Gỗ hương mà người Việt quen gọi là lõi của cây giáng hương và các loài gần trong chi Pterocarpus, họ Đậu: lõi màu đỏ nâu đến vàng cam, vân đẹp, khi bào có mùi thơm rõ, và dăm ngâm nước cho thứ nước có ánh xanh phát quang dưới đèn tia cực tím. Những cái tên hương đá, hương vân, hương xám là cách gọi trong nghề theo màu, vân và độ nặng; hương Lào, hương Nam Phi là tên theo nơi xuất của gỗ nhập.
Phép thử nước ngâm dưới đèn UV rất được chuộng vì nhìn thấy ngay, nhưng nó cũng hay bị hiểu quá lên. Bài này giải thích nó nói được gì, không nói được gì, rồi đi qua các dấu hiệu còn lại để bạn nhận gỗ hương trên ván, trên đồ nội thất và trên những món nhỏ.
Gỗ hương là gỗ của cây nào
Chi Pterocarpus có nhiều loài phân bố ở vùng nhiệt đới châu Á và châu Phi. Ở Việt Nam, loài thường được gọi là giáng hương hay giáng hương quả to là Pterocarpus macrocarpus, mọc ở rừng khô Tây Nguyên, Đông Nam Bộ và các nước láng giềng. Cây có quả dẹt có cánh tròn bao quanh, rất dễ nhận ra khi rụng, và từng được trồng làm cây đường phố ở nhiều đô thị phía Nam.
Gỗ hương có giác màu trắng vàng, lõi đỏ nâu, đỏ cam hoặc vàng nâu tuỳ cây. Lõi nặng vừa đến nặng, cứng, ít cong vênh, chịu mối mọt tốt, gia công được những chi tiết chạm tinh. Mùi thơm khi bào là đặc điểm nổi bật khiến cây có tên "hương", và cũng là thứ người trong nghề dùng đầu tiên để nhận gỗ.
Trên thị trường, gỗ hương còn được nhập từ nhiều nơi, mỗi nguồn có loài và tính chất riêng. Một số loài Pterocarpus châu Phi được bán dưới tên hương Nam Phi hay hương Phi. Chúng là gỗ hương theo nghĩa cùng chi, nhưng màu, vân, độ nặng và mùi có thể khác gỗ giáng hương trong nước. Biết điều này giúp bạn hỏi đúng câu khi mua: loài gì, từ đâu, có hồ sơ gì.
Hương đá, hương vân, hương xám: cách gọi trong giới thợ
Hương đá. Thường dùng cho lõi hương nặng, chắc, màu đỏ sẫm hoặc nâu đỏ, gõ nghe đanh như gõ đá. Nhiều người coi đây là gỗ già, nhiều dầu. Đó là tên nghề đặt theo cảm giác tay, không phải tên loài.
Hương vân. Dùng cho những tấm gỗ có vân xoắn, vân gợn sóng, vân hình mắt rõ và đẹp. Một cây có thể cho cả tấm hương vân lẫn tấm vân thẳng, tuỳ cách xẻ và tuỳ chỗ thớ đan trong thân.
Hương xám, hương vàng. Tên theo màu lõi, có khi chỉ gỗ hương lõi ngả xám hoặc vàng nhạt, có khi được dùng cho gỗ loài khác. Khi gặp tên này, bạn nên hỏi lại người bán đang nói tới loài nào.
Hương Lào, hương Nam Phi. Tên theo nơi xuất của gỗ nhập. Gỗ hương Nam Phi thường được mô tả là màu đỏ tươi hơn khi mới xẻ, vân to, mùi nhạt hơn hương trong nước. Mô tả này là kinh nghiệm thị trường, không phải chuẩn phân loại.
Không có bảng hạng chuẩn. Những cái tên trên không thuộc một bảng phân hạng chính thức nào. Hai người bán có thể gọi một tấm gỗ bằng hai tên. Thứ đáng tin hơn tên là những gì bạn tự kiểm: màu, vân, mùi, độ nặng và nguồn gốc.
Phép thử nước ngâm dưới đèn UV làm thế nào
Phép thử này dựa trên một hiện tượng đã được ghi nhận từ lâu: nước ngâm gỗ của một số loài Pterocarpus phát ánh xanh lam khi chiếu tia cực tím. Cách làm an toàn tại nhà như sau:
- Lấy một ít dăm hoặc mạt gỗ từ vết cạo mới ở chỗ khuất của món đồ, chỉ cần một nhúm nhỏ.
- Thả dăm vào cốc thuỷ tinh trong suốt chứa nước sạch ở nhiệt độ phòng, khuấy nhẹ và để khoảng vài phút đến vài chục phút.
- Chuẩn bị một cốc nước sạch không có dăm để đối chứng, đặt cạnh cốc thử.
- Vào phòng tối hoặc che bớt ánh sáng, chiếu đèn pin UV loại bán cho kiểm tra tiền hay soi vết bẩn vào cả hai cốc từ bên cạnh.
