Trà sen xịt hương liệu là trà xanh thường được phun hoặc trộn tinh dầu, hương liệu mùi sen để có mùi sen mà không cần ướp gạo sen nhiều lượt. Nhận ra nó dựa vào ba điểm: mùi bốc gắt và một chiều ngay khi mở gói, hương tụt rất nhanh sau một hai nước pha, và bã trà sau khi pha gần như không còn mùi sen. Không có dấu hiệu đơn lẻ nào chắc chắn tuyệt đối, nhưng ba điểm này đi cùng nhau thì khả năng cao bạn đang cầm hàng tẩm hương.
Bài này không dạy pha chế hương liệu và không nêu chất cụ thể nào được dùng, chỉ đi qua những dấu vết người mua có thể tự kiểm an toàn ở nhà: nhìn cánh trà, ngửi nguội, pha thử, soi bã, và đọc bao bì. Cuối bài là những câu nên hỏi người bán và những tình huống nên tin vào nơi có kiểm nghiệm hơn là vào mũi mình.
Vì sao trà sen tẩm hương liệu xuất hiện nhiều
Trà sen ướp gạo tốn rất nhiều bông sen, nhiều công tách gạo vào lúc rạng sáng, nhiều lượt ủ và sấy. Mùa sen lại ngắn, chỉ rơi vào mấy tháng hè. Trong khi đó, nhu cầu trà sen làm quà dồn vào dịp Tết và các ngày lễ, khi không còn bông sen tươi. Khoảng chênh giữa cung và cầu ấy là đất sống của trà tẩm hương.
Hương liệu mùi sen có thể mua được và dùng rất ít đã đủ cho một mẻ trà lớn có mùi rõ. Trà nền cũng không cần tốt, vì mùi hương liệu đủ mạnh để che vị trà kém. Kết quả là một gói trà thơm nức khi mở, giá thấp hơn hẳn, bao bì đẹp, rất dễ bán trong mùa quà Tết.
Cần nói cho công bằng: trà có thêm hương liệu không phải lúc nào cũng là lừa đảo. Có những sản phẩm ghi rõ là trà hương sen, có hương liệu, bán đúng giá của nó. Vấn đề chỉ nảy sinh khi hàng tẩm hương được gọi là "trà sen ướp gạo", "trà sen ướp thủ công" và bán với giá, với lời kể của trà ướp thật. Bài này giúp bạn biết mình đang mua cái nào.
Dấu hiệu nhìn thấy trên cánh trà và trong gói
Gạo sen rắc nhiều, trắng đều, to tròn. Trà ướp gạo kỹ đã sàng bỏ gạo qua các lượt, chỉ còn lác đác mẩu khô. Gạo sen trắng phau phủ đầy mặt gói nhiều khi được rắc vào để tạo vẻ ngoài, có khi là gạo đã hết hương.
Cánh trà bóng dầu hoặc dính nhẹ. Trà khô bình thường se, mặt cánh hơi mờ. Cánh trà có lớp bóng, sờ thấy hơi trơn hoặc dính tay là điều nên để ý, nhất là khi đi kèm mùi gắt.
Màu cánh trà quá xanh tươi so với trà đã sấy nhiều lượt. Trà ướp gạo phải qua nhiều lần sấy nên cánh thường xanh xám hoặc sẫm hơn trà mới. Cánh xanh mướt như trà vừa sao xong mà mùi sen lại đậm là một điểm không khớp.
Bột vụn nhiều ở đáy gói. Trà nền kém, vụn nát, thường đi cùng hàng tẩm hương vì người làm không cần chọn búp. Đổ trà ra đĩa trắng, nhìn đáy gói là thấy.
Bao bì nói nhiều, thông tin ít. Chữ quảng cáo dày đặc nhưng thiếu tên cơ sở sản xuất, địa chỉ, thành phần, hạn dùng là điều đáng ngờ với bất cứ thực phẩm nào, không riêng trà sen.
Pha thử để phân biệt: làm theo thứ tự này
Cách chắc nhất mà người mua tự làm được là pha thử song song với một mẫu trà sen bạn đã biết rõ nguồn. Không có mẫu đối chứng thì vẫn làm được, chỉ kém chắc hơn.
- Ngửi nguội. Mở gói, đưa mũi lại gần. Ghi nhận mùi bốc mạnh ngay hay phải đưa sát mới rõ, mùi một tầng hay có lớp.
- Tráng ấm và chén thật nóng. Cho trà vào ấm, rót nước nóng, đổ ngay nước đầu. Ngửi nắp ấm và lá trà ướt ngay lúc này.
- Pha nước thứ nhất. Hãm ngắn, rót ra chén. Nhìn màu nước, ngửi hương trên mặt chén, nhấp một ngụm nhỏ.
