Gỗ gõ đỏ, còn gọi là cà te (Afzelia xylocarpa), có lõi màu đỏ nâu đến nâu cam, lỗ mạch to nhìn thấy bằng mắt thường, thớ khá mịn, mùi thơm nhẹ khi bào và hay có những mảng nu vân xoáy. Đây là gỗ quen thuộc của bộ bàn ghế, sập, tủ ở miền Nam và Tây Nguyên. Ngày nay phần lớn gỗ gõ trên thị trường là gỗ nhập, với các tên gõ Lào, gõ Nam Phi, gõ pachy.
Bài này đi qua những dấu hiệu nhận gõ đỏ, so gõ trong nước với gõ nhập theo kinh nghiệm thợ, phân biệt gõ với căm xe, loại gỗ đỏ nâu rất hay bị nhầm, và chỉ cách xem một món đồ gõ trước khi mua. Phần nu gõ chỉ nhắc ở mức nhận diện; chuyện chơi nu là một chủ đề riêng.
Gõ đỏ là cây gì
Gõ đỏ thuộc họ Đậu, chi Afzelia, mọc ở rừng khô và rừng nửa rụng lá ở Tây Nguyên, Đông Nam Bộ, Nam Trung Bộ và các nước láng giềng như Lào, Campuchia, Thái Lan. Cây gỗ lớn, quả là những quả đậu to, vỏ dày hoá gỗ; hạt đen có phần áo hạt màu vàng cam ở một đầu, nhìn rất dễ nhận. Ở nhiều vùng phía Nam, tên cà te được dùng song song với gõ đỏ.
Lõi gõ đỏ nặng vừa, cứng, ít co ngót khi đã khô, chịu mối mọt tốt, bào lên mặt bóng đẹp. Giác màu trắng vàng, kém bền hơn nhiều. Gỗ có thể gia công những tấm rất to, vì vậy gõ thường được dùng cho mặt sập liền tấm, mặt bàn lớn và những bộ bàn ghế khối nặng. Màu lõi mới xẻ đỏ nâu, để lâu sẫm thành nâu đỏ đậm.
Cùng chi Afzelia còn có những loài mọc ở châu Phi, được nhập về và bán với tên gõ Nam Phi hay gõ pachy. Một chi gần khác là Intsia, ở một số nơi được gọi là gõ nước hay gõ biển. Chữ "gõ" vì vậy bao trùm nhiều loài, và khi mua bạn nên hỏi rõ loài, nơi xuất và giấy tờ đi kèm.
Năm dấu hiệu nhận ra gỗ gõ đỏ
Lỗ mạch to, thấy bằng mắt thường. Trên mặt cắt ngang và cả mặt dọc đã bào, gõ có lỗ mạch lớn, nhìn thấy những rãnh li ti chạy theo thớ. Đây là chỗ khác rõ nhất giữa gõ và các gỗ mịn như sưa, trắc, mun.
Viền nhạt quanh mạch. Soi kính lúp mặt cắt ngang, quanh mỗi lỗ mạch thường có một vùng mô mềm màu nhạt hơn nền, có chỗ kéo dài sang hai bên như đôi cánh và nối với nhau. Dấu hiệu này cần mặt cắt sạch mới thấy rõ.
Màu đỏ nâu, sẫm dần. Lõi gõ mới xẻ màu đỏ nâu, nâu cam, nhiều tấm có sọc tối mờ. Sau một thời gian, màu trầm xuống thành nâu đỏ đậm. Gõ ít khi đen hẳn như trắc hay mun cũ. Một món đồ gõ mới mà đã nâu đen đều khắp thường đã được phủ màu, hãy xem mặt dưới để biết màu thật.
Mùi thơm nhẹ. Dăm bào mới có mùi thơm nhẹ, không chua như trắc, không hắc như lim. Mùi chỉ rõ trên vết cắt mới.
Hay có nu. Gõ đỏ nổi tiếng với những mảng nu, chỗ thớ xoắn cuộn thành vân hình xoáy, hình mắt dày đặc. Tấm gõ có nu thường được dùng làm mặt sập, mặt bàn. Nu không phải bằng chứng duy nhất là gõ, vì nhiều loài khác cũng có nu, nhưng nó là đặc điểm hay gặp.
Gõ đỏ trong nước, gõ Lào, gõ Nam Phi theo kinh nghiệm thợ
Ba tên này xuất hiện nhiều trong báo giá bàn ghế, sập, sàn. Những mô tả dưới đây là kinh nghiệm thị trường, mỗi lô gỗ một khác, không phải tiêu chuẩn phân loại.
| Tiêu chí | Gõ đỏ trong nước | Gõ Lào | Gõ Nam Phi, gõ pachy |
|---|---|---|---|
| Nguồn | Rừng Tây Nguyên, Đông Nam Bộ, nay hiếm | Nhập từ Lào, thường cùng loài | Nhập từ châu Phi, loài khác cùng chi |
| Màu lõi mới xẻ | Đỏ nâu, nâu cam | Đỏ nâu, gần gõ trong nước | Nâu cam đến nâu vàng, có lô nhạt hơn |
| Thớ, mạch | Mạch to, thớ khá mịn | Gần gõ trong nước | Mạch to, thớ có lô thô hơn |
| Nu | Có, nu đẹp được chuộng | Có | Ít hơn, tuỳ lô |
| Câu nên hỏi người bán | Hồ sơ nguồn gốc hợp pháp | Giấy tờ nhập khẩu | Giấy tờ nhập khẩu, độ khô |
Trên đồ đã phủ sơn, phân biệt ba loại bằng mắt là rất khó. Cách thực tế là yêu cầu ghi rõ loại gỗ trên hợp đồng, và xem phần chưa phủ ở mặt dưới, mặt trong để so màu và thớ.
