Gỗ có mùi thơm vì trong gỗ, nhất là gỗ lõi, tích tụ những hợp chất dễ bay hơi gọi chung là chất chiết xuất, chủ yếu là các terpen và hợp chất phenol, do cây tạo ra để tự vệ trước côn trùng và nấm; loài khác nhau tạo ra hỗn hợp khác nhau nên mùi khác nhau. Phần gỗ giác bên ngoài thường ít chất này, nên ít mùi hơn hẳn.
Hiểu cơ chế giúp người chơi gỗ thơm trả lời nhiều câu hỏi thực tế: vì sao gỗ mới bào thơm nồng còn để lâu thì nhạt, vì sao cạo nhẹ thì mùi trở lại, vì sao gỗ thơm thường bền với mối mọt, và vì sao hàng tẩm mùi phai nhanh hơn gỗ có dầu tự nhiên. Bài này đi từ cây tới mũi, ở mức đủ để bạn ngửi gỗ một cách có hiểu biết.
Gỗ lõi, gỗ giác và nơi mùi thơm cư trú
Cắt ngang một thân cây gỗ lâu năm, bạn thường thấy hai vùng: vòng ngoài màu nhạt gọi là gỗ giác, và phần trong sẫm hơn gọi là gỗ lõi. Gỗ giác là phần còn sống, dẫn nước và chứa chất dự trữ. Theo năm tháng, những lớp giác phía trong dần ngừng hoạt động và chuyển thành gỗ lõi; trong quá trình đó, cây tích vào thành tế bào và lòng tế bào nhiều hợp chất mới.
Các hợp chất này được gọi chung là chất chiết xuất, vì có thể tách ra bằng dung môi hoặc hơi nước mà không phá cấu trúc gỗ. Chúng tạo ra màu sẫm của gỗ lõi, và ở nhiều loài, tạo ra cả mùi thơm. Đó là lý do người làm gỗ quý chỉ trọng phần lõi; với đàn hương, gỗ giác gần như không thơm.
Không phải loài nào cũng có ranh giới lõi, giác rõ ràng, và lượng chất chiết xuất khác nhau rất lớn giữa các loài, giữa các cây cùng loài, thậm chí giữa gốc và ngọn của một cây. Vì vậy cùng một tên gỗ mà mùi đậm nhạt khác nhau là chuyện bình thường.
Họ cây khác nhau, kiểu mùi khác nhau
Bảng dưới gom một số nhóm gỗ thơm quen thuộc với người Việt và nơi mùi của chúng thường đến từ. Mô tả ở mức phổ thông, mỗi loài còn có đặc điểm riêng.
| Nhóm gỗ | Ví dụ | Mùi đến từ đâu | Kiểu mùi thường gặp |
|---|---|---|---|
| Lá kim họ Hoàng đàn | Hoàng đàn, pơ mu, bách xanh | Chất chiết xuất tích trong gỗ lõi | Hắc, mát, hơi nhựa, có khi ngọt |
| Lá kim họ Thông | Thông | Nhựa trong ống nhựa của gỗ | Mùi nhựa thông rõ, bay khá nhanh |
| Họ Long não | Long não, quế, gù hương | Tế bào chứa dầu trong gỗ và vỏ | Hắc mát kiểu camphor hoặc cay ấm kiểu quế |
| Họ Đàn hương | Đàn hương | Tinh dầu trong gỗ lõi, chủ yếu nhóm santalol | Ngọt, ấm, mịn, lưu lâu |
| Trầm | Cây dó tạo trầm | Nhựa cây tiết ra sau tổn thương, tích trong gỗ | Rất phức tạp, thay đổi theo từng mẫu |
Điểm đáng chú ý ở dòng cuối: trầm không phải "gỗ thơm sẵn" như các nhóm trên. Gỗ dó khoẻ mạnh gần như không thơm; mùi đến từ phản ứng của cây khi bị tổn thương. Chuyện này được các bài về cây dó tạo trầm giải thích kỹ hơn. Với bốn nhóm còn lại, mùi là đặc tính có sẵn của gỗ lõi trưởng thành.
Vì sao cây tạo ra mùi thơm
Chống côn trùng. Nhiều terpen và hợp chất phenol có tác dụng xua hoặc gây hại cho côn trùng ăn gỗ. Gỗ lõi giàu chất này ít bị mối mọt tấn công, đó là lý do gỗ thơm thường nổi tiếng bền.
Chống nấm mục. Một số chất chiết xuất ức chế nấm phá gỗ. Gỗ lõi của các loài thơm thường chịu ẩm, chống mục tốt hơn gỗ giác cùng cây.
Bịt vết thương. Khi cây bị tổn thương, một số loài tiết nhựa để bịt kín vết thương và ngăn vi sinh vật. Nhựa thông, nhựa trầm là ví dụ rõ nhất.
