Trầm đổ chì, nhồi cát là miếng trầm hoặc gỗ dó bị khoét lỗ, nhét chì, cát, bột đá hay mạt kim loại vào rồi trám kín để tăng trọng lượng. Chiêu này tồn tại vì trầm miếng thường được mua bán theo cân, và vì trong nghề có quan niệm "trầm nặng, trầm chìm là trầm nhiều nhựa". Thêm vài gam ẩn bên trong là thêm tiền, lại đánh trúng cách người mua đánh giá chất lượng.
Dấu vết của chiêu này khác hẳn hàng tẩm hay nhuộm: không nằm ở màu hay mùi mà ở sự bất cân xứng giữa trọng lượng và thể tích, cùng những chỗ vá trên bề mặt. Bài chỉ bạn cách tính tỉ trọng bằng dụng cụ trong bếp, cách soi chỗ trám và những biến thể nhẹ hơn như phun ẩm.
Vì sao trọng lượng lại quan trọng đến thế
Nhựa trầm đặc hơn gỗ dó. Một khúc dó trắng rất nhẹ, thả nước nổi hẳn; khi nhựa ngấm nhiều vào thớ, miếng gỗ nặng dần, có miếng chìm lửng lơ, có miếng chìm hẳn. Vì vậy giới chơi trầm dùng chữ trầm chìm, trầm nổi như một cách mô tả sơ bộ lượng nhựa, theo cách gọi trong giới chơi, mỗi nơi một khác.
Chính chỗ dựa này tạo ra động cơ gian lận. Nếu người mua coi chìm nghĩa là tốt, chỉ cần làm cho miếng gỗ chìm. Và nếu giá tính theo gam, mỗi gam chì hay cát được bán với giá trầm. Hai lợi ích cộng lại khiến chiêu này đáng làm với người gian, dù nó thô hơn tẩm dầu.
Điều cần nhớ: trầm nhiều nhựa thật thường chỉ nặng hơn nước không nhiều theo kinh nghiệm của nhiều người trong nghề. Chì nặng hơn nước hơn mười lần, cát và bột đá cũng nặng gấp hơn hai lần nước. Chỉ một lượng nhỏ nhồi vào cũng đủ đẩy tỉ trọng cả miếng lên mức mà gỗ khó đạt được. Đó là chỗ phép tính đơn giản bắt được gian lận.
Tính tỉ trọng bằng cân bếp và cốc nước
Bạn chỉ cần một cân điện tử chia đến gam hoặc tốt hơn, một cốc đo có vạch và nước sạch. Con số trong ví dụ là ví dụ giả định để minh hoạ cách tính.
- Cân miếng trầm khi khô, ghi lại. Ví dụ giả định: 30 gam.
- Đổ nước vào cốc đo đến một vạch dễ đọc, ghi lại mức nước.
- Thả miếng trầm vào. Nếu miếng nổi, dùng một que tăm ấn cho ngập vừa hết, không để ngón tay chạm nước. Đọc mức nước mới.
- Lấy mức mới trừ mức cũ ra thể tích miếng trầm. Ví dụ giả định: nước dâng 25 mililit.
- Chia khối lượng cho thể tích: 30 chia 25 được 1,2. Đó là tỉ trọng so với nước, xấp xỉ.
- Lấy miếng trầm ra lau khô ngay, để thoáng cho bay ẩm. Không ngâm lâu.
Với miếng nhỏ, cốc đo thông thường sai số lớn; hãy thử với cốc hẹp hoặc ống đong có vạch mịn. Nếu ra một con số cao bất thường, ví dụ giả định trên 2, gần như chắc chắn có thứ gì không phải gỗ bên trong. Con số quanh mức 1 thì chưa nói lên điều gì, vì trầm thật và gỗ dó tẩm dầu đều có thể rơi vào khoảng đó.
Soi bề mặt: tìm chỗ khoét và chỗ trám
Lỗ sâu đục có hình dạng lạ. Trầm tự nhiên thường có lỗ sâu, rãnh mục do côn trùng hay nấm, và người làm gian hay giấu chì cát vào đúng những chỗ đó. Lỗ tự nhiên có thành lởm chởm, nhiều ngóc ngách; lỗ bị khoét thêm thường tròn, thẳng, đáy phẳng.
Mảng màu và độ bóng khác lạ. Chỗ trám thường dùng bột gỗ trộn keo hoặc sáp màu nâu đen. Dưới ánh sáng xiên, mảng trám bóng khác phần xung quanh, không có thớ, có khi hơi lõm hoặc hơi phồng.