Cũng cần nhớ rằng "gõ trong nước" là cách nói về nguồn, còn tính chất của từng tấm gỗ phụ thuộc cây, tuổi, cách xẻ và độ khô. Một tấm gõ nhập khô kỹ, xẻ đúng có thể ổn định hơn một tấm gõ trong nước xẻ vội.
Gõ đỏ và căm xe: hai gỗ đỏ nâu hay bị nhầm
Căm xe (Xylia xylocarpa) cũng là gỗ họ Đậu, mọc cùng vùng với gõ đỏ, màu lõi đỏ nâu đến nâu sẫm. Căm xe được dùng rất nhiều làm sàn, cửa, cầu thang vì cứng và bền. Hai gỗ này hay bị nhầm trong lời rao, nhất là khi căm xe được giới thiệu như "gõ" để nâng giá trị món đồ, hoặc ngược lại khi người mua không phân biệt được.
Theo kinh nghiệm thợ, căm xe nặng và cứng hơn gõ, thớ đan chéo nên bào ngược chiều dễ xước, mặt gỗ thường có những vệt sọc tối mảnh và màu nâu đỏ ngả tím hơn khi để lâu. Gõ nhẹ hơn một chút, dễ gia công hơn, màu ấm ngả cam, và hay có nu. Căm xe mới cưa có mùi hắc nhẹ, gõ thơm nhẹ.
Nếu chỉ có một món đồ trước mặt, bạn có thể xem mặt dưới chưa phủ, ngửi vết cạo mới và cầm thử một chi tiết rời như ngăn kéo hay chân ghế. Nếu còn phân vân, hãy hỏi thẳng người bán, đề nghị ghi loại gỗ lên giấy tờ. Căm xe là gỗ tốt cho nhiều mục đích; vấn đề duy nhất là nó cần được gọi đúng tên.
Lỗ mạch to của gõ: dấu hiệu nhận diện và chuyện hoàn thiện bề mặt
Lỗ mạch là những ống dẫn nước của cây, khi cưa ngang thì thành lỗ, khi cưa dọc thì thành rãnh. Ở gõ đỏ, lỗ mạch đủ lớn để bạn thấy bằng mắt thường trên mặt cắt ngang đã gọt sạch, nhiều lỗ đứng riêng, một số thành cặp. Soi bằng kính lúp mười lần, trong một số lỗ có thể thấy chất cặn màu sẫm hoặc sáng màu lấp một phần lòng mạch. Những đặc điểm này giúp bạn tách nhanh gõ khỏi nhóm gỗ mịn, dù chưa đủ để tách gõ khỏi mọi gỗ mạch to khác.
Lỗ mạch to cũng quyết định cách hoàn thiện bề mặt. Muốn có mặt bàn gõ bóng phẳng như gương, thợ phải trám lỗ mạch bằng bột trám rồi mới phủ nhiều lớp sơn; nếu không, lớp phủ sẽ lõm theo từng rãnh nhỏ. Ngược lại, nhiều người thích để mặt gõ mộc hoặc chỉ lau dầu, sáp để giữ cảm giác thớ gỗ dưới tay. Hai cách đều đúng, chỉ khác thẩm mỹ.
Điều này có ích khi bạn xem đồ: một mặt gõ bóng loáng không thấy mạch thường đã qua trám và phủ dày, lớp phủ đó có thể che màu gỗ thật bên dưới. Một mặt gõ lau dầu thì thấy rõ thớ, nhưng cũng dễ hút nước và dầu mỡ hơn, cần lau khô ngay khi đổ nước. Khi mua, hãy hỏi xưởng đã hoàn thiện bằng gì để biết cách giữ cho đúng.
Xem một bộ bàn ghế hay sập gõ trước khi mua
Gõ thường được làm thành những món đồ lớn, giá trị cao, nên đáng bỏ thêm chút thời gian kiểm tra theo trình tự:
- Hỏi rõ loại gỗ: gõ đỏ trong nước, gõ Lào hay gõ Nam Phi, gỗ nguyên tấm hay ghép, và đề nghị ghi vào hoá đơn.
- Xem mặt dưới mặt bàn, mặt sập: đây là chỗ thấy rõ thớ, màu gỗ thật và các đường ghép nếu có.
