Cây dó bầu hoang dã trở thành loài nguy cấp chủ yếu vì con người khai thác trầm theo cách phá huỷ cả cây: chặt hạ, đào gốc, đào rễ, kể cả những cây không có trầm. Do không ai nhìn từ ngoài mà biết chắc cây nào có trầm, nhiều cây dó trong rừng đã bị hạ thử. Qua nhiều thập kỷ, quần thể dó trong rừng tự nhiên ở Việt Nam và khu vực suy giảm mạnh.
Bài này giải thích vì sao cách tìm trầm truyền thống gây hại lớn đến vậy, các danh mục bảo tồn như Sách Đỏ Việt Nam, Danh lục Đỏ IUCN, Phụ lục CITES nói gì về cây dó, nguyên lý pháp lý mà người mua trầm nên biết, và những tranh luận quanh việc vườn trồng có thật sự giảm áp lực cho rừng hay không.
Vì sao tìm trầm lại hại cả quần thể cây
Trầm chỉ hình thành ở những cây từng bị tổn thương, và chỉ chiếm một phần nhỏ trong thân. Người tìm trầm trong rừng không có máy móc để nhìn vào bên trong cây; họ dựa vào dấu hiệu bên ngoài như cành khô, vết nứt, lỗ sâu đục, kiến làm tổ. Những dấu hiệu ấy không chắc chắn. Để biết, cách nhanh nhất là chặt thử, đẽo sâu, hoặc hạ hẳn cây.
Hệ quả là với mỗi cây có trầm được tìm thấy, có thể có nhiều cây không có trầm bị chặt bỏ hoặc bị đẽo đến chết. Những cây lớn, già, khoẻ, là cây mẹ cho hạt giống tái sinh rừng, lại chính là đối tượng bị nhắm nhiều nhất. Khi cây mẹ mất đi, rừng không còn nguồn hạt để tự phục hồi.
Thêm vào đó, việc đào gốc, đào rễ để lấy trầm rễ, trầm nằm đất làm xáo trộn đất rừng, gây sạt lở ở sườn dốc, ảnh hưởng đến cả những loài cây khác. Khi trầm trở thành món hàng có giá cao, áp lực khai thác càng lớn, và những vùng rừng xa xôi cũng bị tìm tới.
Kết quả không chỉ là ít cây trầm hơn mà là quần thể bị phân mảnh, cây còn lại sống rải rác, khó thụ phấn chéo, nguồn gen thu hẹp. Đây là kiểu suy giảm khó đảo ngược trong vài năm, ngay cả khi việc khai thác được kiểm soát.
Các danh mục bảo tồn nói gì về cây dó
Ba hệ thống thường được nhắc đến khi bàn về tình trạng của cây dó. Chúng có vai trò khác nhau, nên đừng nhập làm một.
| Danh mục | Là gì | Liên quan đến cây dó thế nào |
|---|---|---|
| Sách Đỏ Việt Nam | Tài liệu khoa học đánh giá mức độ đe doạ của các loài động, thực vật ở Việt Nam | Trầm hương (Aquilaria crassna) được xếp vào nhóm loài bị đe doạ, ở mức nguy cấp theo ấn bản phổ biến hiện nay |
| Danh lục Đỏ IUCN | Đánh giá toàn cầu của Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế về nguy cơ tuyệt chủng | Dó bầu được đánh giá ở mức cực kỳ nguy cấp trên phạm vi toàn cầu |
| CITES | Công ước quốc tế về buôn bán các loài động, thực vật hoang dã nguy cấp, Việt Nam là thành viên | Các loài thuộc chi Aquilaria nằm trong Phụ lục II: được buôn bán quốc tế nhưng phải có giấy phép, chứng minh nguồn gốc hợp pháp và không gây hại cho sự tồn tại của loài |
| Pháp luật Việt Nam về thực vật rừng | Các văn bản quy định danh mục thực vật rừng nguy cấp, quý hiếm và chế độ quản lý | Dó bầu thuộc nhóm được quản lý; khai thác, mua bán, vận chuyển phải theo quy định, có hồ sơ nguồn gốc |
Sách Đỏ và Danh lục Đỏ IUCN là đánh giá khoa học, tự chúng không phải luật. CITES và pháp luật Việt Nam mới là những quy định có hiệu lực ràng buộc. Số hiệu văn bản, mức phạt cụ thể có thể thay đổi theo thời gian, nên khi cần, hãy tra văn bản hiện hành hoặc hỏi cơ quan kiểm lâm, cơ quan quản lý CITES.
