Trà ngâu, trà sói và trà hoa bưởi là ba kiểu trà ướp hoa có từ lâu trong các gia đình Việt, nhất là ở miền Bắc, bên cạnh trà sen và trà nhài. Mỗi thứ hoa cho một kiểu hương: ngâu thơm ngọt, đậm và bền; sói thanh, hơi lạnh; hoa bưởi nồng, ấm, mang không khí sân nhà tháng hai tháng ba. Chúng hiếm dần trên thị trường vì hoa ít, mùa ngắn và công ướp không kém gì trà sen.
Bài này giới thiệu từng loại hoa ở mức người thưởng trà cần biết, cách ướp chung cho hoa nhỏ, cách thưởng mỗi loại sao cho hương không bị át, và những điều nên dè dặt khi gặp chúng ngoài chợ. Bài không đưa giá, không gắn công dụng chữa bệnh cho bất kỳ loại hoa nào.
Hoa ngâu: chùm hoa nhỏ như hạt tấm, hương ngọt đậm
Cây ngâu là cây bụi, lá nhỏ, xanh đậm, được trồng nhiều ở sân đình, sân chùa và vườn nhà miền Bắc. Hoa ngâu vàng, nhỏ li ti như hạt tấm, mọc thành chùm, nở rộ vào khoảng tháng bảy âm lịch, đúng mùa mưa ngâu trong câu chuyện Ngưu Lang Chức Nữ. Hương hoa ngâu ngọt, đậm, giữ khá lâu ngay cả khi hoa đã khô.
Chính vì hoa nhỏ và hương bền, ngâu được dùng ướp trà theo kiểu trộn thẳng: hái chùm hoa, tuốt lấy bông, để ráo rồi trộn với trà khô, ủ kín. Một số gia đình còn phơi hoa ngâu khô để dành, khi cần thì trộn ít vào trà pha. Trà ngâu có hương ngọt sâu, hợp với người thích trà thơm rõ nhưng không gắt.
Điểm cần biết: hoa ngâu khô vàng nâu, rất dễ lẫn với các loại hạt hoa khô khác trong những gói "trà hoa mix". Nếu bạn muốn tìm trà ngâu thật, hãy hỏi người bán hoa ngâu thu ở đâu, ướp lúc nào, và đưa mũi ngửi: ngâu có mùi ngọt riêng, khó lẫn với mùi trà hoa quả sấy.
Hoa sói: chùm hạt trắng li ti, hương thanh
Cây sói (người trồng cảnh hay gọi hoa sói) là cây bụi nhỏ, hoa mọc thành bông dài gồm nhiều hạt trắng ngà hoặc xanh nhạt li ti. Hoa sói không có cánh rực rỡ, nhìn qua dễ tưởng là nụ chưa nở, nhưng hương thanh, mát, hơi giống mùi lá non, rất được người chơi trà xưa ưa.
Trong sách viết về thú uống trà của người Hà Nội cũ, trà sói thường được nhắc cùng trà sen, trà nhài như những thức trà ướp hoa của nhà có nếp. Ngày nay cây sói ít được trồng trong vườn phố, nên trà sói gần như chỉ còn trong những gia đình tự ướp hoặc những mẻ nhỏ làm theo đặt hàng.
Hoa sói ướp theo kiểu trộn hoặc rải lớp như hoa ngâu, ủ kín, sau đó sàng bỏ hoa và sấy nhẹ. Hương sói nhẹ nên không át vị trà; trà nền tốt là điều kiện để trà sói ngon. Vì hương nhẹ, trà sói rất dễ bị "tăng cường" bằng hương liệu mùi hoa khác; mùi quá đậm so với bản chất của hoa sói là dấu hiệu nên cân nhắc.
Hoa bưởi: mùa xuân trong một ấm trà
Hoa bưởi nở vào khoảng tháng hai, tháng ba âm lịch ở miền Bắc, cánh trắng dày, nhị vàng, hương nồng, lan xa. Ngoài làm nước hoa bưởi gội đầu và ướp chè, hoa bưởi cũng được dùng ướp trà. Người ướp thường chọn hoa vừa nở hoặc sắp nở, hái buổi sáng khi đã ráo sương, nhặt bỏ đài và phần cuống.
Vì cánh hoa bưởi dày và nhiều nước, nếu trộn thẳng với trà rất dễ làm trà ẩm và chua. Người làm kỹ thường để hoa ráo bớt, ủ trong thời gian ngắn rồi sàng hoa ra ngay, sấy trà kỹ hơn so với ướp ngâu, sói. Trà hoa bưởi ướp vụng có mùi chua, ngái; ướp khéo thì thơm ấm, ngọt, gợi đúng cảm giác sân nhà đầu xuân.
Hương hoa bưởi rất mạnh nên chỉ cần ít hoa. Có người chỉ ướp một lượt, có người ướp hai lượt cách nhau vài ngày. Trà hoa bưởi hợp để uống trong mùa xuân và đầu hè; để qua nhiều tháng hương sẽ ngả mùi già, không còn tươi như lúc đầu.
