Gỗ dó nhuộm màu là chiêu làm cho miếng gỗ ít hoặc không có nhựa trầm mang màu nâu sẫm, đen bóng của trầm hạng cao; đánh xi, phủ sáp là bước thêm để mặt gỗ bóng như có dầu. Khác với hàng tẩm, thứ được thêm vào ở đây chủ yếu là màu và độ bóng chứ không phải mùi, nên người mua quen ngửi trước nhìn sau dễ bị đánh lừa bằng mắt.
Màu chính là thứ người mới chơi trầm tin nhất, vì sách vở và lời truyền miệng đều nói "trầm càng sẫm càng nhiều nhựa". Câu đó đúng một phần với trầm tự nhiên, nhưng nó cũng là lý do màu bị làm giả nhiều đến vậy. Bài này chỉ cho bạn cách đọc màu cho đúng và tìm ra lớp áo nhuộm.
Màu của trầm tự nhiên đến từ đâu
Gỗ dó khi chưa có trầm mang màu trắng ngà, vàng nhạt. Khi cây tiết nhựa quanh vết thương, nhựa ngấm vào thớ gỗ và làm phần gỗ đó chuyển sang nâu, nâu đen, có khi ánh xanh hoặc vàng tuỳ miếng. Vì nhựa đi theo đường mạch, màu trầm tự nhiên hiếm khi phủ kín đều; nó thành vệt, thành đốm, thành mảng lẫn với gỗ sáng.
Người chơi còn tả trầm bằng những cái tên gắn với màu như trầm đen, trầm vàng, trầm xanh. Những cách gọi này mỗi vùng một khác và không phải bảng phân hạng chính thức. Điều chung là màu chỉ là một trong nhiều dấu hiệu, luôn được người sành đọc cùng với độ nặng, độ dầu và mùi khi hơ.
Thời gian cũng đổi màu trầm. Mặt trầm mới gọt thường sáng hơn, để lâu ngoài không khí sẫm dần. Trầm đeo tay lâu ngày bóng lên do cọ xát và dầu da. Vì vậy một miếng trầm cũ sẫm hơn lõi bên trong là chuyện tự nhiên, khác với lớp nhuộm ở chỗ ranh giới màu mềm và vẫn theo thớ.
Dấu hiệu của màu nhuộm khi nhìn bằng mắt thường
Sẫm đều một màu. Toàn bộ miếng một sắc nâu đen đồng nhất, không có vệt gỗ sáng nào, nhất là ở miếng to, là điều hiếm gặp ở trầm tự nhiên hạng thường. Với miếng nhỏ hơn đốt ngón tay, điều này ít ý nghĩa hơn.
Màu đọng ở rãnh và vết nứt. Thuốc nhuộm chảy xuống chỗ trũng nên rãnh, lỗ sâu đục, vết nứt thường sẫm hơn hẳn mặt phẳng xung quanh, có khi đen kịt như mực. Nhựa trầm thì không gom lại ở chỗ trũng theo kiểu đó.
Màu nằm trên thớ chứ không trong thớ. Soi kính lúp, bạn thấy lớp màu phủ lên cả phần sợi gỗ lẫn khoảng giữa các sợi như một lớp sơn mỏng. Trầm tự nhiên cho thấy chỗ sẫm chỗ nhạt ngay trong cấu trúc sợi.
Độ bóng như vừa đánh giày. Xi và sáp tạo một màng bóng đều, hơi trơn, có khi để lại dấu vân tay khi cầm. Trầm nhiều nhựa có độ bóng dầu từ bên trong, mặt bóng không đều và không giữ dấu tay rõ như vậy.
Bốn phép thử an toàn cho màu và lớp bóng
Làm ở góc khuất hoặc trên mẩu vụn cùng lô, có sự đồng ý của người bán. Không dùng dung môi mạnh, không chà xát làm hỏng món đồ.
- Lau nhẹ góc khuất bằng khăn cotton trắng hơi ẩm nước sạch. Một số thuốc nhuộm tan trong nước để lại vệt nâu trên khăn. Khăn sạch chưa chứng minh gì, vì có loại màu không tan trong nước.
- Dùng móng tay vạch một đường ngắn ở chỗ khuất. Lớp nhuộm mỏng thường để lộ đường gỗ sáng màu ngay bên dưới; trầm tự nhiên bị vạch thì vết xước cùng tông màu hoặc chỉ nhạt đi đôi chút.
- Nhìn chỗ sứt có sẵn, mặt cắt hoặc đầu lỗ xâu nếu là hạt vòng. Nhuộm ngoài để lại viền màu mỏng như vỏ, bên trong sáng hẳn.
- Hơ một mẩu nhỏ trên bếp điện ở nhiệt thấp. Lớp sáp, xi chảy ra thành màng ướt và bốc mùi sáp nến hoặc mùi dầu xi; nhựa trầm thật sủi thành bọt nhỏ và có mùi nhựa gỗ.