Vì sao cây dó khó tự phục hồi trong rừng
Nhiều loài cây rừng bị khai thác vẫn tự phục hồi được nếu được để yên vài chục năm. Cây dó bầu gặp khó hơn vì một số đặc điểm sinh học của chính nó. Hạt dó mất sức nảy mầm khá nhanh sau khi rụng, không nằm chờ trong đất qua nhiều mùa như hạt của một số loài khác. Nếu năm đó hạt rơi vào chỗ không thuận, cơ hội tái sinh coi như mất.
Cây con của dó ưa bóng, cần tán rừng che phủ những năm đầu. Khi rừng bị chặt phá, đất trống nắng gắt, cây con khó sống sót, trong khi các loài cây bụi ưa sáng phát triển nhanh và lấn át. Hạt dó lại thường rơi không xa cây mẹ, nên một vùng mất hết cây mẹ thì gần như không có hạt từ nơi khác bay tới bù vào.
Thêm vào đó, cây dó cần nhiều năm mới đủ lớn để ra hoa kết quả. Những cây mẹ bị hạ đi là cả chục năm tích luỹ mất trắng. Khi quần thể chỉ còn vài cây rải rác cách xa nhau, việc thụ phấn chéo cũng khó hơn, hạt kém đi. Tất cả những điều đó khiến việc để rừng tự hồi phục là không đủ; các chương trình bảo tồn thường phải chủ động thu hạt, ươm cây con từ nguồn địa phương rồi trồng bổ sung.
Nguyên lý pháp lý người mua trầm nên biết
Trầm tự nhiên phải có nguồn gốc hợp pháp. Trầm lấy từ cây dó hoang dã thuộc loài được bảo vệ. Khai thác, mua bán, vận chuyển trầm tự nhiên không có nguồn gốc hợp pháp có thể bị xử lý, kể cả xử lý hình sự trong những trường hợp nghiêm trọng.
Trầm từ vườn trồng cần hồ sơ vườn trồng. Vườn dó trồng được ghi nhận nguồn gốc theo quy định. Hồ sơ này là căn cứ để chứng minh trầm không đến từ rừng tự nhiên khi buôn bán số lượng lớn hay xuất khẩu.
Mang trầm ra nước ngoài theo quy định CITES và hải quan. Kể cả mang theo người một lượng nhỏ, bạn nên hỏi trước về quy định hiện hành của Việt Nam và của nước đến. Một số nước kiểm tra chặt sản phẩm từ loài thuộc Phụ lục CITES.
Người mua lẻ cũng có trách nhiệm. Mua trầm không rõ nguồn gốc, nhất là những món được rao là "trầm rừng", "trầm tự nhiên trăm năm", là góp phần duy trì nhu cầu cho việc khai thác trái phép. Hỏi nguồn gốc là cách đơn giản nhất để không vô tình tham gia vào chuỗi đó.
Vườn trồng có giảm áp lực cho rừng không: những ý kiến khác nhau
Lập luận ủng hộ vườn trồng khá rõ: khi trầm từ cây trồng đáp ứng được phần lớn nhu cầu phổ thông như nhang, vòng, tinh dầu, thì động lực vào rừng tìm trầm sẽ giảm. Vườn trồng cũng tạo sinh kế hợp pháp cho người dân ở những vùng trước đây sống dựa vào việc đi trầm. Nhiều tổ chức bảo tồn xem việc trồng dó là một phần của giải pháp.
Lập luận thận trọng cũng có cơ sở. Trầm tự nhiên chất lượng cao vẫn có giá trị cao hơn hẳn trầm trồng, nên nhu cầu cho loại này không biến mất. Vườn trồng có thể bị lợi dụng để hợp thức hoá trầm khai thác trái phép từ rừng, nếu việc quản lý hồ sơ lỏng lẻo. Và việc trồng dó với nguồn giống hẹp không giúp bảo tồn sự đa dạng di truyền của quần thể hoang dã.
Cách nhìn cân bằng là: vườn trồng giúp giảm áp lực nhưng không thay thế được việc bảo vệ rừng. Hai việc phải đi cùng nhau, cùng với kiểm soát chặt chuỗi buôn bán. Người mua đóng vai trò ở khâu cuối, bằng việc ưu tiên trầm có nguồn gốc rõ ràng và từ chối những món rao bán mập mờ.
Bảo tồn cây dó hoang dã đang được làm thế nào
Ở mức phổ thông, các hướng bảo tồn thường được nhắc gồm:
- Bảo vệ tại chỗ: giữ những cây dó còn lại trong vườn quốc gia, khu bảo tồn, rừng phòng hộ; tuần tra chống khai thác trái phép.