So sánh ba loại hoa ướp trà
Bảng tóm điểm khác nhau chính, giúp bạn biết nên chờ đợi gì khi pha một ấm trà ướp từng loại hoa. Đặc điểm hương mô tả theo cảm nhận phổ biến, mỗi mẻ có thể khác.
| Tiêu chí | Hoa ngâu | Hoa sói | Hoa bưởi |
|---|---|---|---|
| Mùa hoa (miền Bắc) | Khoảng tháng bảy âm lịch | Rải rác, rộ vào mùa ấm | Khoảng tháng hai, tháng ba âm lịch |
| Hình dạng hoa | Chùm hạt vàng li ti | Bông dài gồm hạt trắng ngà | Hoa trắng cánh dày, nhị vàng |
| Tính chất hương | Ngọt, đậm, bền | Thanh, mát, nhẹ | Nồng, ấm, lan xa |
| Điểm khó khi ướp | Dễ lẫn hoa khô khác | Hương nhẹ, dễ bị át | Cánh nhiều nước, dễ làm trà ẩm chua |
| Giữ hương | Khá lâu | Trung bình | Ngắn, nên dùng trong mùa |
Ngoài ba loại này, nhiều gia đình còn ướp trà bằng hoa cau, hoa mộc hay hoa ngọc lan. Nguyên tắc chung không khác: hoa sạch, hái đúng lúc, trà nền khô, ủ kín, sàng hoa và sấy lại. Loại hoa nào cũng cần được biết chắc là ăn uống được và không bị phun thuốc.
Vì sao những kiểu trà này hiếm dần
Lý do đầu tiên là cây hoa. Cây ngâu, cây sói, cây bưởi từng có mặt trong sân nhiều gia đình; khi sân vườn thu hẹp, nhà ống thay nhà có sân, số cây ít dần và hoa không còn sẵn để hái mỗi mùa. Hoa ngâu, hoa sói lại nhỏ, cần nhiều mới đủ ướp, mà công hái tuốt từng chùm rất tốn thời gian.
Lý do thứ hai là thói quen uống. Người trẻ quen với trà túi lọc, trà sữa, trà hoa quả sấy; trà ướp hoa cổ có hương tinh tế, cần pha bằng ấm nhỏ, uống chậm, nên khó tìm chỗ trong nhịp sống nhanh. Những mẻ trà này vì vậy chủ yếu còn trong các gia đình giữ nếp hoặc những người chơi trà có thú tự ướp.
Lý do thứ ba là khó bảo quản và khó bán. Hương hoa bưởi nhạt nhanh, trà ướp vụng dễ chua mốc, nên người làm không dám làm nhiều. Một sản phẩm khó làm, khó giữ, khó bán sẽ dần lùi vào ký ức nếu không có ai chủ động giữ. Biết về chúng, thử ướp một mẻ nhỏ từ cây trong vườn, là một cách giữ nếp nhẹ nhàng mà gia đình nào cũng làm được.
Cách ướp chung cho các loại hoa nhỏ ở nhà
Nếu bạn có cây ngâu, sói hay bưởi trong vườn và muốn thử ướp một mẻ nhỏ, khung dưới đây là đủ để bắt đầu. Đây là cách làm gia đình, không phải quy trình sản xuất.
- Chọn trà nền khô, vị vừa. Trà xanh búp nhỏ là lựa chọn dễ nhất. Kiểm tra trà thật khô bằng cách bóp nhẹ một cánh, thấy giòn vỡ là được.
- Hái hoa đúng lúc. Ngâu và sói hái khi chùm đã nở đều; hoa bưởi hái sáng khi đã ráo sương. Bỏ cuống, lá, đài, côn trùng.
- Để hoa ráo. Trải mỏng ở chỗ thoáng, không phơi nắng gắt, chỉ cho bay bớt nước bề mặt.
- Trộn và ủ kín. Rải xen trà và hoa trong hộp hoặc lọ sành có nắp. Hoa bưởi ủ ngắn hơn, ngâu và sói có thể ủ lâu hơn.
- Sàng hoa và sấy trà. Tách hoa ra, sấy trà ở nhiệt thấp cho khô lại. Nếu muốn đậm hơn, ướp thêm một lượt với hoa mới.
- Cất kín và ghi ngày. Đựng trà trong hộp kín, ghi ngày ướp để biết nên dùng trước khi hương nhạt.
Sai lầm hay gặp nhất là để nguyên hoa trong trà rồi cất luôn. Hoa tươi chứa nhiều nước, nằm trong hộp kín vài ngày là trà ẩm, có mùi chua hoặc lên mốc. Trà đã mốc thì bỏ, không sấy lại để uống.
