Đục trầm là công việc dùng dao, đục nhỏ để tách phần gỗ trắng ra khỏi phần gỗ đã thấm nhựa trầm, sau khi cây dó được hạ và cưa thành khúc. Vì trầm nằm xen trong gỗ trắng với ranh giới không sắc nét, người thợ phải đọc thớ gỗ và đục từng chút, có khi mất nhiều ngày cho một khúc gỗ. Đây là công đoạn tốn công nhất trong chuỗi nghề trầm, và cũng là lý do chính khiến trầm sạch có giá trị.
Bài này đi qua từng bước của việc đục trầm, các loại dụng cụ thường dùng, cách người thợ đọc thớ để biết đục tới đâu, cách phân loại phần thu được, cùng những điều về an toàn và sức khoẻ của người làm nghề. Nếu bạn từng thắc mắc vì sao miếng trầm có hình thù như vậy, hay vì sao trầm miếng sạch đắt hơn trầm còn dính gỗ, câu trả lời nằm ở công đoạn này.
Từ khúc gỗ đến miếng trầm
Sau khi hạ cây, thân và rễ được cưa thành những khúc ngắn để dễ vận chuyển và làm việc. Mỗi khúc chứa phần lớn là gỗ trắng, xen những ổ, những dải trầm ở vị trí từng bị tổn thương. Việc của người thợ là lấy ra toàn bộ phần trầm, bỏ đi phần gỗ trắng, sao cho mất ít trầm nhất và giữ được những miếng liền khối nhất.
Khác với gỗ thường có lõi và giác tách bạch, ranh giới giữa trầm và gỗ trắng là một dải chuyển màu: từ trầm sẫm, sang nâu nhạt, rồi mới đến trắng. Đục quá tay thì mất trầm; đục chưa tới thì miếng trầm lẫn gỗ trắng, nhẹ, mùi loãng. Người thợ lành nghề biết dừng ở đâu, và đó là kỹ năng chỉ có được qua thời gian.
Ở nhiều vùng trồng dó, đục trầm là việc làm thủ công tại các xưởng nhỏ hoặc tại nhà, có cả người làm theo mùa. Công việc đòi hỏi ngồi lâu, kiên nhẫn, mắt tinh và tay vững. Máy móc giúp được ở khâu cưa khúc, chẻ thô, còn khâu đục tinh thì vẫn chủ yếu dựa vào tay người.
Thời điểm đục cũng ảnh hưởng đến công việc. Nhiều thợ nói họ thích đục khi gỗ còn tươi, vì lúc đó gỗ trắng mềm, bóc dễ, màu phân biệt rõ. Khúc gỗ để khô lâu thì gỗ trắng cứng lại, nứt chân chim, đục mất sức hơn. Vì vậy ở vườn trồng, cây thường được hạ và đưa về xưởng đục trong thời gian không quá xa.
Dụng cụ thường dùng
Mỗi xưởng có bộ dụng cụ riêng, nhiều món do thợ tự rèn, tự mài cho vừa tay. Nhìn chung gồm các nhóm sau:
- Cưa và rìu: dùng ở khâu cắt khúc, chẻ thô theo thớ. Xưởng lớn dùng cưa máy cho khúc to.
- Dao đục lưỡi thẳng: nhiều cỡ, dùng để cạo bỏ lớp gỗ trắng trên mặt phẳng, mặt lồi.
- Dao đục lưỡi cong, lưỡi móc: dùng để đi vào hốc, khe, đường cong của miếng trầm, nơi lưỡi thẳng không tới được.
- Dùi nhọn, kim: khều gỗ mục, đất, mùn trong các lỗ nhỏ, đường sâu đục.
- Đá mài: lưỡi đục phải luôn sắc; lưỡi cùn làm toạc thớ, mất trầm và dễ trượt tay.
- Khay, rổ phân loại: để chia phần thu được theo loại ngay trong lúc làm.
- Đồ bảo hộ: khẩu trang chống bụi, kính, găng tay ở khâu cưa chẻ.
Dụng cụ đơn giản nhưng giá trị nằm ở tay người dùng. Một bộ dao giống nhau trong tay thợ mới và thợ lâu năm cho ra kết quả rất khác nhau.
Các bước đục một khúc trầm
Trình tự dưới đây là khung chung người làm nghề thường mô tả; mỗi xưởng điều chỉnh theo loại gỗ và thói quen riêng.
- Quan sát khúc gỗ: nhìn hai đầu mặt cắt để thấy vị trí các ổ trầm, đánh dấu hướng chẻ sao cho không cắt ngang qua ổ trầm lớn.
- Chẻ thô theo thớ: dùng rìu hoặc nêm tách khúc gỗ thành những phần nhỏ hơn, mỗi phần chứa một ổ trầm. Chẻ theo thớ để vết tách đi dọc theo đường nhựa.
