Trầm tẩm dầu là gỗ dó chưa có hoặc có rất ít nhựa trầm, được cho thấm dầu, hương liệu hay tinh dầu loại rẻ để bề ngoài sẫm màu, bóng, nặng tay và bốc mùi ngay khi chưa hơ. Đây là chiêu phổ biến nhất trên thị trường trầm miếng, vì nguyên liệu gỗ dó trồng sẵn có và người mua thường chỉ nhìn màu, ngửi qua rồi quyết định.
Bài này không bàn chuyện trầm thật giả nói chung. Nó đi sâu đúng một chiêu: phần dầu không phải do cây tự tiết ra mà được đưa từ ngoài vào. Bạn sẽ biết vì sao dầu ngoại lai để lại dấu vết khác hẳn dầu trầm tự nhiên, những phép thử an toàn làm được ngay tại bàn, và lúc nào thì nên dừng tự thử để gửi mẫu cho nơi có thiết bị.
Vì sao người ta tẩm dầu và tẩm vào loại gỗ nào
Trầm hình thành khi cây dó bị tổn thương rồi tiết nhựa để tự bảo vệ, nhựa ngấm dần vào thớ gỗ quanh vết thương trong thời gian dài. Phần gỗ ngấm nhựa sẫm màu hơn, nặng hơn và có mùi khi hơ nóng. Phần không ngấm vẫn là gỗ dó trắng: nhẹ, xốp, màu ngà hoặc vàng nhạt, gần như không mùi. Một khúc dó thường có cả hai phần đan xen, và chính tỉ lệ nhựa quyết định miếng trầm được xếp vào hạng nào theo cách gọi trong giới chơi.
Chênh lệch giữa gỗ dó ít nhựa và trầm nhiều nhựa rất lớn, nên ý định "bù dầu" cho gỗ dó xuất hiện từ lâu. Nguyên liệu thường là ba loại: gỗ dó trồng đã cấy tạo nhưng nhựa còn mỏng; phần gỗ trắng gọt ra quanh khối trầm, vốn bị coi là phụ phẩm; và trầm hạng thấp, có nhựa thật nhưng mùi yếu. Loại thứ ba khó nhận ra nhất, vì bên trong vẫn có trầm thật, chỉ là được "tô" thêm cho đậm.
Điều cần hiểu trước khi soi: dầu ngoại lai đi vào miếng gỗ từ bên ngoài, còn nhựa trầm hình thành từ bên trong theo đường đi của mạch gỗ. Gần như mọi dấu hiệu nhận ra hàng tẩm đều xuất phát từ khác biệt này. Nắm được nó, bạn không cần thuộc lòng mẹo nào, chỉ cần tự hỏi: màu và mùi ở đây phân bố theo kiểu cây tự làm, hay theo kiểu bị nhúng vào?
Đọc mặt cắt: dầu tự nhiên chạy theo thớ, dầu tẩm đọng ở vỏ
Màu phân bố không đều là bình thường. Trên trầm tự nhiên, phần ngấm nhựa thường là những vệt, đốm, mảng sẫm xen với gỗ nhạt hơn, chạy dọc theo thớ, có chỗ dày chỗ mỏng. Miếng sẫm đều từ đầu đến cuối, không một vệt sáng nào, đáng để hỏi thêm chứ chưa phải bằng chứng.
Lớp vỏ sẫm, lõi nhạt là dấu hiệu nặng ký. Khi được phép, nhờ người bán bẻ hoặc cắt một mẩu nhỏ ở góc. Dầu tẩm thấm từ ngoài vào nên thường tạo một lớp sẫm ở bề mặt, đi sâu vài li rồi nhạt dần, lõi bên trong lại sáng màu. Trầm tự nhiên có thể sẫm ở lõi mà nhạt ở ngoài, hoặc sẫm loang theo vệt, ít khi đều như một lớp áo.
Ranh giới màu quá mềm hoặc quá sắc đều đáng ngờ. Nhựa tự nhiên tạo ranh giới lởm chởm theo sợi gỗ. Dầu ngâm thường cho ranh giới mờ loang như vết dầu trên giấy, còn dầu chỉ quét ngoài thì có khi để lại một viền rõ ràng đúng bằng độ sâu thấm được.
Soi kính lúp vào lỗ mạch. Với kính lúp mười lần, trên mặt cắt ngang trầm tự nhiên bạn thấy các chấm, các dải nhựa nằm trong cấu trúc gỗ. Hàng tẩm hay để lại dầu đọng thành giọt bóng trong lỗ mạch hoặc phủ thành lớp bóng nhẫy trên bề mặt, nhìn giống mặt gỗ vừa được lau dầu hơn là gỗ có nhựa bên trong.
Các phép thử an toàn làm ngay tại bàn
Những bước sau không làm hỏng miếng trầm, không cần hoá chất và có thể làm trước mặt người bán. Đi theo thứ tự, vì bước sau dùng để kiểm lại nghi ngờ của bước trước.
- Rửa sạch tay, không dùng kem dưỡng có mùi, để mũi không bị lẫn mùi khi ngửi.
