Tinh dầu trầm bị pha là sản phẩm được bán với tên tinh dầu trầm hương nhưng đã trộn thêm dầu nền, dung môi, hương liệu tổng hợp hoặc tinh dầu rẻ hơn, có khi chỉ còn một phần nhỏ dầu chưng cất từ gỗ dó, có khi không còn chút nào. Vì tinh dầu trầm thật thu được rất ít sau mỗi mẻ chưng, khoảng cách giữa chi phí làm ra và giá bán của hàng pha là rất lớn.
Không giống trầm miếng, tinh dầu là chất lỏng trong lọ: bạn không thể nhìn thớ, bẻ góc hay cân tỉ trọng như với gỗ. Phần lớn công việc nhận biết dựa vào mũi, vào thời gian và vào sự minh bạch của người bán. Bài này đi qua từng cách pha thường gặp và những phép thử an toàn bạn tự làm được.
Tinh dầu trầm được làm ra thế nào và vì sao đắt
Tinh dầu trầm phổ biến nhất được thu bằng chưng cất: gỗ dó có trầm được băm nhỏ, thường ngâm một thời gian, rồi đun với nước để hơi nước kéo theo các chất thơm, ngưng tụ lại và tách lớp dầu ra. Quá trình này kéo dài, tốn nhiên liệu, và lượng dầu thu được chỉ là một phần rất nhỏ so với khối lượng gỗ đưa vào. Gỗ càng nhiều nhựa, dầu càng nhiều và mùi càng sâu.
Tinh dầu trầm thật thường có màu từ vàng hổ phách đến nâu sẫm, độ sệt khác nhau tuỳ nguyên liệu và cách chưng. Mùi của nó phức tạp, thay đổi rõ theo thời gian khi để bay hơi: lúc đầu có thể hơi gắt, hơi khói hoặc hơi chua, sau đó dịu xuống thành mùi gỗ ngọt, ấm. Trong giới chơi, tinh dầu còn được chia hạng theo nguồn gỗ và mẻ chưng, nhưng tên hạng không thống nhất giữa các nơi bán.
Ngoài chưng cất còn có những cách chiết khác bằng dung môi hay bằng khí ở áp suất cao. Sản phẩm từ các cách này có thể khác về màu và mùi. Một lọ ghi rõ cách chiết đã cho bạn nhiều thông tin hơn hẳn một lọ chỉ ghi "tinh dầu trầm nguyên chất".
Bốn cách pha thường gặp
Pha dầu nền. Tinh dầu trầm được pha loãng với một loại dầu không bay hơi như dầu khoáng hay dầu thực vật không mùi. Lọ vẫn có màu vàng nâu, vẫn có mùi trầm, chỉ là nhẹ hơn và dùng tốn hơn. Khi pha loãng mà ghi rõ tỉ lệ thì đó là sản phẩm pha sẵn hợp lệ; ghi là nguyên chất thì là gian dối.
Pha dung môi. Một số dung môi bay hơi được dùng để làm lỏng dầu, giúp lọ trông trong và dễ nhỏ giọt hơn. Khi mở nắp, mũi có thể nhận ra một mùi sắc, nhói, bay nhanh trước khi mùi trầm kịp lên.
Pha hoặc thay bằng hương tổng hợp. Hương liệu tổng hợp mô phỏng mùi trầm có thể được thêm để tăng mùi, hoặc thay hẳn dầu thật. Mùi kiểu này thường đẹp ngay từ giây đầu, tròn trịa, rồi giữ nguyên một nốt, không chuyển lớp như dầu chưng.
Pha tinh dầu gỗ khác. Một số tinh dầu gỗ có mùi trầm ấm, rẻ hơn nhiều, có thể được trộn vào để tạo độ dày cho mùi. Dạng này khó nhận ra nhất bằng mũi, thường chỉ phân tích thành phần mới phân định được.
Thử bằng que giấy trong nhiều giờ
Que thử mùi là dải giấy thấm trắng, không mùi, có thể cắt từ giấy lọc cà phê hoặc giấy vẽ màu nước không tẩy trắng nặng. Phép thử này dựa vào việc các thành phần bay hơi ở tốc độ khác nhau.
- Rửa tay, không dùng nước hoa trong ngày thử. Chuẩn bị hai que nếu có một lọ tinh dầu bạn đã biết rõ nguồn gốc để làm mốc.
- Nhỏ một giọt nhỏ lên đầu que, ghi tên lọ và giờ nhỏ lên thân que.
- Ngửi ngay sau khi nhỏ, sau mười lăm phút, sau một giờ, sau vài giờ và sau một ngày. Ghi lại mùi ở mỗi lần.
- Tinh dầu chưng cất thật thường đổi mùi rõ qua các mốc, phần đuôi mùi còn kéo dài nhiều giờ, có khi qua ngày.
