Bạn nên đem trầm đi giám định khi món đồ có giá trị lớn so với khả năng chịu thiệt của mình, khi các phép thử tại nhà cho kết quả mâu thuẫn, khi định bán lại hoặc khi đang có tranh chấp với người bán. Với những miếng trầm nhỏ để hơ trong nhà, tự thử bằng mắt, mũi và bếp điện thường đã đủ để quyết định có dùng hay không.
Bài này giải thích phòng thí nghiệm có thể kiểm những gì với trầm miếng, hạt vòng, bột và tinh dầu, những gì giám định không trả lời được, cách chuẩn bị mẫu để kết quả có giá trị và cách đọc phiếu kết quả mà không hiểu nhầm. Bài không nêu tên nơi giám định cụ thể nào và không bàn chi phí, vì những thứ đó thay đổi theo nơi và theo thời điểm.
Vì sao tự thử ở nhà có giới hạn
Các phép thử tại nhà như soi mặt cắt, giấy thấm, cân tỉ trọng, hơ điện rất hữu ích để loại hàng giả thô: gỗ ngâm dầu vội, bột ép keo kém, miếng nhồi chì nặng bất thường, nhang chỉ có hương liệu. Chúng dựa vào những khác biệt đủ lớn để mắt và mũi người bình thường nhận ra.
Khi hàng giả được làm kỹ, khoảng cách ấy thu hẹp. Gỗ dó tẩm chính tinh dầu chưng từ trầm có mùi rất gần trầm thật. Trầm hạng thấp nhuộm và tẩm thêm vẫn có vân nhựa thật. Tinh dầu pha một tỉ lệ nhỏ hương tổng hợp khó tách bằng mũi. Lúc đó cảm nhận của người mua, kể cả người đã chơi lâu, dễ bị chính mong muốn của mình dẫn dắt.
Một giới hạn khác là phép thử tại nhà khó dùng làm bằng chứng. Khi tranh chấp, lời của người mua và lời của người bán chỉ là hai cảm nhận đối nhau. Kết quả của một nơi giám định độc lập, với mẫu được niêm phong đúng cách, có sức nặng hơn nhiều trong việc giải quyết.
Phòng thí nghiệm có thể kiểm những gì
Không phải nơi nào cũng có đủ thiết bị cho mọi phép kiểm. Bảng dưới gom các nhóm kỹ thuật thường được nhắc đến khi phân tích trầm và gỗ thơm; khi liên hệ, hãy hỏi cụ thể nơi đó làm được nhóm nào.
| Nhóm kỹ thuật | Trả lời được câu hỏi gì | Dùng cho |
|---|---|---|
| Soi giải phẫu gỗ dưới kính hiển vi | Mẫu có phải gỗ chi Aquilaria hay gỗ khác; có cấu trúc gỗ nguyên hay là bột ép | Trầm miếng, hạt vòng, tượng |
| Phân tích thành phần dễ bay hơi (sắc ký khí kết hợp khối phổ) | Có các nhóm chất đặc trưng của nhựa trầm không; có chất lạ, hương tổng hợp, dung môi không | Trầm miếng, bột, tinh dầu, nhang |
| Chụp X-quang | Bên trong có vật lạ đặc hơn gỗ như kim loại, đá không | Trầm khối, trầm cảnh, miếng nghi nhồi |
| Đo một số chỉ tiêu lý hoá | Tỉ trọng, độ ẩm, hàm lượng chiết xuất | Trầm miếng, bột |
| Quan sát bề mặt phóng đại | Có lớp phủ, nhuộm, sáp, chỗ trám không | Trầm miếng, hạt vòng |
Tên kỹ thuật chỉ để bạn hỏi đúng câu. Bạn không cần hiểu máy móc, chỉ cần biết mình muốn trả lời câu hỏi nào và nơi đó có làm được không.
Những điều giám định không trả lời được
Không định được "hạng" theo cách gọi trong giới chơi. Các tên như trầm tốc, trầm sánh hay các sắc kỳ nam là cách gọi trong nghề, mỗi nơi một khác. Phòng thí nghiệm trả lời bằng chất và thành phần, không chấm hạng theo những tên gọi ấy.
Không phải lúc nào cũng tách được trầm rừng và trầm cấy. Nghiên cứu về khác biệt giữa trầm hình thành tự nhiên và trầm cấy tạo vẫn đang tiếp tục. Một phiếu kết quả có thể xác nhận đây là trầm có nhựa thật mà không khẳng định được nguồn gốc rừng hay vườn.