Hạt lấp lánh hay hạt sạn. Soi kính lúp vào kẽ nứt, lỗ nhỏ: những hạt cát trong suốt, hạt đá lấp lánh hay vệt xám ánh kim của chì là thứ không thuộc về gỗ. Trầm lấy từ đất có thể dính đất cát ở mặt ngoài, nhưng dính trong lỗ được trám kín là chuyện khác.
Âm thanh khi gõ. Gõ nhẹ hai miếng vào nhau hoặc gõ móng tay. Gỗ đặc cho tiếng trầm, gọn. Miếng có lõi kim loại hoặc lỗ rỗng nhồi cát đôi khi cho tiếng lạ ở một vùng, nhưng tai người mới chưa quen thì khó dựa vào.
Những loại hàng hay bị tăng trọng
Không phải món trầm nào cũng đáng để người gian bỏ công nhồi. Chiêu tăng trọng tập trung vào những loại được mua bán theo cân và khó soi bên trong.
- Trầm miếng lớn bán theo cân: càng to, càng nhiều hốc sâu tự nhiên, càng dễ giấu vật nặng mà không lộ chỗ khoét.
- Trầm nằm đất, trầm có vỏ mục: bề mặt sần, dính đất, nhiều kẽ nứt; một mảng trám màu đất lẫn vào rất khó nhận.
- Trầm vụn, trầm mảnh bán theo túi: không cần khoét, chỉ cần trộn thêm sạn, mảnh gỗ tạp sẫm màu hay vụn đá cùng màu. Đổ ra khay sáng màu, nhặt riêng những mảnh nặng bất thường để soi.
- Khối trầm làm trầm cảnh thô: người mua thường nhìn dáng hơn nhìn chất, và phần đế thường bị bỏ qua khi kiểm.
- Hạt vòng: hiếm hơn, vì lõi hạt nhỏ khó nhồi; nhưng hạt ép có trộn bột nặng thì vẫn gặp, nên tính tỉ trọng cả chuỗi vẫn có ích.
Với trầm vụn, cách kiểm đơn giản nhất là trải đều ra một tờ giấy trắng dưới đèn sáng, gạt từng phần nhỏ và nhìn kỹ. Những thứ không phải gỗ thường lộ ra nhờ cạnh sắc, độ lấp lánh hay màu lạ.
Khi không có cốc đo: ước lượng nhanh ngay tại chỗ
Ở chợ hay tại nhà người bán, không phải lúc nào cũng có cốc đo. Bạn vẫn có vài cách ước lượng thô để quyết định có nên kiểm kỹ hơn hay không. Cách thứ nhất là so sánh trên tay: cầm hai miếng có kích thước gần nhau, một miếng bạn được người bán giới thiệu là trầm chìm thường, miếng kia là miếng nghi ngờ. Chênh lệch quá lớn giữa hai miếng cùng cỡ, cùng màu là điều cần lưu ý.
Cách thứ hai là ước thể tích theo hình khối. Với miếng gần như hình hộp, đo dài, rộng, dày bằng thước rồi nhân lại, trừ hao cho phần lồi lõm. Kết quả chỉ là con số thô, nhưng nếu khối lượng trên cân lớn gấp đôi, gấp ba con số thể tích đó tính theo gam và centimet khối, miếng trầm gần như chắc chắn có vấn đề.
Cách thứ ba là quan sát khi thả nước, nếu có chậu hay bát: miếng chìm vụt xuống như hòn đá, nằm im ngay dưới đáy, đáng ngờ hơn miếng chìm từ từ hoặc lơ lửng. Đây là quan sát gợi ý, không phải phép đo. Mọi cách ước lượng nhanh đều chỉ để bạn quyết định có nên dừng giao dịch và kiểm kỹ, chứ không thay cho phép tính đầy đủ.
Phun ẩm, ngâm nước: biến thể nhẹ nhưng phổ biến
Không phải ai cũng đổ chì. Biến thể dễ làm hơn là để trầm hút ẩm: phun nước, để nơi ẩm thấp hoặc ngâm qua trước khi bán. Gỗ hút ẩm nặng thêm đáng kể, nhất là gỗ dó xốp. Mặt ngoài có thể đã khô ráo trong khi bên trong vẫn giữ nước.
Cách kiểm đơn giản: cân miếng trầm lúc mua, cho vào túi giấy để ở chỗ khô thoáng vài ngày rồi cân lại. Miếng trầm khô sẵn chỉ hụt rất ít; miếng bị phun ẩm hụt rõ. Với giao dịch lớn, bạn có thể thoả thuận với người bán cân lại sau một khoảng thời gian.
Trầm ẩm còn có một hại khác là dễ mốc. Nếu thấy mùi ẩm mốc, đốm trắng xanh trên mặt hay cảm giác mát lạnh bất thường khi cầm, đừng cất chung với trầm khô trong hộp kín. Để riêng, phơi gió ở chỗ râm cho khô dần, không phơi nắng gắt làm nứt gỗ.
