Vân nu là hình ảnh của hàng nghìn điểm mọc và các thớ gỗ cuộn quanh chúng, hiện ra khi mặt nu được bào phẳng; giới chơi gọi tên theo hình dạng: vân mắt (chấm nhỏ dày), vân mây (mảng loang mềm), vân sóng (gợn song song), vân xoáy (vòng cuộn lớn). Đó là cách gọi trong nghề, mỗi nơi một khác, không có bảng phân loại chính thức nào.
Đọc vân không chỉ để khen đẹp hay xấu. Một người xem kỹ mặt nu sẽ biết khối gỗ đã khô chưa, có túi mục hay vết nứt ẩn không, mặt đó được cắt theo hướng nào, và lớp hoàn thiện có đang che đi điều gì. Bài đi qua các kiểu vân, cách soi một mặt nu đúng cách, những khuyết tật hay giấu trong vân và các tiêu chí đánh giá mà bạn có thể tự dùng.
Vân nu sinh ra từ đâu
Ở gỗ thân thông thường, vân chủ yếu là dấu của vòng năm và sự sắp xếp thớ dọc thân, nên nhìn có hướng rõ ràng. Ở nu, mỗi chồi ngủ phát triển thành một điểm mọc nhỏ, thớ gỗ cuộn quanh điểm đó như nước quanh một hòn đá. Hàng nghìn điểm nằm sát nhau làm thớ của chúng đan chéo, xoắn vào nhau. Khi bạn cưa qua khối gỗ, mặt cắt chạm vào các điểm ấy ở nhiều độ sâu khác nhau, cho ra chấm, vòng, gợn tuỳ chỗ.
Vì thế vân nu thay đổi theo hướng cắt. Cắt song song với bề mặt khối bướu thường cho nhiều mắt nhất, vì lát cắt đi qua lớp đầu của các điểm mọc. Cắt xuyên qua tâm khối thì mắt ít đi, thay vào đó là các tia thớ toả ra từ phía trong. Hai mặt cắt cách nhau vài phân trên cùng một khối có thể trông rất khác nhau, đó là lý do thợ cưa nu thường cắt thử một lát mỏng trước.
Màu trong vân đến từ hai nguồn: chất trong gỗ của loài cây, và những vùng đổi màu do nấm, khoáng chất, ẩm theo thời gian. Có những vệt màu được người chơi rất thích, nhưng cũng có vệt là dấu hiệu bắt đầu mục. Phân biệt hai loại này là một phần của việc đọc vân.
Các kiểu vân theo cách gọi trong nghề
Vân mắt. Những chấm nhỏ sẫm màu dày đặc, có khi tụ thành chùm, có khi rải đều khắp mặt. Đây là kiểu vân đặc trưng nhất của nu và là thứ người chơi tìm đầu tiên. Mắt nhỏ, đều, sắc nét thường được ưa hơn mắt to, nhoè.
Vân mây. Những mảng màu loang mềm, chuyển sáng tối từ từ, gợi hình mây trôi. Vân mây hay gặp ở nu kháo, nu pơ mu. Có người thích vì nhìn dịu mắt, có người cho là kém "sắc" hơn vân mắt.
Vân sóng. Những gợn song song lặp lại, sáng tối xen kẽ khi nghiêng mặt gỗ. Kiểu vân này có cả ở gỗ thân thớ gợn, nên một mặt chỉ có vân sóng mà không có mắt nào thì nên hỏi lại có phải nu không.
Vân xoáy. Những vòng cuộn lớn, có khi bằng bàn tay, quanh một điểm mọc to hoặc quanh vết cành cũ. Vân xoáy làm mặt nu có điểm nhấn, nhưng tâm xoáy cũng hay là chỗ nứt khi khô.
Vân rễ. Những dải thớ uốn cong theo hình rễ, xen lẫn vân mắt, gặp ở nu gốc và nu rễ. Màu thường loang nhiều tông. Vân rễ đẹp nhưng hay đi kèm túi đất đá bên trong.
Những cái tên hình tượng. Giới chơi hay gọi vân theo hình con vật, cảnh vật: vân "mắt rồng", vân "vảy rồng", vân "đàn cá". Đó là cách đặt tên cho vui và dễ nhớ, không phải hạng chất lượng. Việc gán ý nghĩa may mắn cho những hình đó là quan niệm riêng của từng người.