- Ngửi nguội ở khoảng cách một gang tay. Phần lớn trầm miếng thông thường mùi nguội nhẹ và kín; miếng gỗ chưa hơ mà mùi đã xộc lên, ngọt gắt hoặc giống nước hoa, là dấu hiệu đầu tiên của hương liệu bên ngoài.
- Đặt miếng trầm lên một tờ giấy ăn trắng, ấn nhẹ rồi để yên vài phút trong chỗ ấm. Dầu tẩm còn tươi thường để lại vết loang trên giấy. Trầm tự nhiên nhiều nhựa cũng có thể hơi bóng, nhưng hiếm khi làm loang giấy rõ rệt ở nhiệt độ phòng.
- Sờ và ngửi đầu ngón tay sau khi cầm. Hàng tẩm dầu loãng hay để lại cảm giác nhờn và mùi bám lâu trên da; nhựa trầm tự nhiên ở dạng rắn trong gỗ nên tay thường khô.
- Cân và so với kích thước. Hàng ngâm dầu nặng hơn gỗ dó cùng cỡ, nhưng thường không đặc bằng trầm nhiều nhựa thật. Phép cân chỉ có ý nghĩa khi đặt cạnh những dấu hiệu khác.
- Hơ một mẩu nhỏ trên bếp xông điện ở mức nhiệt thấp, phòng thoáng, rồi ngửi theo thời gian như mô tả ở mục sau.
Không có bước nào trong danh sách tự nó kết luận được. Ba bước cùng nghiêng về một phía mới là lý do đủ để bạn từ chối mua hoặc đề nghị giám định.
Hơ trên bếp điện: mùi trầm thật đổi dần, mùi tẩm bốc rồi tắt
Hơ nóng là phép thử nói nhiều nhất về dầu tẩm, với điều kiện hơ ở nhiệt thấp và kiên nhẫn ngửi đủ lâu. Bảng dưới gom những khác biệt người trong nghề hay mô tả; cách gọi tên mùi mỗi người một khác, nên hãy dùng như gợi ý để so sánh.
| Giai đoạn | Trầm có nhựa tự nhiên | Gỗ dó tẩm dầu, hương liệu |
|---|---|---|
| Vài chục giây đầu | Mùi lên chậm, nhẹ, có khi hơi chua hoặc hơi gỗ | Mùi bốc mạnh ngay, ngọt gắt, giống nước hoa hoặc dầu xức |
| Giữa | Mùi đổi dần: ngọt, mát, có lớp cay hoặc hăng nhẹ tuỳ miếng | Mùi giữ nguyên một nốt, không chuyển lớp, có khi lẫn mùi dầu nóng |
| Về cuối | Mùi trầm xuống, ấm, còn lưu lại trong phòng | Mùi tắt nhanh, để lại mùi gỗ cháy hoặc khét, đôi khi hắc |
| Khói và mặt miếng | Ít khói ở nhiệt thấp; nhựa sủi nhẹ thành bọt nhỏ trên mặt | Dễ ra khói hơn; dầu chảy loang, mặt miếng ướt bóng |
| Sau khi nguội | Mặt trầm khô lại, màu gần như cũ | Mặt có thể nhạt màu đi vì lớp dầu ngoài đã bay hoặc chảy |
Đừng tăng nhiệt cho nhanh. Ở nhiệt cao, gỗ nào cũng cháy và mùi khét che mất mọi khác biệt, còn trầm tốt thì bị phí. Không hơ trong phòng kín, không cúi sát mặt vào bếp.
Những trường hợp dễ nhầm theo cả hai chiều
Nhận ra hàng tẩm không có nghĩa là nghi mọi miếng bóng sẫm. Trầm nhiều nhựa thật, nhất là loại được người bán lau sạch bụi và để trong hộp kín lâu ngày, có thể bóng và mùi nguội khá rõ. Trầm vừa được gọt mới cũng thơm hơn trầm để lâu vì bề mặt nhựa còn tươi. Những miếng như vậy vẫn cho ranh giới màu lởm chởm theo thớ và mùi chuyển lớp khi hơ.
Chiều ngược lại khó hơn: trầm hạng thấp có nhựa thật được tẩm thêm. Mặt cắt có vệt nhựa tự nhiên nên bạn dễ yên tâm, trong khi mùi nguội lại mạnh bất thường. Gặp miếng mà mặt cắt nói một đằng, mũi nói một nẻo, hãy tin vào sự mâu thuẫn ấy. Trầm tự nhiên hiếm khi có mùi nguội mạnh hơn hẳn mức mà màu nhựa của nó cho phép.
Một trường hợp nữa là trầm được người bán "dưỡng" bằng cách cất chung với trầm vụn hoặc tinh dầu để giữ mùi. Có người coi đó là bảo quản, có người coi là tẩm nhẹ. Cách hiểu công bằng nhất là hỏi thẳng và yêu cầu ghi rõ khi mua: miếng này có qua xử lý gì với dầu hay hương liệu không. Người bán đàng hoàng không ngại trả lời câu hỏi đó.