- Bỏ gỗ trắng ở xa: dùng dao lớn bỏ nhanh phần gỗ trắng không có dấu nhựa, chỉ giữ lại vùng quanh ổ trầm.
- Đục thô: đục dần vào vùng chuyển màu, theo dõi màu và độ cứng của gỗ dưới lưỡi dao.
- Đục tinh: dùng lưỡi nhỏ, lưỡi cong đi theo đường vân trầm, cạo sạch từng lớp gỗ nhạt màu, khều sạch các hốc.
- Phân loại: chia phần thu được theo mức thấm nhựa, kích thước, hình dáng.
- Hong khô và cất giữ: trầm mới đục còn ẩm, được hong ở nơi râm mát, thoáng, tránh nắng gắt, rồi cất kín.
Một khúc gỗ có nhiều trầm có thể mất nhiều ngày công. Phần lớn thời gian nằm ở khâu đục tinh, nơi mỗi nhát dao chỉ bóc đi một lớp mỏng.
Đọc thớ: người thợ nhìn gì để biết đục tới đâu
Người thợ đục trầm dựa vào ba tín hiệu: màu, độ cứng và mùi. Màu là tín hiệu dễ thấy nhất: gỗ trắng sáng màu, phần chuyển tiếp nâu nhạt, phần trầm nâu sẫm đến đen. Nhưng màu có thể đánh lừa, vì gỗ mục cũng sẫm màu, gỗ ướt trông đậm hơn gỗ khô. Người thợ vì vậy thường lau khô mặt gỗ, nhìn dưới ánh sáng tốt.
Độ cứng là tín hiệu thứ hai, cảm nhận qua lưỡi dao. Gỗ trắng mềm, lưỡi dao đi ngọt; khi chạm vào vùng thấm nhựa, lưỡi dao nặng hơn, phoi ra thành mảnh nhỏ, có khi dẻo. Thợ lâu năm nói họ "nghe" được gỗ qua tay, và chính cảm giác này giúp họ dừng đúng lúc.
Mùi là tín hiệu thứ ba. Khi đục vào phần có nhựa, mùi trầm bốc lên rõ hơn, nhất là khi lưỡi dao ma sát làm ấm mặt gỗ. Phần gỗ trắng chỉ có mùi gỗ tươi. Ba tín hiệu cộng lại cho người thợ một bức tranh về nơi trầm kết thúc.
Thớ gỗ cho biết hướng đục. Nhựa trầm đi dọc theo thớ, nên đục ngược thớ dễ làm toạc mất mảng trầm. Người thợ xoay miếng gỗ liên tục để luôn đục xuôi thớ, và đó là lý do miếng trầm sau khi đục có những đường rãnh, gờ chạy dọc.
Phân loại phần thu được sau khi đục
Mỗi xưởng có cách gọi và cách chia riêng; bảng dưới mô tả các nhóm thường gặp, không phải tiêu chuẩn chung.
| Nhóm | Mô tả | Thường được dùng làm gì |
|---|---|---|
| Trầm miếng | Miếng tương đối lớn, liền khối, đã đục sạch gỗ trắng | Thưởng trầm, làm trầm cảnh, chế tác |
| Trầm vụn, dăm trầm | Mảnh nhỏ, vụn ra trong lúc đục, vẫn có nhựa | Xông bằng lư điện, làm nụ trầm, bột trầm |
| Gỗ có ít nhựa | Phần chuyển tiếp, nhựa thưa, màu nâu nhạt | Chưng cất tinh dầu, làm bột nhang |
| Mùn, phoi đục | Phoi, bột rơi ra trong lúc đục, lẫn cả gỗ trắng và trầm | Làm bột nhang loại thường |
| Gỗ trắng | Phần gỗ không thấm nhựa | Làm củi, bột nhang loại thấp, phôi mỹ nghệ rẻ |
Gần như không có phần nào của khúc dó bị bỏ đi. Nhưng giá trị giữa các nhóm chênh lệch rất xa, và tỉ lệ trầm miếng trên cả khúc gỗ thường nhỏ. Hiểu điều này giúp bạn thấy vì sao nhang trầm, bột trầm có thể rất phổ biến trong khi trầm miếng sạch thì hiếm.
Hàng đã đục kỹ và hàng còn gỗ: người mua nhìn gì
Khi xem trầm miếng, dấu vết của khâu đục cho bạn biết khá nhiều. Miếng được đục kỹ thường có bề mặt màu khá đồng nhất ở mức sẫm, các rãnh dao chạy dọc theo thớ, hốc và khe đã được khều sạch, không còn những mảng trắng hay nâu nhạt bám ở mép. Cầm lên tay thấy chắc, nặng tương xứng với kích thước.