Không định được tuổi của trầm. Những lời như trầm trăm năm, kỳ nam ngàn năm không có cách kiểm chứng bằng một phép phân tích thông thường. Hãy coi chúng là câu chuyện bán hàng.
Không định giá. Giám định chất liệu khác định giá. Phiếu kết quả không nói món đồ đáng bao nhiêu tiền; giá là chuyện của thị trường và thoả thuận.
Chuẩn bị mẫu để kết quả có giá trị
Kết quả chỉ đúng cho mẫu được gửi đi. Nếu mẫu không đại diện hoặc bị tráo, phiếu kết quả mất ý nghĩa. Các bước sau giúp tránh điều đó.
- Liên hệ trước với nơi giám định để hỏi họ nhận loại mẫu nào, cần lượng bao nhiêu, mẫu có bị phá huỷ khi kiểm không.
- Chọn mẫu đại diện: với miếng lớn, lấy mẩu ở cả lớp ngoài và lõi nếu được; với chuỗi hạt, chọn hạt nghi ngờ nhất; với bột, lấy từ nhiều chỗ trong túi rồi trộn đều.
- Chụp ảnh món đồ và mẫu, ghi rõ ngày, khối lượng, kích thước.
- Nếu đang trao đổi với người bán, cùng niêm phong mẫu trong túi kín, hai bên ký hoặc chụp ảnh lúc niêm phong.
- Ghi rõ câu hỏi bạn muốn được trả lời, ví dụ có phải gỗ chi Aquilaria không, có hương liệu tổng hợp không, có vật lạ bên trong không.
- Giữ lại một phần mẫu tương đương ở nhà trong túi kín, phòng khi cần kiểm lại ở nơi khác.
Với tinh dầu, gửi trong lọ thuỷ tinh sạch, nắp kín, ghi nhãn; không gửi trong lọ nhựa mỏng vì dầu có thể tương tác với vỏ lọ.
Đọc phiếu kết quả mà không hiểu nhầm
Phiếu kết quả thường ghi thông tin mẫu nhận được, phương pháp kiểm, kết quả và đôi khi một dòng kết luận. Đọc phần mô tả mẫu trước: khối lượng, hình dạng, màu trên phiếu có khớp với mẫu bạn gửi không. Nếu không khớp, kết quả không dùng được cho món đồ của bạn.
Phần kết quả có thể ghi bằng thuật ngữ chuyên môn như tên nhóm chất, cấu trúc gỗ. Đừng ngại hỏi lại nơi giám định giải thích bằng lời thường. Một dòng như phát hiện các hợp chất đặc trưng của trầm hương nghĩa là có nhựa trầm thật, chưa có nghĩa là không có gì khác được thêm vào. Một dòng như phát hiện hợp chất không có nguồn gốc tự nhiên từ gỗ dó là thông tin quan trọng về pha trộn.
Cuối cùng, phiếu chỉ nói về mẫu đã gửi, không nói về cả lô hàng hay những món khác của cùng người bán. Nếu mua nhiều, bạn cần kiểm mẫu đại diện của từng lô. Lưu phiếu cùng ảnh mẫu và phiếu mua trong một chỗ, vì sau vài năm, đó là phần hồ sơ giúp món đồ được tin cậy khi bạn tặng lại hay chuyển nhượng.
Khi nào giám định đáng làm, khi nào không
Giám định tốn thời gian và chi phí, có khi phải phá một phần mẫu. Cân nhắc theo những tình huống dưới đây.
- Đáng làm: món đồ giá trị lớn, mua để sưu tầm lâu dài hoặc bán lại; tranh chấp với người bán cần căn cứ khách quan; nhập lô lớn bột, trầm vụn, tinh dầu để sản xuất.
- Đáng cân nhắc: quà biếu có giá trị, người tặng muốn biết món mình mua; các phép thử tại nhà mâu thuẫn mà bạn không yên tâm.
- Thường không cần: trầm miếng nhỏ, nhang, nụ dùng hằng ngày; khi đó tự hơ thử và ngừng dùng nếu mùi khó chịu là đủ.
- Không thay được: giấy tờ nguồn gốc hợp pháp với trầm và gỗ từ loài được bảo vệ. Giám định chất liệu không thay cho hồ sơ nguồn gốc.
Nếu quyết định không giám định, hãy giữ lại phiếu mua, tin nhắn mô tả và một mẩu mẫu trong túi kín. Những thứ đó vẫn có giá trị nếu sau này bạn đổi ý.
Chọn nơi giám định: những câu nên hỏi trước khi gửi
Bài không giới thiệu nơi giám định cụ thể. Thông thường, việc phân tích gỗ và thành phần hoá học được thực hiện ở các viện nghiên cứu, trường đại học có phòng thí nghiệm chuyên ngành hoặc các trung tâm kiểm nghiệm. Dù chọn nơi nào, bạn nên hỏi rõ mấy điều sau.