- Hàng pha hương tổng hợp hay giữ một mùi không đổi suốt nhiều giờ, hoặc ngược lại mất mùi đột ngột. Hàng pha dung môi có mùi sắc ở những phút đầu rồi mất.
- Sau một hai ngày, soi que dưới ánh sáng. Dầu khoáng hay dầu thực vật để lại vệt trong mờ, nhờn, không mùi kéo dài mãi. Tinh dầu trầm đặc cũng để lại vệt, nhưng vệt ấy vẫn còn mùi.
Que giấy không chứng minh tuyệt đối, nhưng khi so cạnh một mẫu đã biết rõ, sự khác biệt về nhịp thay đổi mùi thường lộ rất rõ ngay với người chưa quen.
Đọc nhãn lọ tinh dầu trầm
Nhãn lọ là thứ đầu tiên bạn có trong tay, và nhiều khi đã đủ để loại bớt hàng không minh bạch. Bảng gom những thông tin nên có và ý nghĩa của chúng.
| Thông tin | Nhãn minh bạch thường ghi | Điểm cần hỏi thêm |
|---|---|---|
| Tên sản phẩm | Tinh dầu trầm hương, có khi ghi tên loài hoặc chi Aquilaria | Chỉ ghi "hương trầm", "oud" chung chung |
| Cách chiết | Chưng cất hơi nước, hoặc cách khác ghi rõ | Không ghi gì về cách làm |
| Nồng độ | Nguyên chất, hoặc pha bao nhiêu phần trăm trong dầu nền nào | Ghi nguyên chất nhưng giá ngang tinh dầu thường |
| Nguồn gỗ | Gỗ dó trồng, trầm cấy, trầm vụn… ghi đúng chữ | Ghi "trầm rừng trăm năm" mà không có giấy tờ |
| Nơi sản xuất, ngày đóng lọ | Tên, địa chỉ, lô sản xuất | Không có hoặc chỉ có số điện thoại |
Nhãn không thay được phép thử, nhưng nhãn mơ hồ cộng với giá rẻ bất thường đã là đủ lý do để bạn không mua với giá của tinh dầu nguyên chất.
"Có trầm" trong nước hoa, nến thơm, sáp thơm nghĩa là gì
Mùi trầm, hay chữ oud trong tiếng Anh và tiếng Ả Rập, đã thành một nhóm mùi phổ biến trong nước hoa, nến thơm, sáp thơm, xịt phòng. Rất nhiều sản phẩm trong số này dùng hương tổng hợp mô phỏng mùi trầm, có thể kèm một lượng nhỏ tinh dầu thật, có thể không. Điều đó không sai, vì nhà sản xuất bán một mùi hương chứ không bán tinh dầu trầm.
Vấn đề chỉ nảy sinh khi người bán lẻ đem những sản phẩm ấy ra chào như tinh dầu trầm, hoặc chiết lẻ từ một chai lớn không rõ nguồn rồi gọi là tinh dầu trầm nguyên chất. Hàng chiết lẻ thường đựng trong lọ nhỏ không nhãn gốc, giá thấp hơn nhiều so với tinh dầu thật, mùi đẹp ngay từ giây đầu và giữ nguyên suốt ngày.
Khi được mời mua tinh dầu trầm dạng chiết lẻ, hãy hỏi chai gốc là gì, của nơi nào, ghi thành phần ra sao. Nếu người bán không trả lời được, bạn đang đứng trước một lọ hương liệu không rõ nguồn hơn là một lọ tinh dầu trầm. Nó có thể vẫn thơm và dùng được để xịt phòng, nhưng không nên trả giá của tinh dầu chưng cất.
Cất giữ lọ tinh dầu và lưu mẫu để so sánh
Lọ thuỷ tinh tối màu, nắp kín. Ánh sáng và không khí làm tinh dầu đổi mùi dần. Lọ thuỷ tinh màu hổ phách hoặc xanh đậm, nắp vặn chặt, để nơi mát, tránh nắng là cách cất phổ biến. Tránh lọ nhựa mỏng với tinh dầu đậm đặc.
Ghi nhãn ngày mua và nguồn. Dán một mảnh giấy nhỏ ghi ngày mua, nơi bán, mô tả người bán đưa ra. Sau vài năm, những ghi chép này giúp bạn biết lọ nào đáng tin, lọ nào đổi mùi bất thường.
Giữ lại một lượng nhỏ làm mẫu đối chứng. Với lọ bạn đã tin là thật, sang một ít vào lọ nhỏ riêng để làm mốc so sánh cho những lần mua sau. Mũi người học nhanh nhất khi được so cạnh nhau.
Để xa tầm tay trẻ nhỏ. Tinh dầu đậm đặc không phải thứ để trẻ chơi hay nếm. Cất trên cao, nắp chặt, như với mọi loại tinh dầu khác trong nhà.
