Với nu gỗ và lũa, dầu lau gỗ làm vân sâu và giữ cảm giác gỗ khi sờ nhưng bảo vệ vừa phải; sáp cho độ bóng mờ đẹp nhưng mỏng, cần làm lại thường xuyên; sơn phủ như PU bảo vệ tốt nhất trước nước và va chạm nhưng tạo một lớp màng ngăn tay với gỗ. Chọn loại nào phụ thuộc món đồ dùng để làm gì, hơn là loại nào "tốt nhất".
Bài đi qua phần chuẩn bị bề mặt, từng loại hoàn thiện, bảng so sánh, yêu cầu riêng với đồ đựng thức ăn, cách bảo dưỡng, và một cảnh báo an toàn mà nhiều người chưa biết: giẻ thấm dầu có thể tự bốc cháy. Bài không quảng cáo nhãn hàng; khi dùng sản phẩm cụ thể, hãy đọc kỹ hướng dẫn trên nhãn.
Chuẩn bị bề mặt: phần quyết định kết quả
Lớp hoàn thiện đẹp hay không phụ thuộc phần lớn vào bề mặt trước khi phủ. Với nu và lũa, thớ rối làm việc chà nhám khó hơn gỗ thường. Quy trình cơ bản:
- Chắc chắn gỗ đã khô và đã qua xử lý mọt nếu cần. Phủ lên gỗ còn ẩm sẽ làm lớp phủ bong, mốc hoặc nứt theo gỗ.
- Trám các vết nứt, lỗ mọt cũ đã ổn định bằng bột gỗ trộn keo hoặc nhựa, đợi khô hẳn.
- Chà nhám từ giấy thô đến mịn, mỗi lần tăng một cấp. Thường bắt đầu từ cấp thô vừa để làm phẳng, rồi lên dần các cấp mịn hơn. Không nhảy cấp quá xa, vì vết xước của cấp trước sẽ còn lại và hiện rõ khi phủ dầu.
- Với nu, chà theo vòng tròn nhỏ hoặc nhiều hướng, vì không có hướng thớ chung. Kiểm tra dưới đèn xiên để thấy vết xước.
- Lau ẩm toàn bộ mặt cho thớ gỗ dựng lên, để khô rồi chà nhẹ lại bằng giấy mịn nhất. Bước này giúp mặt không bị ráp lại sau lớp phủ đầu.
- Hút sạch bụi, lau bằng khăn khô hoặc khăn dính bụi. Bụi còn sót sẽ nằm vĩnh viễn trong lớp phủ.
Chà nhám tạo nhiều bụi mịn. Bụi của một số loài gỗ gây kích ứng da, mắt, đường hô hấp. Hãy đeo khẩu trang lọc bụi mịn, kính bảo hộ, làm ở nơi thông gió hoặc dùng máy hút bụi gắn vào máy chà.
Dầu lau gỗ: thấm vào thớ, làm vân sâu
Dầu lau gỗ thấm vào lớp gần bề mặt, làm sẫm màu gỗ, tăng tương phản giữa các vùng thớ, nên vân nu hiện ra rõ và có chiều sâu. Hai loại dầu tự nhiên truyền thống là dầu trẩu, còn gọi là dầu tung, và dầu lanh. Chúng khô bằng cách phản ứng với ô-xy trong không khí, tạo lớp polime mỏng trong thớ. Dầu lanh dạng đã xử lý nhiệt hoặc có thêm chất làm khô thì khô nhanh hơn dầu lanh thô. Ngoài ra còn nhiều sản phẩm dầu lau pha trộn sẵn có thêm nhựa để tăng độ bền.
Cách dùng phổ biến là lau một lớp mỏng, để thấm một lúc, lau sạch phần dư trên mặt, đợi khô rồi lau lớp tiếp theo. Nhiều lớp mỏng tốt hơn một lớp dày: lớp dày không khô hết sẽ dính, bám bụi. Thời gian khô giữa các lớp phụ thuộc loại dầu và độ ẩm không khí; mùa nồm có thể lâu hơn nhiều.
Mặt lau dầu chống nước ở mức vừa phải: một giọt nước đọng lâu có thể để lại vệt. Đổi lại, mặt dầu dễ sửa: chỗ trầy chỉ cần chà nhẹ và lau lại dầu, không phải làm lại cả mặt. Đây là lý do nhiều người chơi nu thích dầu cho bàn trà dùng hằng ngày, chấp nhận lau lại định kỳ.
Sáp: lớp bóng mờ mỏng, dễ chịu khi sờ
Sáp ong, sáp carnauba từ lá cọ và các hỗn hợp sáp pha dầu là lựa chọn quen thuộc cho đồ gỗ trưng bày. Sáp nằm trên bề mặt và trong các lỗ mạch nông, tạo độ bóng mờ ấm, cảm giác mượt khi sờ. Sáp carnauba cứng hơn sáp ong nên cho độ bóng cao hơn; nhiều sản phẩm trộn hai loại với dầu để dễ thoa.