Cồn hay xăng thơm có thể làm lộ màu nhanh hơn nhưng cũng hoà tan một phần nhựa trầm thật và làm hỏng bề mặt. Bài không khuyên dùng; việc soi bằng dung môi nên để nơi giám định làm.
Phân biệt màu tự nhiên, màu do thời gian và màu nhuộm
Ba nguồn màu này hay bị lẫn với nhau, kể cả với người đã chơi trầm lâu. Bảng gom những điểm khác nhau dễ quan sát nhất.
| Dấu hiệu | Màu do nhựa trầm | Màu sẫm do để lâu, đeo lâu | Màu nhuộm, xi, sáp |
|---|---|---|---|
| Phân bố | Vệt, đốm theo thớ, xen gỗ sáng | Mặt ngoài sẫm hơn, chuyển dần vào trong | Phủ đều, đọng đậm ở rãnh |
| Vết xước nhẹ | Cùng tông hoặc hơi nhạt | Nhạt hơn nhưng vẫn có vân nhựa | Lộ gỗ sáng rõ rệt |
| Khăn ẩm | Không ra màu | Không ra màu | Có thể ra vệt nâu |
| Khi hơ nóng | Nhựa sủi bọt, có mùi trầm | Như trầm thường cùng hạng | Sáp chảy ướt, mùi sáp hoặc dầu xi |
| Mặt cắt | Màu sâu vào trong theo vệt | Lõi nhạt hơn, ranh giới mềm | Lõi gỗ dó trắng, viền màu mỏng |
Màu sẫm do thời gian và màu nhuộm giống nhau nhất ở chỗ lõi nhạt hơn vỏ. Khác ở hai điểm: vỏ do thời gian vẫn giữ vân nhựa, còn vỏ nhuộm đè lên tất cả; và trầm cũ hơ lên vẫn cho mùi trầm.
Vì sao trầm nhuộm thường đi cùng tẩm dầu
Ít khi gặp gỗ dó chỉ được nhuộm mà không thêm gì khác, vì màu sẫm mà hơ lên không có mùi thì lộ ngay. Do đó hàng nhuộm thường kèm theo một trong hai thứ: hương liệu cho có mùi, hoặc dầu cho nặng tay. Khi đã thấy dấu hiệu nhuộm, bạn nên kiểm luôn những dấu hiệu của hàng tẩm như mùi nguội gắt, vết loang trên giấy thấm, mùi bốc nhanh rồi tắt khi hơ.
Ngược lại, có những miếng trầm thật hạng thấp được nhuộm thêm cho đẹp mắt. Hơ lên vẫn có mùi trầm, chỉ là nhạt hơn mức mà màu của nó gợi ra. Đây là trường hợp khó nhất, và cũng là lý do người sành không bao giờ định hạng trầm chỉ bằng màu.
Một chi tiết hay bị bỏ qua là phần đáy và mặt tiếp xúc. Khi nhuộm theo mẻ, miếng gỗ nằm trên giá hay khay, chỗ tiếp xúc có khi nhạt màu hơn, có vệt in của lưới hoặc khay. Lật miếng trầm lên, nhìn mặt dưới, đôi khi bạn có câu trả lời nhanh hơn mọi phép thử khác. Với hạt vòng, chỗ tương tự là hai đầu lỗ xâu và sợi dây xâu: dây trắng mà ngả nâu sau ít ngày đeo cũng là một gợi ý đáng ghi nhận.
Hạt vòng, trầm cảnh, đồ tiện: chỗ lớp nhuộm hay lộ ra
Lỗ xâu hạt vòng. Hạt được tiện và khoan trước rồi mới nhuộm thì thuốc nhuộm chảy cả vào lỗ, miệng lỗ sẫm đậm. Hạt nhuộm xong mới khoan thì thành lỗ lộ gỗ dó sáng màu ngay sau lớp vỏ mỏng. Hạt trầm tự nhiên cho thấy vân nhựa chạy qua thành lỗ, đậm nhạt xen nhau.
Chỗ hai hạt cọ vào nhau. Đeo một thời gian, các hạt cọ xát ở điểm tiếp xúc. Lớp nhuộm mỏng mòn đi trước, để lại những chấm sáng màu ở hai cực mỗi hạt. Trầm tự nhiên mòn vẫn ra màu nhựa.
Kẽ lõm của trầm cảnh. Trầm cảnh thường có nhiều hốc, kẽ được giữ lại cho đẹp. Thuốc nhuộm đọng ở đáy hốc thành mảng đen sệt, mép hốc lại nhạt hơn vì bị lau hoặc chảy. Nhựa tự nhiên trong hốc thì phân bố theo thớ chứ không gom ở đáy.
Mặt tiện nhẵn của đồ tiện. Hộp trầm, bát trầm, chuỗi trầm tiện tròn có bề mặt rất nhẵn, rất dễ phủ màu đều. Xoay món đồ dưới ánh sáng xiên: mặt nhuộm cho ánh bóng giống nhau ở mọi góc, mặt trầm tự nhiên có chỗ bóng dầu chỗ mờ gỗ.