Thử tan trong cồn và những phép thử nên tránh
Một gợi ý một số người trong nghề hương dùng là nhỏ một giọt tinh dầu vào một ít cồn trong chén thuỷ tinh sạch rồi khuấy nhẹ. Phần lớn tinh dầu thơm tan khá tốt trong cồn, trong khi một số dầu nền như dầu khoáng tan kém, làm hỗn hợp đục hoặc tách lớp. Kết quả chỉ là gợi ý thô, vì có những thành phần nặng của tinh dầu thật cũng tan chậm; đừng dùng nó làm kết luận cuối.
Có những phép thử truyền miệng bạn nên tránh. Không nếm, không nhỏ tinh dầu nguyên chất lên lưỡi hay da để thử độ cay, vì tinh dầu đậm đặc có thể gây kích ứng và hàng pha có thể chứa dung môi. Không đốt giọt tinh dầu bằng lửa trần để xem cháy thế nào, vì dung môi dễ bắt lửa. Không thử trong phòng kín với nhiều lọ một lúc, mũi sẽ mệt và không còn phân biệt được gì.
Tinh dầu trầm là sản phẩm để ngửi, xông hoặc dùng trong nước hoa, không phải để uống. Những lời quảng cáo về việc uống tinh dầu trầm hay bôi để chữa bệnh không phải căn cứ để chọn mua, và không nằm trong phạm vi của bài này.
Khi nào nên gửi phân tích và mua thế nào cho an tâm
Với lọ nhỏ để thưởng mùi, que giấy và nhãn rõ ràng thường là đủ. Những trường hợp dưới đây đáng để hỏi đến phòng thí nghiệm.
- Lọ có giá trị lớn, được chào là tinh dầu từ trầm tự nhiên hiếm hoặc từ một mẻ đặc biệt.
- Bạn mua số lượng để bán lại và cần mô tả đúng cho khách của mình.
- Que giấy cho kết quả lẫn lộn, hai mẫu từ cùng một nơi bán cho mùi khác hẳn nhau.
- Người bán sẵn sàng gửi kèm phiếu phân tích thành phần; khi đó hãy hỏi phiếu ấy của lô nào, do nơi nào làm.
Phòng thí nghiệm phân tích thành phần dễ bay hơi có thể chỉ ra những chất đặc trưng của tinh dầu trầm và những chất lạ không có trong dầu chưng cất. Bạn có thể xem thêm vật phẩm trầm có ghi rõ chất liệu và nguồn gốc trên Vật Phẩm Phong Thủy để có mốc so sánh cách mô tả một lọ tinh dầu.
Câu hỏi thường gặp
Tinh dầu trầm thật có màu gì?
Thường từ vàng hổ phách đến nâu sẫm, tuỳ nguồn gỗ và cách chưng. Màu không đủ để kết luận vì hàng pha cũng có thể được chỉnh màu giống. Hãy kết hợp đọc nhãn, thử que giấy qua nhiều giờ và hỏi nguồn gốc.
Tinh dầu trầm pha dầu nền có phải hàng giả không?
Không nhất thiết. Nhiều sản phẩm pha sẵn trong dầu nền để dễ dùng và ghi rõ tỉ lệ. Chỉ khi lọ pha mà ghi là nguyên chất, hoặc bán với giá của nguyên chất, thì người mua mới bị lừa về thứ mình trả tiền.
Que thử mùi làm từ giấy gì?
Nên dùng giấy thấm trắng, không mùi, ví dụ giấy lọc cà phê hoặc giấy vẽ màu nước. Tránh giấy in có mực, giấy thơm hay khăn giấy có hương. Cắt thành dải dài, ghi tên lọ và giờ nhỏ lên thân que để theo dõi.
Tinh dầu trầm để lâu có hỏng không?
Tinh dầu trầm chưng cất thường giữ được lâu nếu đậy kín, để nơi mát, tránh ánh nắng. Nhiều người còn cho rằng mùi tròn hơn theo thời gian. Hàng pha dầu thực vật thì có thể bị ôi, đổi mùi chua khó chịu sau một thời gian.
Có nên nhỏ tinh dầu trầm lên da để thử không?
Không nên nhỏ tinh dầu đậm đặc trực tiếp lên da để thử, vì có thể gây kích ứng, và hàng pha có thể chứa dung môi. Dùng que giấy để ngửi là đủ. Người có da nhạy cảm hay đang mang thai nên hỏi bác sĩ trước khi dùng tinh dầu.
Giá tinh dầu trầm thấp bất thường có đáng ngờ không?
Có. Vì lượng dầu chưng được rất ít so với lượng gỗ, tinh dầu trầm nguyên chất không thể rẻ ngang các tinh dầu phổ thông. Một lọ ghi nguyên chất mà giá thấp bất thường rất đáng ngờ là đã bị pha hoặc không phải tinh dầu trầm; nên hỏi rõ nguồn và thử que giấy trước khi mua.