Muốn nhận biết gỗ bằng kính lúp, bạn gọt sạch một mảng nhỏ ở mặt cắt ngang của gỗ bằng lưỡi dao thật sắc, soi kính phóng đại khoảng mười lần dưới ánh sáng xiên, rồi đọc lần lượt bốn nhóm dấu hiệu: lỗ mạch, mô mềm, tia gỗ và các ống tiết. Ghép các dấu hiệu đó lại, bạn khoanh được miếng gỗ vào một nhóm loài, đủ để loại phần lớn hàng thay thế.
Đây là kỹ thuật mà người giám định gỗ ở hiện trường vẫn dùng, vì nó nhanh, rẻ và gần như không làm hỏng mẫu. Bài này hướng dẫn từ khâu chuẩn bị mặt cắt, cách đọc từng nhóm dấu hiệu, cách ghi chép và đối chiếu, tới những giới hạn mà người dùng kính lúp cần biết để không kết luận quá tay.
Vì sao phải nhìn mặt cắt ngang
Một khúc gỗ có ba mặt cắt cơ bản. Mặt cắt ngang vuông góc với thân cây, là mặt bạn thấy ở đầu khúc gỗ, nơi lộ ra vòng năm. Mặt cắt xuyên tâm chạy dọc thân và đi qua tâm cây. Mặt cắt tiếp tuyến chạy dọc thân nhưng không đi qua tâm, là mặt thường thấy trên ván xẻ với vân hình núi. Mỗi mặt cho thấy cấu tạo gỗ theo một góc khác nhau.
Mặt cắt ngang chứa nhiều thông tin nhất cho việc nhận diện bằng kính lúp. Ở đó, các ống dẫn nước của cây hiện thành lỗ tròn, các tế bào dự trữ hiện thành vệt nhạt màu, tia gỗ hiện thành những đường mảnh toả ra từ tâm. Cách chúng sắp xếp tạo thành một kiểu hình riêng, khá ổn định trong cùng một nhóm loài. Vì vậy các khoá tra gỗ bằng kính lúp đều bắt đầu từ mặt cắt ngang.
Mặt tiếp tuyến được dùng bổ sung, chủ yếu để xem tia gỗ cao hay thấp và có xếp tầng hay không. Trên đồ đã hoàn thiện, mặt cắt ngang thường nằm ở đầu chân bàn, mặt dưới chân ghế, đầu thanh gỗ trong ngăn kéo hay đáy một món đồ tạc. Đó là những chỗ bạn có thể xin phép gọt một mảng nhỏ bằng móng tay mà không làm hỏng vẻ ngoài của món đồ.
Chuẩn bị một mặt cắt đọc được
Mặt cắt xấu là lý do phổ biến nhất khiến người mới nhìn qua kính lúp không thấy gì. Mặt cưa, mặt chà nhám hay mặt phủ sơn đều làm lỗ mạch bị bít, xơ thớ che mất cấu tạo. Hãy làm theo các bước sau:
- Chọn chỗ khuất trên mặt cắt ngang, chỉ cần một mảng cỡ móng tay út.
- Dùng dao rọc giấy lắp lưỡi mới hoặc lưỡi dao cạo một cạnh. Lưỡi cùn sẽ xé thớ thay vì cắt.
- Gọt một lát thật mỏng bằng một đường dứt khoát, đẩy lưỡi dao ra xa người, không cưa đi cưa lại. Gỗ quá cứng có thể làm ẩm nhẹ bằng một giọt nước cho mềm bề mặt.
- Lau sạch mạt gỗ bằng hơi thổi nhẹ, không dùng ngón tay chà lên mặt vừa gọt.
- Đưa kính lúp sát mắt, rồi đưa mẫu lại gần kính cho tới khi rõ nét, thay vì đưa kính lại gần mẫu.
- Chiếu sáng xiên từ một bên bằng đèn pin hoặc ánh sáng cửa sổ, xoay mẫu cho tới khi lỗ mạch và các vệt nhạt nổi rõ nhất.
Kính lúp phóng đại khoảng mười lần là loại phổ biến trong nghề, có thể kèm đèn. Kính phóng đại quá lớn cho trường nhìn hẹp, khó thấy kiểu sắp xếp tổng thể. Làm việc với lưỡi dao sắc thì luôn giữ tay còn lại ở phía sau lưỡi.