Cách soi một mặt nu cho đúng
Vân nu thay đổi rất nhiều theo ánh sáng và tình trạng bề mặt. Nhiều người chỉ nhìn ảnh hoặc nhìn dưới đèn cửa hàng rồi thất vọng khi đem về. Làm theo các bước sau, bạn thấy được gần như mọi thứ đáng thấy:
- Nhìn dưới ánh sáng tự nhiên gián tiếp, gần cửa sổ chứ không dưới nắng gắt. Đèn vàng cửa hàng làm mọi khối gỗ ấm và đẹp hơn thực tế.
- Nghiêng mặt gỗ từ từ theo nhiều hướng. Vùng thớ khác hướng sẽ đổi sáng tối, cho thấy độ sâu của vân. Mặt in vân hay dán giấy gần như không đổi.
- Lau ẩm một góc bằng khăn vắt kiệt. Gỗ ướt hiện màu và vân gần giống khi đã phủ dầu, giúp bạn hình dung món đồ sau hoàn thiện. Đợi khô rồi mới đánh giá tiếp.
- Rọi đèn pin xiên sát mặt gỗ. Ánh sáng xiên làm nổi các vết nứt chân chim, chỗ trám, chỗ lõm mà nhìn thẳng không thấy.
- Xem cạnh và mặt dưới. Vân mắt của khối nu nguyên chạy liên tục từ mặt trên xuống cạnh; lớp mặt dán thì dừng lại ở một đường thẳng.
- Dùng kính lúp soi vài điểm mắt. Mắt thật có cấu trúc, có thớ cuộn quanh; chấm in hoặc chấm vẽ chỉ là một mảng màu phẳng.
Nếu người bán không cho lau ẩm hay soi đèn, hoặc mặt gỗ được phủ một lớp bóng dày đến mức không còn thấy thớ, bạn đang đánh giá lớp sơn chứ không phải khối nu.
Khuyết tật hay ẩn trong vân
Vân nu càng rối càng dễ giấu khuyết tật. Bảng dưới liệt kê những thứ thường gặp, dấu hiệu nhận ra và mức độ đáng lo, theo kinh nghiệm của người làm đồ nu.
| Khuyết tật | Nhận ra bằng cách | Mức đáng lo |
|---|---|---|
| Nứt chân chim | Rọi đèn xiên thấy các đường mảnh toả ra, thường quanh tâm xoáy | Thấp nếu đã ổn định và được trám; cao nếu khối còn ẩm |
| Túi vỏ kẹt | Mảng sẫm có viền rõ, sờ thấy mềm hoặc rỗng | Vừa; dễ bong, nên được làm sạch và trám |
| Vùng mục | Màu loang xám, gỗ mềm, bấm móng tay lún, mùi ẩm | Cao; cần cắt bỏ hoặc gia cố, kiểm lại độ khô |
| Lỗ mọt | Lỗ tròn nhỏ, có thể còn bột mịn quanh miệng | Cao nếu có bột mới; cần xử lý trước khi đưa vào nhà |
| Chỗ trám bột | Màu đồng đều bất thường, không có thớ, soi kính lúp thấy hạt bột | Thấp nếu được nói rõ; vấn đề nếu bị giấu |
| Vết nhựa đổ | Mảng trong suốt hoặc màu đều, không có thớ, gõ nghe tiếng khác | Tuỳ; là kỹ thuật hợp lý nếu được ghi rõ |
Trám nứt, đổ nhựa vào hốc là việc làm bình thường với đồ nu, thậm chí là cách giữ khối gỗ khỏi nứt thêm. Điều bạn cần là người bán nói rõ chỗ nào đã xử lý, để bạn đánh giá đúng phần gỗ thật.
Tiêu chí người chơi hay dùng để đánh giá một mặt nu
Không có chuẩn chấm điểm chung, nhưng những người chơi lâu năm thường nhìn vào các điểm sau, theo thứ tự gần đúng mức quan trọng:
- Độ phủ vân. Vân nu trải khắp mặt hay chỉ tập trung ở một góc. Mặt phủ đều thường được đánh giá cao hơn.
- Độ sắc của mắt. Mắt nhỏ, sắc, tách bạch với nền cho cảm giác "có thần" hơn mắt to, nhoè.
- Độ sâu khi nghiêng. Mặt nu có độ ánh mạnh, đổi sáng tối nhiều khi xoay, thường được ưa hơn mặt phẳng lì.
- Sự liền lạc. Ít nứt, ít trám, ít vùng mục. Một khối có ít chỗ phải sửa là khối khô đều và được chọn kỹ.
- Màu tự nhiên. Màu của gỗ, không nhuộm, chuyển tông mềm. Màu quá đều là điểm trừ, vì nó thường đến từ chất nhuộm.
