều dầu: muốn chìm, dầu phải thấm sâu và đều, không chỉ một lớp vỏ ngoài.
Cũng từ đó có các mức trung gian. Miếng có dầu nhiều nhưng chưa đủ sẽ chìm một nửa, chúi một đầu xuống, hoặc lơ lửng giữa nước. Người buôn trầm gốc Hoa từ lâu đã gọi theo các mức này, đại ý là trầm thuỷ (chìm), bán trầm (nửa chìm) và phù thuỷ (nổi). Cách chia đó lan khắp thị trường và gặp gỡ với cách gọi chìm, bán chìm, nổi của người Việt.
Các mức chìm nổi và cách gọi thường gặp
Bảng tóm tắt những gì người trong nghề hay đọc từ mỗi mức. Đây là cách đọc phổ biến, không phải quy chuẩn.
| Mức | Trông thấy khi thả | Thường được hiểu là | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Chìm hẳn | Rơi thẳng xuống đáy, nằm yên | Dầu nhiều, thấm sâu và khá đều | Kiểm lỗ có bị nhồi vật nặng không |
| Chìm chúi | Một đầu chìm, đầu kia hếch lên | Dầu dồn về một đầu | Thường thấy ở miếng dài, dầu không đều |
| Lơ lửng | Nằm giữa nước, không lên không xuống | Tỉ trọng gần bằng nước | Bọt khí bám có thể làm sai |
| Nổi một phần | Phần lớn chìm, mặt trên lộ ra | Dầu khá, còn nhiều gỗ rỗng | Hay gặp ở tốc dầu khá |
| Nổi hẳn | Nằm trên mặt nước như gỗ | Ít dầu, hoặc là kỳ nam | Không kết luận chỉ từ việc nổi |
Dòng cuối là chỗ nhiều người mua bỏ qua: nổi không phải lúc nào cũng có nghĩa kém. Nhiều người trong nghề nhận xét kỳ nam thường không chìm hẳn, vì dầu kỳ nam mềm và cấu trúc khác trầm thường. Một miếng nổi mà mùi khi nguội đã toả rõ, dầu dẻo, cần được xem theo hướng khác, không gạt đi chỉ vì nổi.
Thả nước cho đúng cách
Thả nước nghe đơn giản nhưng làm ẩu thì kết quả sai. Các bước dưới đây giúp phép thử công bằng và ít ảnh hưởng tới miếng trầm.
- Dùng nước sạch ở nhiệt độ phòng trong cốc hoặc bát thuỷ tinh trong, đủ sâu để miếng trầm không chạm đáy ngay khi thả.
- Thả nhẹ miếng trầm từ sát mặt nước, không ném. Ném mạnh có thể làm miếng gỗ nhẹ chìm thoáng qua rồi nổi lên.
- Quan sát trong khoảng nửa phút tới một phút. Nếu có bọt khí bám quanh, dùng đũa gõ nhẹ cho bọt bong ra rồi quan sát lại.
- Ghi nhận mức: chìm hẳn, chúi, lơ lửng, nổi một phần hay nổi hẳn. Xoay miếng trầm thả lại một lần nữa để chắc kết quả.
- Vớt ra ngay, thấm khô bằng khăn bông, hong nơi thoáng trong bóng râm cho khô hẳn trước khi cất. Không để ngâm lâu.
- Nếu là miếng quý, hãy hỏi người bán trước khi thả và cân nhắc dùng cách đo tỉ trọng bằng cân ở mục dưới, ít phải ngâm hơn.
Lý do không được ngâm lâu: gỗ nào ngâm đủ lâu cũng hút nước và có thể chìm, giống những khúc gỗ chìm dưới đáy ao. Một miếng "chìm sau một đêm ngâm" không nói gì về dầu. Phép thử chỉ có ý nghĩa khi quan sát ngay.
Đo tỉ trọng bằng cân nhà bếp: chính xác hơn thả nước
Với miếng trầm có giá trị, bạn có thể đo tỉ trọng gần đúng bằng một chiếc cân điện tử nhà bếp có độ chia nhỏ. Cách làm dựa trên nguyên lý quen thuộc: vật nhúng trong nước chiếm chỗ một thể tích nước bằng thể tích của nó. Trước tiên, cân miếng trầm khô để có khối lượng. Sau đó đặt một cốc nước lên cân, bấm về không. Dùng một chiếc kim hoặc que thật mảnh ấn miếng trầm ngập hoàn toàn trong nước, không chạm đáy và thành cốc. Số hiện lên trên cân, tính bằng gam, xấp xỉ bằng thể tích miếng trầm tính bằng phân khối.