Đọc kết quả: dấu hiệu nào đi với chiêu nào
Bảng dưới đặt các dấu hiệu bạn có thể quan sát cạnh chiêu tăng trọng thường gắn với nó. Một dấu hiệu chưa đủ; hai ba dấu hiệu chỉ cùng một hướng mới đáng tin.
| Quan sát được | Có thể là | Làm gì tiếp |
|---|---|---|
| Tỉ trọng tính ra cao bất thường | Nhồi chì, cát, bột đá | Soi lỗ và chỗ trám; đề nghị chụp X-quang khi giám định |
| Lỗ tròn đáy phẳng, mảng trám không có thớ | Khoét lỗ nhồi rồi trám | Chụp ảnh chỗ nghi ngờ, hỏi thẳng người bán |
| Hạt sạn trong kẽ, vệt xám ánh kim | Cát, mạt kim loại, chì | Không cạy, giữ nguyên làm bằng chứng |
| Cân hụt rõ sau vài ngày để khô | Phun ẩm, ngâm nước | Thoả thuận cân lại, kiểm mốc |
| Nặng nhưng hơ lên mùi gỗ cháy | Gỗ dó ít nhựa đã được tăng trọng | Kết hợp phép thử của hàng tẩm, hàng ép |
Nam châm chỉ hút sắt và một số hợp kim, không hút chì. Đừng coi việc nam châm không hút là bằng chứng miếng trầm sạch.
Giám định và cách giao dịch để khỏi phải cãi nhau
Khi nghi có vật lạ bên trong mà không muốn phá miếng trầm, cách hiệu quả nhất là nhờ nơi có thiết bị chụp X-quang. Kim loại và đá hiện lên rất rõ so với gỗ, kể cả khi bị trám kín. Đây là việc của nơi giám định có thiết bị phù hợp, bạn nên hỏi trước họ có nhận loại mẫu này không.
Với giao dịch theo cân, cách phòng hay nhất là thoả thuận từ đầu: hàng phải khô, không chứa vật lạ, người mua được tính tỉ trọng và cắt mẩu thử ở những miếng nghi ngờ, nếu giám định có vật lạ thì bên bán hoàn tiền. Người bán làm ăn đàng hoàng thường không ngại những điều khoản này, vì nó cũng bảo vệ họ trước người mua hay đổi ý.
Cuối cùng, hãy bỏ thói quen dùng "chìm" làm thước đo duy nhất. Một miếng trầm nổi mà hơ lên thơm, chuyển lớp, mặt cắt nhiều vân nhựa vẫn đáng giá hơn một miếng chìm như hòn sỏi mà hơ lên chỉ có mùi gỗ cháy. Trọng lượng chỉ là một câu hỏi, không phải đáp án.
Câu hỏi thường gặp
Trầm chìm nước có phải là trầm tốt không?
Trầm nhiều nhựa có thể chìm, nhưng chìm không chứng minh chất lượng. Gỗ dó tẩm dầu, trầm ép nén chặt hay miếng nhồi chì cát đều có thể chìm. Hãy tính tỉ trọng, xem mặt cắt và hơ thử trước khi tin vào việc chìm.
Tỉ trọng bao nhiêu thì đáng ngờ là có nhồi chì cát?
Không có ngưỡng chính thức. Theo kinh nghiệm chung, gỗ kể cả gỗ nhiều nhựa hiếm khi nặng gấp đôi nước. Một con số cao hẳn mức đó, như trong ví dụ giả định của bài, là lý do mạnh để soi chỗ trám hoặc nhờ chụp X-quang.
Dùng nam châm có phát hiện được trầm đổ chì không?
Không. Chì không bị nam châm hút, cát và bột đá cũng vậy. Nam châm chỉ phát hiện được mạt sắt hay một số kim loại có từ tính. Kết quả nam châm không hút không chứng minh miếng trầm sạch.
Trầm lấy từ đất có dính cát thì có phải hàng nhồi cát không?
Không hẳn. Trầm nằm lâu trong đất có thể dính đất cát ở mặt ngoài và trong các khe hở tự nhiên. Điều đáng ngờ là cát nằm trong lỗ đã được trám kín, hoặc tỉ trọng cao bất thường so với lượng nhựa nhìn thấy.
Làm sao biết trầm có bị phun ẩm cho nặng?
Cân lúc mua, để miếng trầm trong túi giấy ở nơi khô thoáng vài ngày rồi cân lại. Hụt nhiều là dấu hiệu đã bị làm ẩm. Mặt cầm mát lạnh bất thường hay mùi ẩm mốc cũng là gợi ý cần kiểm thêm.