Sáp có thể dùng một mình trên gỗ mộc đã chà mịn, hoặc làm lớp cuối trên mặt đã lau dầu khô hẳn. Cách làm là thoa một lớp mỏng, để sáp se lại, rồi đánh bóng bằng khăn mềm hoặc bàn chải. Với lũa nhiều hốc, dùng bàn chải lông mềm giúp sáp vào được những chỗ khăn không tới.
Điểm yếu của sáp là mỏng và mềm. Nó chịu nước kém, dễ để lại vết khi đặt cốc nóng, và mòn dần ở chỗ hay chạm tay. Bù lại, làm mới rất dễ: thoa lớp sáp mới lên là xong. Sáp hợp với tác phẩm lũa, đôn trưng bày, khay nhỏ, hơn là mặt bàn ăn uống hằng ngày.
Sơn phủ: lớp màng bảo vệ
Sơn phủ trong suốt tạo một lớp màng trên bề mặt gỗ. Phổ biến ở xưởng đồ gỗ Việt Nam là sơn PU và sơn NC, ngoài ra còn các loại sơn gốc nước. Lớp màng này chống nước, chống vết bẩn, chịu trầy tốt hơn hẳn dầu và sáp, nên được dùng nhiều cho mặt bàn lớn, đồ dùng ở nơi ẩm, đồ ngoài hiên có mái.
Lớp sơn có thể bóng gương, bán bóng hoặc mờ. Lớp bóng gương làm nu trông rực rỡ dưới đèn nhưng cũng tạo khoảng cách giữa mắt và thớ gỗ, nhiều người chơi nu thấy mặt gỗ "như phủ kính". Lớp mờ giữ cảm giác gỗ tốt hơn. Sơn phủ dày cũng là chỗ dễ che vết trám, màu nhuộm, nên khi mua đồ đã phủ, bạn nên xem kỹ những chỗ lớp phủ mỏng.
Nhược điểm lớn nhất của sơn phủ là khó sửa. Khi lớp màng bị trầy sâu, nứt hoặc bong, thường phải chà bỏ một vùng rộng và phủ lại. Phủ sơn cũng cần môi trường sạch bụi, thông gió, bảo hộ đường hô hấp vì dung môi. Phần lớn người chơi giao việc này cho xưởng có buồng sơn.
Khi đặt xưởng phủ sơn cho một mặt bàn nu, bạn nên dặn rõ ba điều: sơn không pha màu nếu muốn giữ màu thật của gỗ, độ bóng mong muốn, và xin xem một tấm mẫu phủ thử trên gỗ cùng loại. Với nu có nhiều mắt và lỗ mạch, lớp lót đầu cần được chà kỹ để mặt phẳng, nếu không các lỗ nhỏ sẽ hiện thành chấm lõm dưới lớp bóng.
So sánh ba lựa chọn
Bảng dưới tổng hợp đặc điểm chung. Từng sản phẩm cụ thể có thể khác, hãy đọc nhãn.
| Tiêu chí | Dầu lau gỗ | Sáp | Sơn phủ |
|---|---|---|---|
| Vẻ ngoài | Vân sâu, sẫm, bóng nhẹ | Bóng mờ ấm | Từ mờ đến bóng gương |
| Cảm giác tay | Chạm vào gỗ | Mượt, ấm | Chạm vào lớp màng |
| Chống nước | Vừa phải | Kém | Tốt |
| Chịu trầy, va chạm | Vừa phải | Kém | Tốt |
| Sửa chỗ hỏng | Dễ, lau lại cục bộ | Rất dễ | Khó, phải làm lại vùng rộng |
| Bảo dưỡng | Lau lại vài tháng một lần tuỳ mức dùng | Thoa lại thường xuyên hơn | Lau sạch, ít phải làm gì |
| Hợp với | Bàn trà, khay, đồ hay cầm | Tác phẩm lũa, đồ trưng bày | Mặt bàn lớn, nơi ẩm, dùng nhiều |
Có thể kết hợp: dầu để làm vân hiện, rồi một lớp sáp để tăng độ bóng mờ, hoặc dầu ở thân tác phẩm và sơn phủ ở mặt bàn. Đừng phủ chồng loại khác lên lớp cũ khi chưa biết lớp cũ là gì; một số tổ hợp không bám nhau.
Bảo dưỡng và làm mới lớp hoàn thiện
Lớp hoàn thiện nào cũng hao dần theo thời gian, chỉ khác nhau ở tốc độ và cách làm mới. Việc bảo dưỡng hằng ngày giống nhau cho cả ba loại: lau bụi bằng khăn mềm khô hoặc hơi ẩm vắt kiệt, lau khô ngay chỗ nước đổ, dùng lót cốc và lót đĩa nóng, tránh đặt đồ kim loại ướt lên mặt gỗ lâu. Không dùng nước lau sàn, nước rửa kính hay chất tẩy mạnh, vì chúng có thể làm mờ lớp sáp, khô lớp dầu và để vệt trên sơn.