- Nhìn kỹ những mảng nu trên mặt: nu thật có vân xoáy liên tục ăn vào trong gỗ, nhìn cạnh tấm vẫn thấy thớ cuộn. Mảng nu chỉ nằm trên bề mặt như một lớp dán là dấu hiệu nên hỏi lại.
- Kiểm chân, tay ghế, khung: các chi tiết này đôi khi làm bằng gỗ khác rồi sơn cùng màu với mặt.
- Hỏi độ khô và thời gian gỗ đã nằm ở xưởng. Gõ đóng khi còn ẩm sẽ co, hở mộng, nứt mặt sau một hai mùa khô.
- Chụp ảnh các vị trí đã xem, giữ lại thông tin người bán đưa ra để đối chiếu khi nhận hàng.
Có thể xem thêm các món đồ gỗ có ghi rõ chất liệu và nguồn gốc trên Vật Phẩm Phong Thủy để có thêm điểm so sánh trước khi quyết định.
Giữ đồ gõ, an toàn và chuyện nguồn gốc
Đồ gõ khá dễ giữ. Lau bụi bằng khăn mềm, lau ẩm nhẹ khi cần rồi lau khô, tránh để nước đọng trên mặt vì lỗ mạch to dễ hút nước để lại vết. Định kỳ phủ một lớp sáp hoặc dầu chuyên dùng cho đồ gỗ. Đặt đồ tránh nắng chiếu thẳng một phía để màu không loang, tránh sát điều hoà thổi trực tiếp vì gỗ khô quá nhanh dễ nứt.
Khi tự chà, sửa đồ gõ, bạn nên đeo khẩu trang lọc bụi mịn vì bụi gỗ nói chung có hại cho đường hô hấp, và một số người bị kích ứng da với bụi gỗ nhiệt đới. Làm ở nơi thoáng, dọn bụi bằng máy hút thay vì quét khô làm bụi bay lên.
Về pháp lý, gõ đỏ là gỗ quý thuộc diện quản lý; theo nguyên lý chung, gỗ từ rừng tự nhiên cần hồ sơ nguồn gốc hợp pháp khi mua bán, vận chuyển. Gỗ nhập khẩu đi kèm giấy tờ nhập khẩu. Bạn không cần thuộc từng quy định, chỉ cần mua ở nơi đưa được giấy tờ, ghi loại gỗ lên hoá đơn và hỏi cơ quan kiểm lâm khi mua khối lượng lớn hoặc vận chuyển đi xa.
Câu hỏi thường gặp
Gỗ gõ đỏ có nặng không?
Gõ đỏ thuộc nhóm gỗ nặng vừa đến nặng, nhẹ hơn trắc, mun và căm xe nhưng nặng hơn hẳn các gỗ thông dụng như xoan, cao su. Một bộ sập gõ liền tấm thường rất nặng. Độ nặng còn phụ thuộc độ khô và từng cây nên chỉ dùng để tham khảo.
Nu gõ có phải gỗ ghép không?
Nu gõ thật là phần thớ xoắn cuộn tự nhiên trong thân hoặc gốc cây, không phải gỗ ghép. Tuy vậy, có những món đồ dán một lớp nu mỏng lên mặt gỗ khác. Nhìn cạnh tấm và mặt dưới sẽ thấy vân nu có ăn sâu vào gỗ hay chỉ nằm trên bề mặt.
Gõ Nam Phi có kém gõ đỏ trong nước không?
Gõ Nam Phi là loài cùng chi Afzelia, cũng là gỗ cứng và bền, được dùng rộng rãi cho đồ nội thất. Theo kinh nghiệm thợ, màu và thớ có thể khác gõ trong nước tuỳ lô. Chất lượng món đồ còn phụ thuộc độ khô, cách xẻ và tay nghề đóng.
Mặt bàn gõ bị vết trắng do cốc nước nóng phải làm sao?
Vết trắng thường nằm ở lớp sơn phủ hoặc sáp, do hơi nước và nhiệt. Có thể thử lau nhẹ bằng khăn khô, để thoáng vài ngày. Nếu vết không mất, nên nhờ thợ đánh lại lớp phủ thay vì tự chà nhám mạnh làm lộ màu gỗ không đều.
Có thể phân biệt gõ và căm xe trên sàn gỗ đã lắp không?
Khó nhưng có thể có gợi ý. Căm xe thường sọc tối mảnh, ngả tím khi để lâu, gõ ngả cam và lỗ mạch to dễ thấy hơn. Muốn chắc chắn, bạn đối chiếu với hợp đồng và mẫu gỗ thừa cùng lô, hoặc gửi mẫu cho nơi có chuyên môn giám định gỗ.
Đồ gõ có cần xử lý mối mọt không?
Lõi gõ chịu mối mọt khá tốt, nhưng phần giác sót lại và những chi tiết bằng gỗ khác trong món đồ có thể bị mọt. Nếu thấy bột gỗ mịn rơi dưới chân đồ, hãy kiểm tra và xử lý bằng sản phẩm đúng mục đích, theo hướng dẫn trên nhãn, ở nơi thoáng.