Miếng đục ẩu hoặc cố ý để lại gỗ thì có những mảng sáng màu, thường ở mặt dưới hay trong hốc, nơi người mua ít lật lên xem. Phần gỗ trắng ấy làm miếng trầm to hơn, nặng cân hơn khi bán theo trọng lượng, nhưng không góp gì vào mùi. Đây không hẳn là gian lận nếu người bán nói rõ đó là hàng chưa đục sạch và giá tương xứng; vấn đề chỉ nảy sinh khi nó được bán như trầm sạch.
Một dấu hiệu cần để ý khác là bề mặt quá bóng, quá đều, không thấy rãnh dao. Có miếng được đánh bóng cho đẹp, điều đó bình thường với hàng trưng bày; nhưng lớp phủ bóng cũng có thể che đi màu thật của gỗ bên dưới. Cách nhận ra các kiểu xử lý bề mặt thuộc về một chủ đề riêng; ở đây chỉ cần nhớ: bạn có quyền xin lật miếng trầm xem mọi mặt, và một người bán đàng hoàng sẽ không ngại.
An toàn và sức khoẻ của người đục trầm
Bụi gỗ. Khâu cưa, chẻ, chà tạo nhiều bụi mịn. Hít bụi gỗ lâu ngày có hại cho đường hô hấp, và một số người dị ứng với bụi gỗ. Đeo khẩu trang chống bụi, làm việc ở nơi thông thoáng là việc tối thiểu.
Dao sắc. Đục trầm dùng lưỡi rất sắc, tay giữ miếng gỗ nhỏ ngay cạnh lưỡi dao. Trượt tay là tai nạn hay gặp. Lưỡi luôn được mài sắc vì lưỡi cùn phải dùng nhiều lực hơn, dễ trượt hơn; nhiều thợ đeo găng hoặc quấn băng ở ngón giữ gỗ.
Tư thế ngồi lâu. Ngồi cúi nhiều giờ liền gây mỏi cổ, vai, lưng. Bàn ghế vừa tầm, nghỉ giãn cơ giữa giờ giúp giảm đau mỏi.
Ánh sáng và mắt. Việc phân biệt màu gỗ đòi hỏi ánh sáng tốt. Làm việc trong ánh sáng yếu vừa mỏi mắt vừa dễ đục sai. Nhiều xưởng làm gần cửa sổ hoặc dùng đèn chiếu sáng đủ mạnh.
Phòng cháy trong xưởng. Xưởng đục trầm chứa nhiều phoi, mùn gỗ khô có dầu, rất dễ bắt lửa. Không hút thuốc, không đun nấu, không để lư xông hay bếp than gần đống phoi; quét dọn mùn cuối ngày và để sẵn bình chữa cháy là những thói quen đơn giản nhưng quan trọng.
Câu hỏi thường gặp
Đục trầm là gì?
Đục trầm là công đoạn dùng dao, đục nhỏ để tách phần gỗ trắng ra khỏi phần gỗ đã thấm nhựa trầm, sau khi cây dó được hạ và cưa thành khúc. Đây là việc thủ công, tốn nhiều công, quyết định độ sạch và hình dáng của miếng trầm.
Vì sao trầm miếng sạch đắt hơn trầm còn dính gỗ?
Vì để có miếng trầm sạch, người thợ phải đục bỏ hết gỗ trắng, mất nhiều ngày công, và tỉ lệ trầm miếng thu được trên cả khúc gỗ thường nhỏ. Trầm còn dính gỗ trắng thì nhẹ, mùi loãng hơn, người mua phải trả cho cả phần gỗ không có giá trị.
Mùn và vụn trầm sau khi đục được dùng làm gì?
Vụn trầm có nhựa dùng để xông bằng lư điện, làm nụ trầm, bột trầm. Mùn và phoi lẫn gỗ trắng dùng làm bột nhang loại thường. Phần gỗ có ít nhựa được chưng cất lấy tinh dầu. Gần như không phần nào của khúc dó bị bỏ đi.
Có máy đục trầm thay cho người không?
Máy móc giúp được ở khâu cưa khúc, chẻ thô. Khâu đục tinh, phải phân biệt ranh giới giữa trầm và gỗ trắng qua màu, độ cứng và mùi, vẫn chủ yếu làm bằng tay vì máy khó nhận ra ranh giới không sắc nét này.
Đục trầm có ảnh hưởng sức khoẻ không?
Có những rủi ro cần phòng: bụi gỗ khi cưa chẻ ảnh hưởng đường hô hấp, dao sắc dễ gây đứt tay, ngồi cúi lâu gây mỏi cổ lưng. Đeo khẩu trang, làm nơi thoáng, giữ dao sắc, nghỉ giãn cơ giữa giờ giúp giảm rủi ro.
Vì sao miếng trầm thường có rãnh dọc trên bề mặt?
Vì người thợ đục xuôi theo thớ gỗ, nơi nhựa trầm đi dọc theo. Mỗi nhát dao để lại một rãnh nhỏ chạy dọc. Đó là dấu vết của việc đục tay, cũng là một nét giúp phân biệt trầm đục thủ công với vật được đúc, ép.