- Pha nước thứ hai và thứ ba. Ghi lại hương còn bao nhiêu so với nước đầu. Trà ướp thật hạ hương dần dần; trà tẩm hương thường tụt rất nhanh, nước hai đã nhạt hẳn.
- Soi bã trà. Đổ bã ra đĩa trắng, xoè lá. Ngửi bã lúc còn ấm và lúc đã nguội.
- Để chén nguội rồi ngửi lại đáy chén. Hương liệu đôi khi để lại mùi ngọt gắt ở đáy chén nguội, khác với mùi trà thoang thoảng của trà ướp thật.
Phép thử này dựa vào giác quan nên chỉ cho bạn một kết luận nghiêng về phía nào, không phải kết luận pháp lý. Mũi mỗi người một khác, hôm cảm cúm hay vừa ăn đồ cay thì càng kém tin. Nên thử vào buổi sáng, phòng thoáng, không có mùi nước hoa hay nhang.
Bảng so sánh nhanh khi pha
Bảng dưới tóm những gì bạn thường thấy ở mỗi loại. Mỗi dòng chỉ là một dấu hiệu; hãy nhìn nhiều dòng cùng lúc.
| Điểm quan sát | Thường gặp ở trà ướp gạo thật | Thường gặp ở trà xịt hương |
|---|---|---|
| Mùi khi mở gói | Dịu, phải đưa gần mới rõ | Bốc mạnh ngay, gắt, một tầng |
| Mùi nắp ấm sau nước tráng | Hương sen ấm, tròn, lẫn mùi trà | Mùi ngọt nồng, đôi khi hơi hắc |
| Hương qua các nước | Hạ dần qua nước hai, nước ba | Tụt nhanh, nước hai đã nhạt |
| Vị trà | Vẫn rõ chát và hậu ngọt của trà nền | Vị trà mỏng, đôi khi đắng gắt cuối lưỡi |
| Bã trà | Còn hương sen khi ngửi lúc ấm | Gần như không còn mùi sen |
| Đáy chén nguội | Mùi trà thoang thoảng | Có khi đọng mùi ngọt hắc |
Có những sản phẩm nằm ở giữa: trà ướp gạo ít lượt rồi bổ sung thêm chút hương liệu cho đậm. Loại này khó phân biệt nhất, vì vẫn còn hương sen thật ở bã. Gặp loại này, cách ứng xử hợp lý là đánh giá theo đúng thứ bạn cảm nhận được khi uống, không theo lời kể trên bao bì.
Khi trà ướp thật cũng cho kết quả giống hàng tẩm hương: đừng kết luận oan
Trà ướp thật nhưng cất sai cách. Một hộp trà sen ướp gạo để mở nắp thường xuyên, đặt cạnh bếp hay gần chỗ có nắng sẽ mất hương rất nhanh. Pha ra thấy hương yếu, tụt sớm, bạn dễ nghĩ là trà tẩm hương trong khi lỗi nằm ở chỗ cất. Hỏi lại người biếu trà đã để bao lâu, để ở đâu trước khi đánh giá.
Trà ướp ít lượt. Có cơ sở chỉ ướp một hai lượt để giữ giá vừa phải. Hương loại này nhẹ và ngắn hơn trà ướp nhiều lượt, nhưng vẫn là hương sen thật: mùi dịu, không gắt, bã còn thoang thoảng. Nó khác hàng xịt hương ở chất mùi chứ không ở độ đậm.
Nước pha không hợp. Nước nhiều vôi, nước máy còn mùi khử trùng hay nước đun đi đun lại làm hương trà chìm hẳn. Cùng một gói trà, pha bằng nước khác nhau có thể cho hai cảm nhận trái ngược. Trước khi phán một gói trà, hãy chắc là nước pha của bạn không có vấn đề.
Ấm còn mùi trà cũ. Ấm đất nung vừa pha trà ô long rang đậm hay trà nhài mà đem pha trà sen ngay thì mùi cũ lẫn vào, khiến bạn thấy hương "lạ", "không giống sen". Pha thử trong ấm sứ hoặc ấm thuỷ tinh sạch cho công bằng.
Mũi đã quen mùi. Ngửi liên tục nhiều mẫu, mũi mỏi và bắt đầu nhầm. Người thử trà thường nghỉ giữa các mẫu, ngửi lại mu bàn tay hoặc hít không khí ngoài cửa sổ để mũi trở lại bình thường. Kết luận vội sau mẫu thứ năm thứ sáu là chuyện hay gặp.
Đọc bao bì và hỏi người bán
Một gói trà đúng quy định thường có tên sản phẩm, tên và địa chỉ cơ sở sản xuất hoặc chịu trách nhiệm, thành phần, khối lượng, ngày sản xuất và hạn dùng. Nếu thành phần có ghi hương liệu, hương sen tổng hợp hay hương giống tự nhiên, đó là thông tin trung thực mà bạn nên tôn trọng; sản phẩm như vậy không cần bị coi là giả, chỉ là một hạng khác.