Đọc lỗ mạch: có hay không, xếp ra sao, chứa gì
Có lỗ mạch hay không. Gỗ cây lá kim như thông, pơ mu, hoàng đàn không có lỗ mạch; mặt cắt ngang trông như một khối tế bào nhỏ đều, chỉ thấy vòng năm và đôi khi những chấm ống nhựa. Gỗ cây lá rộng như sưa, gõ, lim, hương đều có lỗ mạch. Câu hỏi đầu tiên này đã chia đôi mọi loại gỗ.
Phân bố theo vòng hay phân tán. Ở một số gỗ ôn đới như sồi, tần bì, lỗ mạch đầu mùa sinh trưởng to hơn hẳn và xếp thành vòng rõ. Phần lớn gỗ nhiệt đới quen ở Việt Nam có lỗ mạch phân tán khá đều trên cả vòng năm.
Kích thước. Lỗ mạch to thấy được bằng mắt thường, như ở gõ, lim. Lỗ mạch nhỏ chỉ thấy qua kính, như ở mun, nghiến. Đánh giá này nên so với mẫu đã biết, vì cảm nhận to nhỏ rất tương đối.
Cách xếp nhóm. Lỗ mạch có thể đứng riêng từng lỗ, xếp thành chuỗi hai ba lỗ theo hướng bán kính, hoặc tụ thành chùm. Kiểu xếp nhóm là một dấu hiệu ổn định, hữu ích khi tra khoá.
Chất chứa trong mạch. Một số gỗ có lòng mạch bị lấp bởi thể bít trông như bọt bóng, một số có cặn màu sẫm, trắng hoặc vàng. Thấy cặn trong mạch là dấu hiệu tốt để khoanh nhóm, nhưng cũng cần phân biệt với bột trám do người làm đồ đưa vào.
Đọc mô mềm: những kiểu hay gặp
Mô mềm dọc là các tế bào dự trữ, trên mặt cắt ngang thường nhạt màu hơn nền gỗ. Kiểu sắp xếp của chúng là một trong những dấu hiệu mạnh nhất khi nhận diện. Bảng dưới gom các kiểu cơ bản, cột cuối chỉ là ví dụ thường gặp và nên đối chiếu thêm với tài liệu chuyên môn.
| Kiểu mô mềm | Trông như thế nào qua kính | Thường gặp ở nhóm gỗ |
|---|---|---|
| Bao quanh mạch | Một viền nhạt bao kín quanh từng lỗ mạch | Nhiều gỗ họ Đậu và họ khác |
| Hình cánh | Viền nhạt quanh mạch kéo dài sang hai bên như đôi cánh | Thường thấy ở gõ, lim và một số gỗ họ Đậu |
| Cánh nối nhau | Các cánh của những lỗ gần nhau nối lại thành dải ngoằn ngoèo | Một số gỗ họ Đậu nặng |
| Dải mảnh | Những đường nhạt mảnh chạy ngang, gần song song với vòng năm | Nhóm sưa, trắc, cẩm lai, hương |
| Tản mạn | Các chấm nhạt nhỏ rải rác, khó thấy | Nhiều gỗ mịn, khó dùng làm dấu hiệu |
| Không rõ | Gần như không thấy vệt nhạt nào | Gỗ lá kim và một số gỗ lá rộng |
Một miếng gỗ có thể có hai kiểu mô mềm cùng lúc, chẳng hạn vừa bao quanh mạch vừa có dải. Khi ghi chép, hãy mô tả đúng những gì nhìn thấy thay vì cố ép vào một ô trong bảng.
Đọc tia gỗ và vết gợn xếp tầng
Tia gỗ là những dải tế bào chạy theo hướng bán kính, từ tâm cây ra vỏ. Trên mặt cắt ngang, chúng hiện thành những đường rất mảnh, sáng hoặc tối hơn nền, cắt ngang qua các vòng năm. Ở một số gỗ, tia rộng đến mức thấy được bằng mắt thường; ở đa số gỗ nhiệt đới, tia mảnh, phải dùng kính mới thấy, và có loại mảnh đến mức kính lúp cũng khó thấy.