- Quan sát: nước ngâm gỗ hương thường có ánh xanh lam mờ ảo, rõ nhất khi nhìn nghiêng; cốc đối chứng thì không.
- Không nhìn thẳng vào bóng đèn UV và không chiếu vào mắt người khác; dùng xong tắt đèn và đổ nước, rửa cốc.
Ngoài ánh xanh dưới đèn, nước ngâm gỗ hương dưới ánh sáng thường thường có màu vàng hồng nhẹ. Đây là một dấu hiệu nữa, nhưng nhiều loại gỗ cũng làm nước ngả màu nên nó kém đặc trưng hơn ánh phát quang.
Đèn UV nói được gì và không nói được gì
Thấy nước phát quang xanh là dấu hiệu gỗ có những chất chiết giống nhóm Pterocarpus, đủ để bạn tăng niềm tin rằng miếng gỗ thuộc nhóm hương. Đó là một bằng chứng tốt để loại những gỗ tạp hoàn toàn không phát quang mà lại bị rao là hương.
Nhưng phép thử có ba giới hạn. Thứ nhất, không phải mọi loài Pterocarpus đều cho ánh xanh rõ như nhau, và cường độ còn phụ thuộc lượng dăm, thời gian ngâm, độ tươi của gỗ. Nước không phát quang chưa chắc gỗ không phải hương, nhất là khi dăm lấy từ bề mặt đã phủ dầu hay sáp. Thứ hai, phát quang không phải đặc quyền của gỗ hương; một số gỗ khác cũng có chất chiết phát quang, và gỗ tẩm hoá chất cũng có thể cho phản ứng lạ. Thứ ba, phép thử không tách được giáng hương trong nước với hương nhập, vì cùng chi.
Vì vậy, đèn UV nên đứng chung với các dấu hiệu khác như mùi, màu, vân, độ nặng, chứ không phải câu kết luận cuối cùng. Một người bán chỉ cho bạn xem cốc nước phát sáng rồi bảo "thế là hương thật, hương đá" đang dùng phép thử vượt quá điều nó chứng minh được.
Màu đỏ của gỗ hương đến từ đâu và vì sao nó đổi
Màu đỏ cam của lõi gỗ hương đến từ các chất chiết tích tụ khi giác chuyển thành lõi, phần lớn là những hợp chất có màu tan được trong nước và cồn. Chính nhóm chất này làm nước ngâm dăm ngả vàng hồng, và một phần trong số đó cho ánh phát quang dưới tia cực tím. Ở cây sống, khi vỏ giáng hương bị chặt, cây tiết ra thứ nhựa màu đỏ sẫm đông lại thành giọt; đây là đặc điểm quen thuộc của nhiều loài Pterocarpus và là một cách người đi rừng nhận cây.
Màu của gỗ hương không đứng yên. Mặt gỗ mới xẻ thường rực đỏ cam, sau một thời gian tiếp xúc ánh sáng và không khí sẽ trầm xuống thành nâu đỏ, rồi nâu sẫm. Mặt gỗ phơi nắng trực tiếp lâu ngày có thể bạc đi, ngả nâu xám. Vì vậy hai tấm hương cùng một cây nhưng một tấm để trong kho tối, một tấm đặt cạnh cửa sổ, sau vài năm có thể trông như hai loại gỗ.
Điều này giúp bạn đọc lời rao tỉnh táo hơn. Một món đồ hương mới đóng mà đã đỏ sẫm đều khắp thường đã được phủ màu để trông "già". Ngược lại, một món đồ hương lâu năm đã ngả nâu không có nghĩa gỗ kém. Muốn biết màu thật của gỗ, cách đơn giản vẫn là xem một vết cạo mới ở chỗ khuất.
Gỗ hương đặt cạnh các gỗ đỏ khác
Gỗ hương hay được so với sưa, trắc và gõ đỏ vì cùng tông màu và cùng là gỗ quý họ Đậu. Bảng dưới gom các điểm khác dễ thấy, dựa trên mẫu lõi chưa phủ sơn.
| Tiêu chí | Gỗ hương | Sưa, trắc | Gõ đỏ |
|---|---|---|---|
| Mùi khi bào mới | Thơm rõ, dễ nhận | Sưa thơm dịu; trắc mùi chua | Thơm nhẹ |
| Nước ngâm dưới đèn UV | Thường có ánh xanh lam | Thường không rõ | Thường không rõ |
| Màu lõi mới | Đỏ nâu, đỏ cam, vàng nâu | Đỏ tía, nâu đỏ, tím | Đỏ nâu, nâu cam |
| Lỗ mạch bằng mắt thường | Thấy được, cỡ vừa | Nhỏ, khó thấy hơn | To, dễ thấy |
| Độ nặng tương đối | Nặng vừa đến nặng | Nặng đến rất nặng | Nặng vừa |
Khi đặt hai món đồ cạnh nhau, khác biệt về mùi và lỗ mạch thường rõ hơn khác biệt về màu. Khi chỉ có một món, hãy dựa vào nhiều dấu hiệu cùng lúc thay vì một dấu hiệu đơn lẻ.