Đáng ngờ hơn là gói trà ghi "ướp gạo sen thủ công nhiều lượt" mà không có tên cơ sở, không có thành phần, hoặc bán rất rẻ so với công sức mà quy trình ấy đòi hỏi. Bạn không cần biết giá thị trường cụ thể, chỉ cần tự hỏi: nếu thật sự cần rất nhiều bông sen và nhiều ngày công cho mỗi cân trà, mức giá này có hợp lý không.
Khi hỏi người bán, những câu hữu ích là: trà ướp vào tháng nào, mấy lượt, trà nền từ đâu, có pha thêm hương không, có cho pha thử không. Người bán hàng thật thường vui lòng cho thử và nói rõ cả những giới hạn của sản phẩm mình. Người né tránh câu hỏi, chỉ nhắc đi nhắc lại "thơm lắm, ướp tay đấy" thì bạn đã có câu trả lời.
Khi nào nên dừng ở nghi ngờ và khi nào cần kiểm nghiệm
Với trà mua để uống trong nhà hay làm quà, phép thử giác quan ở trên thường đủ để bạn quyết định có mua lại hay không. Không cần, và cũng không nên, tìm cách "thử hoá chất" tại nhà: nếm thử chất lạ, đốt trà, nhỏ thuốc thử không rõ nguồn đều không cho kết quả đáng tin mà còn có thể gây hại.
Nếu bạn là người bán nhỏ định nhập trà sen số lượng lớn, câu chuyện khác. Lúc đó nên yêu cầu nhà cung cấp đưa giấy tờ công bố sản phẩm và kết quả kiểm nghiệm an toàn thực phẩm còn hiệu lực, và khi cần thì gửi mẫu tới một phòng kiểm nghiệm được công nhận. Phòng kiểm nghiệm có thể phân tích thành phần hương và các chỉ tiêu an toàn mà mũi người không làm được.
Nếu uống trà xong thấy khó chịu bất thường như buồn nôn, chóng mặt, nổi mẩn, hãy ngừng uống, giữ lại phần trà và bao bì, và đi khám khi cần. Thông tin trên bao bì giúp cơ quan chức năng hoặc bác sĩ truy được nguồn gốc. Phần lớn trà tẩm hương chỉ là hàng kém về giá trị thưởng thức, nhưng giữ lại bằng chứng vẫn là thói quen tốt.
Câu hỏi thường gặp
Trà có hương liệu có hại không?
Hương liệu thực phẩm được phép dùng trong giới hạn quy định thì không bị coi là có hại. Vấn đề là hàng không rõ nguồn, không ghi thành phần, không biết dùng chất gì và bao nhiêu. Với loại đó, cách an toàn là không mua hoặc chỉ mua ở nơi có kiểm nghiệm rõ.
Mũi kém có cách nào khác để phân biệt không?
Bạn có thể nhờ người quen hay uống trà cùng thử, hoặc pha song song với một mẫu bạn đã tin nguồn. Quan sát hương tụt qua các nước và mùi bã trà ít phụ thuộc vào độ nhạy mũi hơn là ngửi gói trà khô.
Trà sen giá rẻ có phải lúc nào cũng là trà tẩm hương?
Không hẳn. Có trà ướp ít lượt, dùng trà nền bình dân nên giá thấp mà vẫn ướp thật. Giá rẻ chỉ là lý do để kiểm kỹ hơn, không phải bằng chứng. Ngược lại, giá cao cũng không bảo đảm trà ướp thật.
Có nên để trà sen trong tủ lạnh để giữ hương không?
Tủ lạnh có nhiều mùi lạ và hơi ẩm khi lấy ra lấy vào. Nếu dùng, phải chia gói nhỏ, bọc thật kín, lấy ra để về nhiệt độ phòng rồi mới mở. Với lượng dùng trong vài tháng, hộp kín để chỗ khô mát thường là đủ.
Làm sao biết trà mình được biếu là loại nào khi không có bao bì?
Pha thử theo các bước trong bài: ngửi khô, ngửi nắp ấm sau nước tráng, theo dõi hương qua ba nước, rồi ngửi bã. Nếu bã còn hương sen dịu và vị trà nền rõ, khả năng cao là trà ướp thật.
Người bán nói trà được ướp bằng tinh dầu sen tự nhiên, nghĩa là gì?
Đó là một cách tạo hương khác với ướp gạo sen tươi, kể cả khi tinh dầu có nguồn gốc tự nhiên. Bạn nên coi nó là một hạng sản phẩm riêng và trả giá theo đúng hạng đó, không theo giá trà ướp gạo nhiều lượt.