Lấy khối lượng khô chia cho số đó là ra tỉ trọng. Ví dụ giả định: miếng trầm nặng 12 gam, khi ấn ngập cân hiện 10 gam, tỉ trọng khoảng 1,2, tức là nặng hơn nước. Nếu cân hiện 15 gam, tỉ trọng khoảng 0,8, miếng này sẽ nổi. Phép đo này chỉ cần miếng trầm ngập nước vài giây, ít ảnh hưởng hơn thả nổi lâu.
Con số tỉ trọng hữu ích để so sánh các miếng trong cùng một lô, hoặc để ghi vào hồ sơ miếng trầm của bạn. Nó không phải chỉ số chất lượng tuyệt đối, vì những lý do ở mục kế tiếp. Nhớ thấm khô và hong lại miếng trầm sau khi đo.
Những lần chìm đánh lừa người mua
Nhồi vật nặng. Chì, cát mịn, bột kim loại trộn keo được nhét vào lỗ kiến, hốc tự nhiên hoặc lỗ khoan rồi trám lại. Miếng gỗ dó ít dầu cũng chìm. Hãy soi kỹ các lỗ bằng kính lúp: thành lỗ sáng màu, có ánh kim, có keo khô là dấu hiệu cần cảnh giác.
Tẩm dầu từ ngoài vào. Gỗ dó được ngâm hoặc tẩm dầu, kể cả dầu trầm chưng cất hoặc dầu khác, có thể nặng lên và chìm. Mặt cắt thường cho thấy dầu chỉ đậm ở lớp ngoài, lõi nhạt; mùi khi nguội thường nồng bất thường.
Ngâm nước lâu trước khi bán. Miếng gỗ đã hút nước sẵn sẽ chìm khi thả trước mặt khách. Miếng trầm ướt, nặng mùi ẩm, mặt ngoài sẫm hơn bình thường là chỗ nên hỏi lại, và nên xin hong khô rồi thử lại.
Thả lẫn miếng. Người bán thả thử một miếng đẹp rồi giao miếng khác cùng kiểu. Với hàng giá trị, hãy đánh dấu hoặc chụp ảnh miếng đã thử, cân trước và sau.
Nước muối và nước đường. Nước đặc làm vật nổi dễ hơn, không làm chìm dễ hơn; nên phép thử dùng nước có chất hoà tan sẽ làm miếng trầm thật trông kém đi. Luôn dùng nước sạch thường.
Thử chìm nổi với vòng trầm, hạt tiện và trầm miếng nhỏ
Phần lớn người mua gặp chữ "chìm" trên vòng tay trầm chứ không phải trên miếng trầm thô. Với vòng, phép thử cần làm khác đi một chút. Cả chuỗi hạt có dây xâu, dây thun, hạt chặn bằng chất liệu khác, nên thả cả chuỗi không cho kết quả đúng về trầm. Nếu người bán đồng ý, hãy thử với một hạt rời cùng lô, hoặc tháo một hạt ra thả.
Hạt tiện có lỗ xâu ở giữa. Lỗ này giữ không khí, làm hạt nổi lâu hơn bình thường trong vài giây đầu. Hãy đợi bọt khí trong lỗ thoát ra, hoặc dùng que mảnh đẩy nhẹ cho nước vào lỗ, rồi mới đọc kết quả. Ngược lại, lỗ xâu cũng là chỗ dễ nhét vật nặng hoặc tẩm dầu nhất, nên soi lỗ bằng đèn nhỏ: thành lỗ trầm thật thường thấy vân dầu theo thớ, còn lỗ bị trám thì có màu lạ hoặc ánh kim.
Với trầm miếng nhỏ, mảnh vụn và trầm dăm, kết quả thả nước dao động nhiều vì mỗi mảnh một khác. Một nắm trầm dăm có mảnh chìm mảnh nổi là bình thường. Người bán chỉ chọn ra những mảnh chìm để thả cho khách xem là cách trình bày, không phản ánh cả gói. Nếu mua theo gói, hãy xin thả một nhúm ngẫu nhiên.