Trên mặt cắt xuyên tâm, tia gỗ tạo thành những mảng ánh lấp lánh chạy ngang thớ, đôi khi gọi là vân tia. Trên mặt cắt tiếp tuyến, tia gỗ hiện thành những vạch ngắn dựng đứng. Ở một số nhóm gỗ, các tia này có chiều cao gần bằng nhau và xếp thành từng tầng ngang đều đặn. Nhìn bằng mắt thường hoặc kính lúp, mặt tiếp tuyến của chúng có những vạch ngang rất nhỏ, đều nhau như sóng lăn tăn, gọi là vết gợn xếp tầng.
Vết gợn xếp tầng là dấu hiệu hữu ích vì không nhiều nhóm gỗ có. Sưa, trắc, cẩm lai và các gỗ hương thuộc chi Pterocarpus đều thường có đặc điểm này, cùng với một số gỗ khác. Vì vậy thấy vết gợn giúp bạn khoanh miếng gỗ vào một nhóm nhỏ, nhưng chưa đủ để chọn một tên cụ thể trong nhóm. Muốn thấy rõ, bạn cần mặt tiếp tuyến được bào hoặc gọt sạch, nghiêng dưới ánh sáng xiên.
Ống tiết, vòng năm và những dấu hiệu khác
Ngoài lỗ mạch, mô mềm và tia, một số gỗ có ống tiết, tức là những khoảng trống chứa nhựa hoặc dầu. Ở gỗ thông, ống nhựa hiện thành những chấm nhỏ sáng hoặc sẫm rải rác, nhiều khi thấy được giọt nhựa đông. Ở một số gỗ họ Dầu như dầu, sao, chò, ống dầu dọc có thể xếp thành hàng dài theo hướng tiếp tuyến hoặc rải rác, nhìn qua kính như những lỗ nhỏ có viền nhạt. Có ống tiết hay không, xếp ra sao là một dấu hiệu mạnh để khoanh nhóm.
Vòng năm cho thêm thông tin. Gỗ cây mọc ở vùng có mùa khô rõ thường có ranh giới vòng năm thấy được, gỗ cây mọc nơi khí hậu ít đổi mùa có thể gần như không có vòng rõ. Vòng năm thưa hay dày cũng cho biết cây lớn nhanh hay chậm, dù không phải dấu hiệu loài.
Cuối cùng, đừng bỏ qua những thứ mắt và mũi cảm nhận được khi đang soi: màu của lõi và giác, mùi của dăm vừa gọt, độ cứng khi lưỡi dao đi qua, cảm giác dầu trên mặt cắt. Những dấu hiệu ngoài kính lúp này thường được ghi kèm trong các khoá tra, và nhiều khi chính chúng giúp tách hai loài có cấu tạo gần giống nhau.
Ghi chép và đối chiếu
Người mới thường soi xong rồi chỉ nhớ một cảm giác chung. Ghi chép có hệ thống giúp bạn đối chiếu được với tài liệu và với chính những mẫu mình đã xem:
- Ghi nguồn mẫu: món đồ gì, người bán giới thiệu là gỗ gì, lấy mặt cắt ở đâu.
- Mô tả lỗ mạch: có hay không, phân bố, cỡ tương đối, cách xếp nhóm, có chất chứa không.
- Mô tả mô mềm theo những gì thấy, kể cả khi thấy nhiều kiểu cùng lúc.
- Mô tả tia gỗ và ghi có thấy vết gợn xếp tầng trên mặt tiếp tuyến không.
- Ghi các dấu hiệu khác: ống tiết, vòng năm, màu, mùi, độ cứng.
- Chụp ảnh qua kính lúp bằng cách áp camera điện thoại sát vào kính, giữ ảnh cùng ghi chép.
- Đối chiếu với khoá tra trong sách giải phẫu gỗ, với các cơ sở dữ liệu giải phẫu gỗ quốc tế như InsideWood, và tốt nhất với mẫu gỗ đối chứng đã biết rõ loài.
Một bộ mẫu đối chứng nhỏ, gồm những mẩu gỗ đã biết chắc loài, được gọt sẵn mặt ngang và ghi tên, là công cụ học nhanh nhất. So mẫu bạn đang xem với mẫu đối chứng dưới cùng một kính, cùng một ánh sáng sẽ cho bạn nhiều hơn mọi mô tả bằng chữ.