Gặp trà ngâu, trà sói, trà hoa bưởi ngoài chợ: hỏi gì, ngửi gì
Hỏi mùa ướp. Mỗi loại hoa có mùa riêng. Trà hoa bưởi bán vào giữa mùa thu mà hương vẫn tươi rói như vừa hái, hay trà ngâu chào bán quanh năm với số lượng lớn, là những chi tiết không khớp với mùa hoa, nên hỏi lại cho rõ.
Hỏi cây hoa ở đâu. Người làm mẻ nhỏ thường kể được cây ngâu, cây sói, vườn bưởi của nhà mình hay của người quen. Câu trả lời mơ hồ không có nghĩa là hàng giả, nhưng câu trả lời cụ thể thì đáng tin hơn.
Ngửi so với hoa thật. Nếu có thể, hãy đưa mũi ngửi một chùm hoa ngâu, một bông bưởi thật trước. Hương liệu mùi hoa thường đơn giản và ngọt hơn hương hoa; khi đã có mùi gốc trong trí nhớ, bạn dễ nhận ra chỗ lệch.
Xem trà nền. Hoa đẹp đến đâu cũng không cứu được trà nền kém. Đổ trà ra đĩa trắng, xem cánh đều hay vụn, có nhiều cẫng, nhiều bột không.
Đọc thông tin trên gói. Gói có tên cơ sở, thành phần, ngày sản xuất là tối thiểu với bất cứ đồ uống nào. Gói "trà hoa" không ghi gì thì dù thơm cũng nên mua ít để thử.
Thưởng trà ướp hoa nhỏ: vài gợi ý
Ba loại trà này đều hợp với ấm nhỏ, chén nhỏ và nước không quá sôi. Pha từng ít một để hương còn ở trên mặt chén. Trà ngâu chịu được nhiều nước hơn nhờ hương bền; trà sói nên uống ở nước đầu và nước hai khi hương thanh còn rõ; trà hoa bưởi thơm mạnh nên có thể dùng ít trà hơn bình thường.
Nếu bạn muốn so sánh, hãy pha lần lượt từng loại trong ấm sứ hoặc thuỷ tinh sạch, giữa các lượt tráng ấm bằng nước nóng và uống một ngụm nước lọc. Đặt cạnh nhau, bạn sẽ dễ thấy hương ngọt bền của ngâu, hương thanh nhẹ của sói và hương nồng ấm của bưởi khác nhau ra sao.
Những thức trà này thường được biếu tặng như một món quà có tình, gắn với cây hoa trong vườn nhà người biếu. Điều đáng quý ở chúng là công và mùa, không phải lời đồn về công dụng. Nếu có ai giới thiệu trà ngâu, trà sói hay trà hoa bưởi kèm lời hứa chữa bệnh, bạn hãy giữ lại phần thưởng thức và bỏ qua phần hứa hẹn.
Câu hỏi thường gặp
Trà ngâu có phải là trà ướp hoa mộc không?
Không. Hoa ngâu và hoa mộc là hai cây khác nhau, đều có hoa nhỏ và thơm nên hay bị nhầm. Hoa ngâu vàng li ti như hạt tấm, hoa mộc trắng ngà hoặc vàng nhạt có cánh rõ hơn. Hương hai loại cũng khác.
Có nên dùng hoa bưởi mua ngoài chợ để ướp trà không?
Có thể, nếu bạn biết hoa được hái từ vườn không phun thuốc và còn tươi. Hoa bày bán để làm nước gội hay cúng lễ thường không rõ nguồn chăm sóc. An toàn nhất là hoa từ vườn nhà hoặc người quen.
Trà ướp hoa ngâu khô có thơm bằng hoa ngâu tươi không?
Hoa ngâu tươi cho hương tươi và trong hơn. Hoa ngâu khô vẫn giữ được hương ngọt khá bền nên nhiều gia đình dùng để trộn vào trà khi hết mùa. Hai cách cho hai sắc hương, đều có người thích.
Vì sao trà sói hiếm trên thị trường?
Cây sói ít được trồng trong vườn phố, hoa nhỏ nên cần rất nhiều mới đủ ướp một mẻ, hương lại nhẹ nên khó bán cho người quen trà thơm đậm. Phần lớn trà sói ngày nay là mẻ nhỏ gia đình tự làm.
Trà ướp hoa tự làm để được bao lâu?
Nếu đã sấy khô kỹ và đựng kín, trà ướp hoa nhỏ thường giữ hương tốt trong vài tháng, trà hoa bưởi ngắn hơn. Mở hộp ít lần, để nơi khô mát và dùng sớm là cách giữ hương tốt nhất.
Người dị ứng phấn hoa có uống trà ướp hoa được không?
Hoa đã được sàng bỏ nhưng trà vẫn có thể còn sót phấn và mảnh hoa. Người có tiền sử dị ứng phấn hoa nên hỏi bác sĩ trước và thử một lượng rất nhỏ, ngừng ngay nếu có dấu hiệu khó chịu.