Mùi chỉ là hệ quả. Với cây, những hợp chất này là vũ khí tự vệ. Việc chúng dễ chịu với mũi người là sự trùng hợp mà con người tận dụng từ hàng nghìn năm, để làm hương, làm đồ cất giữ quần áo, đồ thờ.
Tự vệ có giá. Cây tạo ra chất chiết xuất tốn năng lượng, nên cây sống trong điều kiện khắc nghiệt, lớn chậm thường tích nhiều hơn. Điều này giải thích phần nào vì sao gỗ thơm quý nhất thường đến từ cây già, mọc chậm.
Mùi đầu, mùi giữa, mùi nền: vì sao mùi gỗ thay đổi theo thời gian
Hỗn hợp chất thơm trong gỗ gồm những phân tử nhẹ bay hơi nhanh và những phân tử nặng bay hơi chậm. Khi bạn vừa cưa hay bào, các phân tử nhẹ bốc lên trước, tạo ra mùi đầu nồng, tươi, đôi khi gắt. Sau vài giờ, vài ngày, nhóm này bay đi gần hết, mùi chuyển sang những tầng sâu, ấm và tròn hơn.
Các phân tử nặng hơn, như nhiều sesquiterpen, bay hơi rất chậm và tạo nên mùi nền lưu lại hàng tháng, hàng năm. Đàn hương nổi tiếng giữ mùi lâu chính vì thành phần chính của nó thuộc nhóm bay hơi chậm. Ngược lại, mùi nhựa thông thiên về các phân tử nhẹ, nên đồ gỗ thông mới thì thơm nhưng nhanh nhạt.
Bề mặt gỗ tiếp xúc với không khí và ánh sáng mất chất thơm nhanh nhất, đôi khi còn bị ôxy hoá làm mùi đổi khác. Lớp gỗ bên dưới vẫn giữ nguyên. Vì thế khi bạn cạo hoặc chà nhẹ một lớp mỏng, mùi "sống lại": thực ra bạn chỉ làm lộ lớp gỗ chưa mất chất thơm.
Nhiệt độ cũng ảnh hưởng. Trời nóng, phòng ấm, gỗ đặt gần nguồn nhiệt sẽ toả mùi mạnh hơn nhưng cũng hao nhanh hơn. Cất gỗ thơm ở nơi mát, trong hộp kín là cách giữ mùi lâu đơn giản nhất.
Xẻ, sấy, cất giữ: con người làm mùi gỗ đậm lên hay nhạt đi
Từ lúc cây bị hạ tới khi thành món đồ, gỗ đi qua nhiều khâu ảnh hưởng tới mùi. Sấy là khâu quan trọng nhất. Gỗ cần sấy tới độ ẩm phù hợp để không cong, nứt khi dùng; nhưng sấy ở nhiệt độ cao, thời gian dài cũng đẩy một phần chất thơm bay theo hơi nước. Vì vậy cùng một loài, gỗ hong khô tự nhiên chậm rãi và gỗ sấy lò nhanh có thể cho mùi khác nhau.
Cách xẻ cũng có tác động. Tấm gỗ mỏng, diện tích bề mặt lớn mất mùi nhanh hơn khối gỗ dày. Vòng hạt nhỏ, nhiều bề mặt, lại thường xuyên tiếp xúc với da, mồ hôi, nên nhạt mùi nhanh hơn một chiếc hộp đặt trong tủ. Đó không phải dấu hiệu hàng kém, mà là chuyện của tỉ lệ bề mặt.
Lớp hoàn thiện như sơn, dầu, sáp vừa bảo vệ gỗ vừa giữ lại phần nào chất thơm, nhưng cũng làm mùi bị che bớt. Nhiều người chơi gỗ thơm thích để mộc mặt trong của hộp, mặt dưới của đôn, vừa để gỗ "thở" vừa có chỗ ngửi khi cần. Khi cất gỗ thơm lâu ngày, hộp kín ở nơi mát vẫn là cách giữ mùi đơn giản và hiệu quả nhất.
Đọc mùi gỗ khi chọn đồ: những điều cơ chế ở trên gợi ý
Biết mùi đến từ đâu, bạn có thể ngửi gỗ có phương pháp hơn. Các gợi ý dưới đây áp dụng cho mọi loại gỗ thơm.
- Ngửi ở chỗ mộc, không ngửi trên lớp sơn hay dầu đánh bóng. Lớp phủ che mùi gỗ và đôi khi có mùi riêng.
- Ngửi khi gỗ nguội, ở nhiệt độ phòng, để thấy mùi nền; mùi chỉ hiện ra khi hơ nóng thì chưa phản ánh đúng món đồ dùng hằng ngày.
- So mùi ngoài và mùi trong bằng một vết cạo rất nhỏ ở chỗ khuất. Gỗ có chất thơm tự nhiên thơm cả hai lớp; hàng tẩm thường chỉ thơm lớp ngoài.
- Để ý mùi gắt kiểu cồn hoặc nước hoa. Dung môi pha hương liệu thường có mùi này, gỗ tự nhiên thì hiếm khi có.