Kính lúp làm được tới đâu
Với một người đã quen tay, kính lúp thường đủ để xác định gỗ tới mức nhóm hoặc chi, và đủ để loại phần lớn gỗ thay thế bị rao sai tên. Nó đặc biệt mạnh trong việc phát hiện những thứ không phải gỗ nguyên khối: lớp sơn che thớ, bột trám nhét vào mạch, đường keo ghép, lớp mặt dán mỏng trên ván khác.
Kính lúp gần như không tách được những loài rất gần nhau trong cùng chi, như các loài Dalbergia với nhau hay các loài Pterocarpus với nhau. Ở những trường hợp đó, phòng thí nghiệm sẽ cắt lát mỏng soi dưới kính hiển vi, có thể kết hợp phân tích hoá học các chất chiết hoặc phân tích di truyền, và kết quả cũng tuỳ chất lượng mẫu. Nếu món đồ có giá trị lớn, liên quan đến cam kết của người bán hay thủ tục mang ra nước ngoài, đó là lúc nên gửi mẫu.
Hãy coi kính lúp như công cụ đặt câu hỏi đúng. Nó giúp bạn nói được "miếng gỗ này có cấu tạo không giống sưa" một cách có căn cứ, hoặc "cấu tạo phù hợp với nhóm sưa, trắc, hương, cần thêm dấu hiệu khác". Câu trả lời trung thực như vậy có giá trị hơn một lời khẳng định chắc nịch dựa trên vài giây nhìn qua kính.
Câu hỏi thường gặp
Mua kính lúp loại nào để soi gỗ?
Kính lúp cầm tay phóng đại khoảng mười lần là loại phổ biến trong nghề, có thể chọn loại gập gọn có đèn nhỏ. Thấu kính nên trong, ít méo ở mép. Kính phóng đại quá lớn cho trường nhìn hẹp, khó thấy kiểu sắp xếp tổng thể của lỗ mạch và mô mềm.
Có thể soi trên mặt gỗ đã đánh bóng không?
Rất khó. Lớp sơn, sáp và bụi chà nhám bít lỗ mạch và làm mờ mô mềm, nên bạn gần như chỉ thấy màu và vân. Cần gọt một mảng nhỏ ở mặt cắt ngang tại chỗ khuất để lộ cấu tạo thật. Nếu không được phép gọt, kết quả soi chỉ mang tính gợi ý.
Học nhận biết gỗ bằng kính lúp mất bao lâu?
Tuỳ số mẫu đối chứng bạn được xem và tần suất luyện. Nhận ra các nhóm lớn như gỗ lá kim, gỗ mạch to, gỗ có mô mềm dải có thể học trong vài buổi. Tách các loài gần nhau cần kinh nghiệm lâu dài, nhiều mẫu thật và người hướng dẫn có chuyên môn.
Ảnh chụp qua kính lúp gửi người khác xem có dùng được không?
Ảnh rõ nét của mặt cắt ngang đã gọt sạch, kèm ảnh mặt tiếp tuyến và mô tả màu, mùi, nguồn mẫu, giúp người có chuyên môn cho ý kiến sơ bộ. Tuy vậy, ảnh không thay được mẫu thật, nhất là khi cần tách loài hoặc cần kết quả có giá trị pháp lý.
Gọt mặt cắt có làm hỏng món đồ không?
Nếu chọn chỗ khuất như đáy, mặt dưới chân, đầu thanh trong ngăn kéo và chỉ gọt một mảng cỡ móng tay út, món đồ gần như không bị ảnh hưởng. Vẫn nên xin phép chủ món đồ trước, và tránh gọt trên đồ cổ hoặc đồ có giá trị lịch sử.
Vì sao hai người soi cùng mẫu lại kết luận khác nhau?
Vì chất lượng mặt cắt, ánh sáng, kinh nghiệm và mẫu đối chứng của mỗi người khác nhau, và vì nhiều loài có cấu tạo rất gần nhau. Khi kết luận khác nhau, cách đúng là ghi lại các dấu hiệu đã thấy và gửi mẫu cho nơi có thiết bị giám định.