Với mặt dầu, khi bề mặt xỉn, khô, vết nước dễ in lại, bạn lau sạch, để khô rồi lau thêm một lớp dầu mỏng cùng loại. Vết trầy nông có thể chà nhẹ bằng giấy mịn trước khi lau dầu. Với mặt sáp, chỉ cần thoa lớp mới và đánh bóng; nếu sáp cũ đã bám bẩn nhiều, lau bằng khăn thấm chất tẩy sáp chuyên dùng trước. Với mặt sơn phủ, vết trầy nhẹ ở lớp ngoài đôi khi đánh bóng được bằng sản phẩm đánh bóng sơn, vết sâu hay bong mảng thì nên nhờ xưởng.
Một lưu ý cho đồ nu, lũa có giá trị: ghi lại loại hoàn thiện đã dùng, kể cả tên sản phẩm, và giữ lại một ít trong hộp kín. Khi cần làm mới sau vài năm, bạn hoặc người thợ sẽ biết chính xác lớp cũ là gì, tránh phủ chồng những thứ không hợp nhau.
Đồ đựng thức ăn và một cảnh báo an toàn
Bát, khay, thớt. Đồ tiếp xúc thức ăn nên dùng lớp hoàn thiện ghi rõ an toàn cho thực phẩm khi đã khô hoàn toàn, hoặc để mộc và lau dầu ăn được loại phù hợp. Tránh sơn phủ, dầu có chất làm khô, chất nhuộm không rõ thành phần. Gỗ đã xử lý mọt bằng hoá chất không nên dùng đựng thức ăn.
Dầu ăn dễ ôi. Một số dầu ăn thông thường không khô, để lâu có thể ôi, dính và có mùi. Nhiều người làm đồ gỗ nhà bếp chọn dầu khoáng dạng dùng cho thực phẩm hoặc sản phẩm chuyên dùng cho thớt, bát gỗ.
Giẻ thấm dầu có thể tự bốc cháy. Dầu khô bằng phản ứng ô-xy hoá như dầu lanh, dầu trẩu sinh nhiệt khi khô. Giẻ, khăn, giấy thấm dầu vo thành cục hoặc vứt chung thùng rác có thể tích nhiệt đến mức tự bốc cháy, đã có nhiều vụ cháy xưởng và nhà được ghi nhận vì nguyên nhân này. Sau khi dùng, hãy trải giẻ phẳng ngoài trời cho khô hẳn, hoặc ngâm ngập trong nước trong hộp kim loại có nắp, rồi mới vứt.
Thông gió và bảo hộ. Dung môi trong sơn và một số dầu pha sẵn bay hơi độc. Làm nơi thông gió, đeo găng tay và khẩu trang phù hợp, cất sản phẩm xa trẻ em và nguồn lửa.
Câu hỏi thường gặp
Nu gỗ để mộc không phủ gì có được không?
Được, nhiều người thích vẻ mộc của nu. Nhưng gỗ mộc dễ bám bẩn, hút ẩm nhanh hơn, dễ có vết nước và mốc trong mùa nồm. Một lớp dầu hoặc sáp mỏng vẫn giữ vẻ tự nhiên mà bảo vệ tốt hơn hẳn.
Bàn nu đã phủ PU có lau dầu lên được không?
Không có tác dụng. Dầu không thấm qua lớp màng PU, chỉ đọng trên mặt, dính bụi. Muốn chuyển sang hoàn thiện bằng dầu thì phải chà bỏ lớp PU cũ, việc này tốn công và nên nhờ xưởng.
Bao lâu thì nên lau lại dầu cho bàn trà nu?
Tuỳ mức dùng và khí hậu. Khi thấy mặt bàn khô xỉn, vết nước dễ in lại, đó là lúc lau lại một lớp mỏng. Với bàn dùng hằng ngày thường là vài tháng một lần; đồ trưng bày thì thưa hơn nhiều.
Sáp ong nguyên chất có dùng trực tiếp được không?
Sáp ong nguyên chất khá cứng, khó thoa. Người ta thường làm mềm bằng cách đun cách thuỷ và trộn với dầu, tạo hỗn hợp dạng kem. Sản phẩm bán sẵn thường đã được pha. Thoa mỏng, đánh bóng kỹ, tránh để lớp dày dính tay.
Vì sao mặt gỗ bị dính sau khi lau dầu?
Thường do lau quá dày hoặc không lau sạch phần dư, dầu đọng lại không khô hết. Độ ẩm cao cũng làm dầu khô chậm. Lau lại bằng khăn thấm một ít dầu cùng loại để hoà phần dính, lau thật sạch rồi để thoáng cho khô.
Lũa nhiều hốc nên hoàn thiện thế nào?
Sáp thoa bằng bàn chải lông mềm, hoặc dầu lỏng quét bằng cọ rồi lau thấm phần dư, là cách dễ vào hốc nhất. Sơn phủ phun cũng được nhưng dễ đọng giọt trong hốc. Với lũa, nhiều người chỉ phủ nhẹ để giữ vẻ mộc tự nhiên.