Riêng với gõ đỏ, thứ gỗ hay bị đặt cạnh hương nhất trong đồ nội thất phía Nam, chỗ khác rõ nhất là lỗ mạch: gõ có mạch to, nhìn mặt gỗ thấy li ti những rãnh nhỏ, còn hương mịn hơn. Với sưa và trắc, chỗ khác rõ nhất là mùi và phản ứng của nước ngâm dưới đèn. Ghi những khác biệt đó ra giấy trước khi đi xem đồ sẽ giúp bạn không bị cuốn theo lời giới thiệu.
Bụi gỗ, nguồn gốc và cách giữ đồ hương
Bụi gỗ hương, như nhiều gỗ nhiệt đới khác, có thể gây kích ứng da và đường hô hấp ở một số người. Khi tự chà, cưa hoặc khoan, bạn nên đeo khẩu trang lọc bụi mịn và làm ở nơi thoáng. Mùi thơm dễ chịu của gỗ hương không có nghĩa là bụi của nó vô hại.
Đồ gỗ hương giữ bằng cách lau khô hoặc lau ẩm nhẹ, định kỳ phủ sáp hay dầu chuyên dụng, để xa nắng gắt và nguồn nhiệt. Gỗ hương để ngoài ánh sáng mạnh lâu ngày có thể bạc màu ở mặt tiếp xúc. Mùi thơm của đồ hương sẽ nhạt dần trên bề mặt; muốn ngửi lại mùi gỗ, chỉ có cách tạo vết cắt mới, nên đừng trông vào chuyện đồ hương thơm mãi.
Về pháp lý, giáng hương là gỗ quý thuộc diện quản lý, và một số loài Pterocarpus có tên trong phụ lục CITES. Nguyên lý chung là gỗ cần nguồn gốc hợp pháp khi mua bán, vận chuyển, và cần làm thủ tục theo quy định hiện hành khi xuất ra nước ngoài. Với đồ nội thất lớn, bạn nên giữ hoá đơn ghi rõ loại gỗ và nguồn. Nếu cần điểm tham khảo, có thể xem các món đồ gỗ ghi rõ chất liệu trên Vật Phẩm Phong Thủy.
Câu hỏi thường gặp
Gỗ hương có mùi thơm mãi không?
Mùi thơm của gỗ hương rõ nhất trên vết bào mới và nhạt dần trên bề mặt theo thời gian, nhất là khi đã phủ sơn hoặc sáp. Bên trong gỗ vẫn giữ mùi, nên khi cạo hoặc cưa sẽ lại thơm. Đồ hương để lâu mà bề mặt vẫn thơm nồng có thể đã được tẩm thêm hương liệu.
Đèn UV loại nào dùng được để thử gỗ hương?
Đèn pin UV loại phổ thông, thường dùng soi tiền hoặc soi vết bẩn, đủ để thấy ánh xanh của nước ngâm gỗ hương. Bạn không cần thiết bị chuyên dụng. Điều quan trọng là có cốc đối chứng và thử trong phòng tối, đồng thời tuyệt đối không chiếu đèn vào mắt.
Hương Nam Phi có phải gỗ hương giả không?
Không phải hàng giả theo nghĩa vật liệu, vì đó thường là gỗ cùng chi Pterocarpus nhập từ châu Phi. Nó khác giáng hương trong nước về màu, vân, độ nặng và mùi. Vấn đề chỉ nằm ở chỗ người bán có nói rõ nguồn gốc hay rao lẫn với gỗ trong nước.
Gỗ hương có bị mọt không?
Lõi gỗ hương chịu mối mọt khá tốt nhờ chất chiết trong gỗ. Phần giác màu nhạt thì dễ bị mọt hơn, vì vậy đồ đóng còn sót giác ở mặt sau hay chân có thể bị mọt ở chỗ đó. Thấy bột gỗ mịn rơi xuống là dấu hiệu cần kiểm tra và xử lý.
Nước ngâm không phát sáng thì có chắc gỗ không phải hương không?
Chưa chắc. Cường độ phát quang thay đổi theo loài, lượng dăm, thời gian ngâm và việc dăm lấy từ lớp gỗ thật hay lớp đã phủ dầu, sáp. Bạn nên lấy dăm từ vết cạo mới, ngâm lâu hơn và đọc kết quả cùng mùi, màu, vân, độ nặng.
Gỗ hương và gỗ sưa có thể nhầm nhau không?
Có, vì cả hai đều là gỗ đỏ thơm họ Đậu. Gỗ hương thường có mùi thơm rõ hơn, lỗ mạch dễ thấy hơn và nước ngâm phát quang dưới đèn UV; sưa thường mịn hơn, mùi dịu hơn, vân hay cuộn xoáy. Với món có giá trị, giám định là cách chắc chắn nhất.