- Theo dõi theo thời gian. Mùi tự nhiên nhạt dần đều; mùi tẩm thường sụt nhanh trong vài tuần.
- Nghỉ mũi giữa các lần ngửi. Mũi người quen mùi rất nhanh; ngửi liên tục nhiều mẫu sẽ khó phân biệt. Ngửi một cốc hạt cà phê hay mặt sau cổ tay mình để "đặt lại" khứu giác.
Không gợi ý nào ở trên xác định được loài gỗ. Chúng giúp bạn phân biệt gỗ có chất thơm tự nhiên với gỗ tẩm, và mô tả món đồ cho đúng. Câu hỏi về loài và nguồn gốc vẫn cần hồ sơ và, khi cần, giám định.
Mùi gỗ, sức khoẻ và vài lưu ý khi sống cùng gỗ thơm
Phần lớn người sống quanh đồ gỗ thơm không gặp vấn đề gì. Tuy vậy, những hợp chất giúp cây tự vệ cũng có thể gây kích ứng ở người nhạy cảm. Bụi gỗ khi cưa, chà nhám là rủi ro rõ nhất: nhiều loại bụi gỗ có thể gây kích ứng mũi, mắt, da, và bụi gỗ nói chung được các tổ chức y tế quốc tế xếp vào nhóm tác nhân có hại khi tiếp xúc nghề nghiệp lâu dài. Khi tự chế tác, hãy đeo khẩu trang lọc bụi mịn, làm nơi thông gió, dọn bụi bằng máy hút thay vì quét khô.
Một số loại gỗ được ghi nhận dễ gây dị ứng da hoặc đường thở hơn các loại khác. Nếu bạn thấy ngứa, nổi mẩn khi đeo vòng gỗ, hoặc hắt hơi, khó thở khi ở gần một món đồ, hãy tạm ngừng tiếp xúc và hỏi bác sĩ; khó thở dữ dội là tình huống cần đi cấp cứu ngay.
Mùi gỗ trong phòng kín, nhất là đồ mới hoặc gỗ tẩm hương liệu, có thể gây khó chịu cho trẻ nhỏ, người già, người có bệnh hô hấp. Mở cửa cho thoáng, để đồ mới "xả mùi" ở nơi thoáng trước khi đưa vào phòng ngủ. Mùi thơm của gỗ là điều dễ chịu; nó không chữa bệnh, không cần tăng cường bằng tinh dầu. Muốn tìm thêm đồ gỗ thơm có ghi rõ chất liệu, bạn có thể xem trên Vật Phẩm Phong Thủy.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao gỗ mới bào thơm hơn gỗ để lâu?
Bề mặt gỗ mới bào làm lộ lớp gỗ còn đầy đủ các chất thơm, kể cả những phân tử nhẹ bay hơi nhanh. Để lâu, các phân tử nhẹ bay đi, bề mặt còn bị ôxy hoá, nên mùi nhạt và chuyển sang tầng sâu hơn. Lớp bên dưới vẫn giữ mùi.
Gỗ thơm có phải luôn chống mối mọt không?
Nhiều gỗ thơm bền với mối mọt nhờ chất chiết xuất, nhưng không phải tuyệt đối. Gỗ giác, gỗ cây non, gỗ để ẩm lâu ngày vẫn có thể bị tấn công. Mức chống chịu còn phụ thuộc loài côn trùng và điều kiện môi trường.
Gỗ giác của cây gỗ quý có thơm không?
Thường rất ít hoặc không thơm, vì chất chiết xuất chủ yếu tích trong gỗ lõi. Với đàn hương, gỗ giác gần như không có giá trị hương. Món đồ làm từ gỗ giác mà vẫn thơm nồng thì nên hỏi xem có được tẩm mùi không.
Vì sao cùng một loại gỗ mà mỗi món một mùi khác nhau?
Lượng và thành phần chất chiết xuất thay đổi theo tuổi cây, nơi mọc, phần gỗ lấy ra như gốc, thân, cành, và cả cách sấy, bảo quản sau khi xẻ. Vì vậy mùi đậm nhạt, sắc hay tròn khác nhau giữa các món cùng loài là điều bình thường.
Có nên nhỏ tinh dầu lên đồ gỗ để giữ mùi không?
Không nên. Tinh dầu có thể làm loang màu gỗ, làm mùi gắt, và biến đồ gỗ có mùi tự nhiên thành đồ tẩm. Muốn mùi rõ hơn, bạn chỉ cần lau sạch bụi, để gỗ ở nơi thoáng hoặc cạo nhẹ một lớp mỏng ở mặt khuất.
Ngửi mùi có xác định được loại gỗ không?
Mùi giúp loại bớt khả năng và nhận ra hàng tẩm, nhưng không đủ để xác định loài. Nhiều loài có mùi gần nhau, và mũi mỗi người cảm nhận khác. Muốn chắc chắn về loài cần giám định cấu tạo gỗ ở cơ sở chuyên môn.