Câu nên hỏi và việc nên làm trước khi trả tiền
Phần lớn tranh chấp về trầm tẩm bắt đầu từ chỗ hai bên hiểu chữ "trầm tự nhiên" khác nhau. Vài câu hỏi rõ ràng giúp bạn tránh điều đó.
- Miếng này là trầm rừng, trầm từ cây dó trồng có cấy tạo, hay gỗ dó có xử lý thêm? Xin người bán ghi đúng chữ đó lên hoá đơn hoặc phiếu mua.
- Có được bẻ hoặc cắt một mẩu nhỏ ở góc để xem lõi không? Nếu miếng nguyên khối quý không cắt được, có mẩu vụn cùng lô để thử không?
- Có được hơ thử một mẩu ngay tại chỗ không? Người bán từ chối mọi phép thử an toàn là một thông tin đáng ghi nhận.
- Nếu sau này giám định ra có dầu ngoại lai, cửa hàng xử lý ra sao? Thoả thuận này nên có bằng chữ.
- Giữ lại một mẩu nhỏ trong túi kín ghi ngày mua, phòng khi cần đối chiếu.
Bạn có thể xem thêm vật phẩm trầm có ghi rõ chất liệu và nguồn gốc trên Vật Phẩm Phong Thủy để có mốc so sánh cách một nơi bán mô tả hàng của mình.
Khi nào nên dừng tự thử và gửi giám định
Phép thử tại nhà đủ để loại hàng tẩm thô: ngâm vội, xịt dày, mùi nước hoa lộ liễu. Với hàng tẩm kỹ bằng chính dầu chưng cất từ gỗ dó, hoặc trầm thật được tẩm thêm, mũi người mới chơi khó phân định. Lúc ấy phòng thí nghiệm có thể soi cấu trúc gỗ dưới kính hiển vi và phân tích thành phần dễ bay hơi để tìm chất không có trong nhựa trầm tự nhiên.
Đáng gửi giám định khi miếng trầm có giá trị lớn so với túi tiền của bạn, khi các phép thử cho kết quả mâu thuẫn, hoặc khi bạn định bán lại và cần một căn cứ khách quan. Không đáng khi đó là món quà nhỏ dùng để hơ trong nhà: lúc ấy cứ hơ thử, mùi khó chịu thì đừng dùng nữa, thế là đủ.
Dù kết quả thế nào, hãy nhớ hàng tẩm không làm bạn mất gì ngoài tiền và một chút lòng tin. Giá trị của trầm với người chơi là mùi và sự thật về nguồn gốc. Khi biết mình đang cầm gì, bạn quyết định được nên trân trọng nó đến đâu.
Câu hỏi thường gặp
Trầm có mùi thơm khi chưa đốt có phải là trầm tẩm không?
Chưa chắc. Trầm nhiều nhựa hoặc mới gọt có thể có mùi nguội rõ. Điều đáng ngờ là mùi nguội quá mạnh, ngọt gắt như nước hoa, trong khi màu nhựa trên mặt cắt lại mỏng hoặc chỉ sẫm ở lớp vỏ ngoài.
Thả trầm vào nước để biết có bị tẩm dầu không được không?
Thả nước chỉ cho biết miếng gỗ nặng hay nhẹ so với nước. Dầu tẩm làm gỗ nặng thêm nhưng thường chưa đủ để chìm hẳn; nhiều trầm thật cũng nổi. Phép thử này nên dùng kèm mặt cắt, giấy thấm và hơ điện chứ không dùng riêng.
Bẻ miếng trầm ra xem lõi có làm giảm giá trị không?
Với trầm miếng nhỏ dùng để hơ thì bẻ một góc không đáng kể. Với khối trầm nguyên để trưng thì nên hỏi mẩu vụn cùng lô hoặc xem chỗ gãy sẵn có. Không bên bán nào được ép bạn mua mà không cho xem lõi theo cách nào đó.
Hơ trầm tẩm có hại sức khoẻ không?
Bài này không đánh giá tác động sức khoẻ của từng loại hương liệu. Nguyên tắc chung là hơ ở nhiệt thấp, trong phòng thoáng, không hít sát; thấy mùi hắc, cay mắt, khó chịu thì ngừng ngay. Người có bệnh hô hấp nên hỏi bác sĩ trước khi dùng các loại hương xông.
Trầm tẩm để lâu có bay hết dầu không?
Dầu và hương liệu dễ bay hơi sẽ nhạt dần theo thời gian, nên miếng hàng tẩm thường thơm nhất lúc mới mua rồi xuống nhanh. Phần dầu nặng có thể còn lại lâu và tiếp tục gây mùi lạ khi hơ. Trầm tự nhiên cất kín thì giữ mùi khá ổn định qua nhiều năm.
Mua trầm làm quà biếu thì nên chú ý gì để tránh hàng tẩm?
Chọn nơi bán chịu ghi rõ loại trầm trên phiếu mua, cho hơ thử một mẩu và nói rõ cách xử lý nếu sai mô tả. Tránh miếng sẫm đều, bóng nhẫy và thơm xộc khi chưa hơ. Phép tặng thì tuỳ người nhận, ở đây chỉ bàn chuyện chất liệu.