- Nơi đó đã từng kiểm trầm hương, gỗ thơm hay tinh dầu trầm chưa, hay chỉ kiểm gỗ nói chung.
- Họ dùng phương pháp nào cho câu hỏi của bạn, và phương pháp đó trả lời được đến đâu.
- Mẫu cần bao nhiêu, có bị phá huỷ không, có được trả lại phần còn dư không.
- Phiếu kết quả ghi những gì, có ghi mô tả mẫu và phương pháp không, có đóng dấu, chữ ký của người chịu trách nhiệm không.
- Thời gian trả kết quả và cách nhận kết quả.
- Nơi giám định có quan hệ gì với người bán món đồ không. Kết quả từ một nơi do chính người bán chỉ định, không cho bạn chọn, nên được đọc thận trọng hơn.
Một nơi giám định nghiêm túc sẵn sàng nói rõ giới hạn của phương pháp. Nơi hứa trả lời mọi câu hỏi, kể cả tuổi trầm hay hạng kỳ nam, là nơi bạn nên cân nhắc lại.
Giám định và chuyện nguồn gốc hợp pháp
Trầm hương tự nhiên đến từ những loài cây dó mà nhiều nơi xếp vào nhóm cần bảo vệ, việc khai thác, mua bán, vận chuyển và mang ra nước ngoài phải tuân theo quy định về lâm sản, về loài nguy cấp và về hải quan hiện hành. Một phiếu giám định cho biết món đồ là trầm thật chứ không chứng minh nó có nguồn gốc hợp pháp.
Khi mua trầm có giá trị lớn, nhất là trầm được giới thiệu là trầm tự nhiên, hãy hỏi người bán về hồ sơ nguồn gốc và giữ hoá đơn. Nếu định mang trầm, tinh dầu trầm hay đồ gỗ quý ra nước ngoài, hãy hỏi cơ quan kiểm lâm, hải quan hoặc người có chuyên môn pháp lý về thủ tục hiện hành trước chuyến đi, thay vì dựa vào lời người bán.
Giám định chất liệu và hồ sơ nguồn gốc là hai mảnh ghép khác nhau. Có đủ cả hai, bạn mới thật sự biết mình đang cầm gì và có thể yên tâm giữ, tặng hay chuyển nhượng món đồ ấy.
Câu hỏi thường gặp
Giám định trầm hương có xác định được trầm rừng hay trầm cấy không?
Không phải lúc nào cũng được. Phòng thí nghiệm có thể xác nhận mẫu có nhựa trầm thật hay không, có chất lạ hay không, nhưng việc tách chắc chắn trầm hình thành tự nhiên với trầm cấy tạo vẫn còn giới hạn và tuỳ trường hợp.
Gửi giám định có phải phá món trầm không?
Tuỳ phép kiểm. Soi kính hiển vi và phân tích thành phần thường cần một mẩu nhỏ hoặc một ít bột, còn chụp X-quang và quan sát bề mặt có thể không phá mẫu. Hãy hỏi nơi giám định trước để chọn cách phù hợp với món đồ.
Phiếu giám định có ghi giá trị món trầm không?
Thường không. Giám định chất liệu trả lời câu hỏi món đồ là gì, có gì bên trong, không phải món đồ đáng bao nhiêu tiền. Giá cả là chuyện của thị trường và thoả thuận giữa người mua, người bán.
Làm sao để người bán không cãi kết quả giám định?
Thoả thuận trước việc giám định khi mua, cùng chọn nơi giám định, cùng niêm phong mẫu trong túi kín có chữ ký hoặc ảnh chụp lúc niêm phong. Khi hai bên đã đồng ý cách làm từ đầu, kết quả khó bị bác bỏ hơn.
Giám định chuỗi vòng trầm thì gửi gì?
Thường chỉ cần một hạt, chọn hạt nghi ngờ nhất hoặc hạt ở vị trí ít thấy. Với chuỗi nhiều hạt khác màu, có thể gửi hai hạt khác nhau. Giữ lại phần còn lại của chuỗi và chụp ảnh trước khi tháo hạt.
Có trầm thật rồi có được mang ra nước ngoài không?
Không phải cứ là trầm thật thì được mang đi. Trầm và tinh dầu từ loài được bảo vệ có thể cần giấy tờ theo quy định về loài nguy cấp và hải quan. Hãy hỏi cơ quan hải quan hoặc kiểm lâm về thủ tục hiện hành trước chuyến đi.