Mua trầm qua ảnh và video: màu là thứ dễ sai nhất
Ngày càng nhiều người mua trầm qua tin đăng, livestream, ảnh gửi qua tin nhắn. Trong các thông tin truyền qua màn hình, màu là thứ sai lệch nhiều nhất. Đèn chiếu vàng, phông nền đen, bộ lọc của điện thoại và cả độ sáng màn hình người xem đều làm miếng gỗ trông sẫm, bóng, đậm nhựa hơn thực tế. Một miếng gỗ dó nhuộm dưới ánh đèn studio có thể đẹp hơn một miếng trầm thật chụp vội dưới đèn huỳnh quang.
Khi mua qua ảnh, hãy đề nghị người bán gửi thêm ảnh chụp dưới ánh sáng ban ngày, đặt cạnh một vật quen thuộc như tờ giấy trắng để bạn so màu nền. Xin ảnh mặt đáy, mặt cắt hoặc chỗ sứt, và với hạt vòng là ảnh cận lỗ xâu. Một đoạn video ngắn xoay món đồ trong tay dưới ánh sáng tự nhiên cho thấy độ bóng thật hơn mười tấm ảnh đẹp.
Quan trọng hơn cả, hãy thoả thuận trước quyền xem hàng và trả lại nếu món đồ khác mô tả. Màu trên màn hình không phải căn cứ để định giá trầm, chỉ là lời mời để bạn kiểm tiếp khi cầm món đồ trên tay.
Mua trầm theo màu thế nào cho tỉnh táo
Màu vẫn là thông tin có ích nếu bạn biết đặt nó vào đúng chỗ. Vài thói quen sau giúp bạn không bị màu dẫn dắt.
- Coi màu là câu hỏi, không phải câu trả lời. Màu đẹp thì càng phải hơ thử và xem mặt cắt.
- Xem dưới ánh sáng tự nhiên. Đèn vàng trong tủ kính làm mọi miếng gỗ sẫm và ấm hơn thực tế.
- So sánh với một miếng trầm bạn đã biết rõ nguồn gốc, dù chỉ là mẩu nhỏ. Mắt nhìn có mốc so sánh luôn tinh hơn mắt nhìn trống.
- Hỏi rõ món đồ có được đánh bóng, phủ sáp hay xử lý bề mặt gì không, và ghi câu trả lời vào phiếu mua.
- Với hạt vòng, nhìn kỹ lỗ xâu: đó là chỗ duy nhất bạn thấy được lõi mà không làm hỏng hạt.
Có nơi bán trầm ghi rõ món đã phủ sáp bảo vệ, đó là cách làm minh bạch. Vấn đề chỉ nằm ở việc che giấu.
Câu hỏi thường gặp
Trầm càng đen có phải càng nhiều nhựa không?
Với trầm tự nhiên, màu sẫm thường đi cùng nhiều nhựa, nhưng không phải luật. Màu còn đổi theo thời gian, theo vùng và có thể bị nhuộm. Người sành luôn đọc màu cùng với độ nặng, mặt cắt và mùi khi hơ.
Lau trầm bằng khăn ẩm mà không ra màu thì có phải hàng thật không?
Chưa chắc. Có loại thuốc nhuộm không tan trong nước, và lớp xi, sáp phủ ngoài cũng giữ màu không cho ra khăn. Khăn ẩm chỉ giúp phát hiện một phần hàng nhuộm, cần kết hợp với vết xước nhẹ, mặt cắt và hơ thử.
Vòng trầm đeo lâu bị sẫm màu có phải bị nhuộm không?
Không. Hạt trầm đeo lâu sẫm và bóng lên do cọ xát, mồ hôi và dầu da. Lớp sẫm này mỏng, lỗ xâu vẫn cho thấy vân nhựa bên trong. Hạt nhuộm từ đầu thường sẫm đều cả bên ngoài, còn lỗ xâu lộ gỗ sáng.
Trầm có phủ sáp bảo vệ thì có phải hàng kém không?
Không nhất thiết. Một số nơi phủ lớp sáp mỏng để giữ bề mặt và ghi rõ điều đó. Điều cần quan tâm là phần bên dưới lớp sáp là gì và người bán có nói thật hay không, chứ không phải bản thân lớp sáp.
Hơ trầm nhuộm có mùi gì?
Tuỳ thứ được phủ thêm. Lớp sáp, xi thường cho mùi sáp nến hoặc mùi dầu, chảy thành màng ướt trên mặt. Nếu gỗ bên dưới là dó chưa có trầm, mùi gỗ cháy nhanh chóng lấn lên thay vì mùi trầm chuyển lớp.
Tự dùng cồn để thử trầm nhuộm có được không?
Không nên. Cồn và dung môi có thể làm tan lớp nhuộm nhưng cũng hoà tan một phần nhựa trầm thật, để lại vết loang và làm hỏng bề mặt món đồ. Nếu cần kiểm kỹ, nên gửi mẫu nhỏ cho nơi giám định làm.