- Bảo tồn chuyển chỗ: thu hạt, cây con từ nhiều quần thể khác nhau để lưu giữ trong vườn thực vật, vườn giống, giữ đa dạng di truyền.
- Phục hồi rừng: trồng bổ sung cây dó có nguồn gốc địa phương vào rừng tự nhiên đã suy thoái, không nhằm khai thác.
- Quản lý chuỗi buôn bán: kiểm soát hồ sơ nguồn gốc từ vườn trồng đến cơ sở chế tác, xuất khẩu.
- Nghiên cứu: tìm hiểu cơ chế tạo trầm, đặc điểm di truyền, để vừa phục vụ trồng có hiệu quả vừa phục vụ bảo tồn.
- Truyền thông: giúp người dân và người mua hiểu vì sao cây dó cần được bảo vệ, vì sao hỏi nguồn gốc là quan trọng.
Không có biện pháp nào đủ sức một mình. Ở những nơi bảo tồn có kết quả, thường là nhờ sự kết hợp giữa cộng đồng địa phương có sinh kế thay thế, cơ quan quản lý làm việc nghiêm túc và thị trường biết đòi hỏi nguồn gốc.
Bạn có thể làm gì khi là người mua
Việc đầu tiên là hỏi. Khi mua một miếng trầm, một chiếc vòng, một hộp trầm cảnh, hãy hỏi người bán trầm từ đâu, cây trồng hay cây rừng, có giấy tờ gì. Câu hỏi này không làm mất lòng người bán làm ăn đàng hoàng; ngược lại, nó giúp họ có lý do để giữ hồ sơ cẩn thận.
Việc thứ hai là bớt bị cuốn theo những câu chuyện quá đẹp. Trầm "rừng già trăm năm", "trầm tự nhiên nguyên khối" với giá mềm bất thường thì hoặc không đúng như lời rao, hoặc có nguồn gốc đáng ngờ. Cả hai trường hợp đều không có lợi cho bạn.
Việc thứ ba là quý những gì mình đã có. Một miếng trầm được cất giữ cẩn thận dùng được rất lâu. Khi trầm trở thành món đồ được hiểu và trân trọng thay vì món hàng tiêu thụ nhanh, áp lực lên cây dó trong rừng cũng nhẹ đi một phần.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao cây dó bầu bị xếp vào loài nguy cấp?
Chủ yếu vì khai thác trầm trong rừng theo cách chặt hạ, đào gốc, đào rễ, kể cả cây không có trầm. Cây lớn, cây mẹ bị nhắm nhiều nhất nên rừng mất nguồn hạt tái sinh. Qua nhiều thập kỷ, quần thể hoang dã suy giảm mạnh ở Việt Nam và khu vực.
Cây dó có trong Phụ lục CITES không?
Có. Các loài thuộc chi Aquilaria, trong đó có dó bầu, nằm trong Phụ lục II của CITES. Buôn bán quốc tế sản phẩm từ các loài này cần giấy phép và chứng minh nguồn gốc hợp pháp. Chi tiết thủ tục nên hỏi cơ quan quản lý CITES Việt Nam.
Mua trầm tự nhiên có phạm luật không?
Mua trầm tự nhiên có nguồn gốc hợp pháp thì không. Trầm tự nhiên không rõ nguồn gốc, khai thác trái phép thì việc mua bán, vận chuyển có thể vi phạm pháp luật. Vì vậy khi mua, nhất là món có giá trị lớn, hãy yêu cầu giấy tờ nguồn gốc.
Trồng nhiều cây dó có cứu được dó hoang dã không?
Vườn trồng giúp giảm áp lực khai thác rừng nhưng không thay thế được bảo tồn. Cây trồng thường có nguồn giống hẹp, không giữ được đa dạng di truyền của quần thể hoang dã. Cần kết hợp bảo vệ rừng, phục hồi quần thể và kiểm soát buôn bán.
Sách Đỏ Việt Nam có phải là luật không?
Không. Sách Đỏ là tài liệu khoa học đánh giá mức độ đe doạ của các loài. Việc quản lý, xử lý vi phạm dựa trên các văn bản pháp luật về lâm nghiệp, đa dạng sinh học và CITES. Khi cần biết quy định cụ thể, hãy tra văn bản hiện hành.
Có thể mang vòng trầm ra nước ngoài không?
Tuỳ quy định hiện hành của Việt Nam và nước đến về sản phẩm từ loài thuộc Phụ lục CITES. Một số nước kiểm tra kỹ. Trước khi mang theo, nhất là số lượng nhiều hay món giá trị cao, bạn nên hỏi cơ quan hải quan và cơ quan quản lý CITES.