Cuối cùng, chữ "chìm" trên vòng có giá phổ thông nên được đọc dè dặt. Trầm đủ dầu để chìm, lại đủ lớn để tiện thành hạt tròn đều, không phải là nguyên liệu dồi dào. Một chuỗi hạt đều màu, đều cỡ, tất cả đều chìm, giá thấp, là trường hợp đáng kiểm kỹ hơn là đáng mừng.
Đặt chìm nổi vào đúng chỗ trong việc chấm hạng
Trong cách đánh giá của người sành, chìm nổi là một chỉ số đi cùng với ba thứ khác: mặt cắt (dầu đi thế nào, có tự nhiên không), mùi khi nguội và mùi khi hơ. Một miếng chìm mà mặt cắt có dầu tự nhiên, mùi khi hơ sâu và bền thì chữ chìm củng cố đánh giá tốt. Một miếng chìm mà mặt cắt lạ, mùi nguội gắt, mùi hơ tắt nhanh thì chữ chìm chỉ làm bạn nghi nhiều hơn.
Cũng nên nhớ rằng trầm toàn dầu, tức miếng mà mặt cắt không còn gỗ trắng, thường chìm, nhưng không phải miếng chìm nào cũng toàn dầu. Có miếng chìm nhờ một khối dầu dày ở giữa, xung quanh vẫn là gỗ nhạt. Mặt cắt cho bạn biết điều mà nước không cho biết.
Với người mới, cách dùng phép thử nước hợp lý nhất là để loại trừ, không phải để khẳng định. Miếng được giới thiệu là "chìm" mà nổi hẳn thì người bán đã nói sai một điều có thể kiểm. Miếng chìm thật thì bạn mới chỉ qua được bước một, còn phải nhìn, ngửi và hỏi nguồn gốc. Với những miếng giá trị lớn, kết luận cuối cùng nên dựa vào giám định độc lập.
Câu hỏi thường gặp
Trầm chìm có chắc chắn là trầm thật không?
Không chắc. Chìm chỉ cho biết tỉ trọng lớn hơn nước. Gỗ dó nhồi chì, cát, keo trộn bột kim loại, hoặc tẩm dầu nhiều cũng có thể chìm. Hãy kết hợp với xem mặt cắt, ngửi khi nguội, hơ nhẹ và hỏi nguồn gốc trước khi tin.
Kỳ nam có chìm không?
Theo nhận xét của nhiều người trong nghề, kỳ nam thường không chìm hẳn mà nổi hoặc lơ lửng, vì dầu kỳ nam mềm và cấu trúc khác trầm thường. Vì vậy không dùng phép thả nước để xác định kỳ nam; điều đáng xem là độ dẻo của dầu và mùi khi nguội.
Thả trầm vào nước có làm mất mùi không?
Thả ngắn trong nước sạch rồi thấm khô, hong trong bóng râm thì ảnh hưởng không đáng kể với trầm dầu tốt. Ngâm lâu, dùng nước có mùi hoặc để ẩm rồi cất kín thì có thể làm trầm hút mùi lạ hoặc mốc. Miếng quý nên đo tỉ trọng bằng cân để giảm thời gian ngâm.
Trầm nổi có phải là trầm kém không?
Không hẳn. Trầm nổi thường ít dầu hơn, nhưng có những miếng tốc nổi mùi rất đẹp, và kỳ nam cũng thường không chìm. Nổi chỉ nói về tỉ trọng. Hạng của miếng trầm vẫn phải xem bằng mặt cắt và mùi khi hơ.
Ngâm trầm qua đêm mà chìm thì có phải trầm chìm không?
Không. Gỗ nào ngâm đủ lâu cũng hút nước và có thể chìm. Phép thử chỉ có ý nghĩa khi quan sát trong khoảng một phút đầu với miếng trầm khô. Miếng chìm sau một đêm ngâm không nói gì về lượng dầu.
Có thể đo tỉ trọng trầm chính xác tại nhà không?
Gần đúng thì được, bằng cân điện tử nhà bếp: cân khối lượng khô, rồi đặt cốc nước lên cân, bấm về không, ấn miếng trầm ngập bằng que mảnh, đọc số gam để có thể tích. Khối lượng chia thể tích là tỉ trọng. Kết quả đủ để so sánh các miếng với nhau.