- Tỉ lệ giữa vân và hình khối. Với đôn, bàn, tác phẩm, vân phải hợp với hình dáng; vân đẹp đặt sai hướng có thể làm món đồ rối mắt.
Các tiêu chí này giúp bạn so hai khối nu với nhau, không giúp quy ra tiền. Giá còn phụ thuộc loài, kích thước, độ khô, nguồn gốc và cả thị hiếu từng lúc.
Chọn vân theo món đồ: bàn, khay, bát hay tác phẩm
Cùng một khối nu, người thợ có thể cắt ra mặt bàn, khay, bát tiện hoặc giữ nguyên dáng làm tác phẩm. Mỗi lựa chọn đòi hỏi một kiểu vân khác. Mặt bàn lớn cần vân phủ đều trên diện rộng, vì mắt người nhìn cả mặt cùng lúc; một mảng vân rất đẹp ở góc mà phần còn lại phẳng lì sẽ làm mặt bàn trông lệch. Khay và đĩa nhỏ thì ngược lại, một chùm mắt dày ở giữa đủ tạo điểm nhấn.
Bát và cốc tiện từ nu đòi hỏi khối gỗ liền, ít túi vỏ và vùng mục, vì thành bát mỏng sẽ lộ mọi lỗ hổng, và khi tiện, chỗ yếu dễ vỡ văng. Vân xoáy lớn đặt đúng tâm đáy bát cho hiệu ứng rất đẹp, nhưng tâm xoáy cũng hay nứt, nên thợ tiện thường để thành dày hơn ở vùng đó. Đồ đựng thức ăn còn cần lớp hoàn thiện an toàn cho thực phẩm, điều này nói ở bài về hoàn thiện bề mặt.
Với tác phẩm giữ nguyên dáng khối nu, vân chỉ là một phần, hình khối mới là chính. Người làm thường chỉ bào lộ vân ở một vài mặt chọn lọc, để phần còn lại giữ vỏ sần hoặc bề mặt mộc. Khi xem loại này, bạn nên đi vòng quanh món đồ, xem nó đứng có vững không, mặt đẹp nhất có quay đúng hướng nhìn của chỗ bạn định đặt không. Một tác phẩm đẹp ở cửa hàng có thể mất hồn khi đặt sát tường nếu mặt vân đẹp nhất bị khuất.
Lớp hoàn thiện thay đổi vân ra sao
Cùng một mặt nu, khi để mộc, khi lau dầu và khi phủ sơn bóng cho ra ba vẻ khác nhau. Dầu thấm vào thớ, làm màu sẫm hơn, tăng tương phản giữa mắt và nền, vân hiện sâu. Sáp tạo độ bóng mờ, giữ cảm giác gỗ khi sờ. Sơn phủ dày tạo một lớp như kính phía trên, làm mặt rất bóng nhưng cũng làm mất cảm giác chiều sâu và che đi chi tiết nhỏ.
Khi đánh giá món đồ đã hoàn thiện, bạn nên nhớ rằng lớp phủ có thể đang làm việc thay cho vân. Một lớp sơn có pha màu nâu đỏ làm nu kháo trông như nu hương; một lớp bóng dày che các vết trám. Cách kiểm đơn giản là xem chỗ ít được chăm chút: mặt dưới, trong lòng chân, chỗ gần sát sàn. Ở đó lớp phủ thường mỏng hơn và màu thật của gỗ lộ ra.
Nếu bạn mua khối nu mộc để tự hoàn thiện, hãy lau ẩm thử trước để biết vân sẽ hiện ra thế nào, rồi chọn lớp phủ theo cách dùng. Bài về đánh dầu, đánh sáp và phủ sơn trong cùng chuyên mục nói kỹ hơn về từng lựa chọn.
Câu hỏi thường gặp
Vân mắt và vân mây loại nào quý hơn?
Trong cách nhìn phổ biến, vân mắt dày, sắc thường được nhắc tới nhiều hơn khi nói về nu đẹp. Nhưng đây là thị hiếu, không phải quy chuẩn. Nhiều người chơi lâu năm lại chuộng vân mây vì dịu mắt. Hãy chọn kiểu vân bạn muốn nhìn mỗi ngày.
Vì sao vân nu nhìn ở cửa hàng đẹp hơn ở nhà?
Cửa hàng thường dùng đèn vàng rọi xiên, tăng độ tương phản và độ ấm của màu gỗ. Ở nhà, ánh sáng trắng hoặc ánh sáng phẳng làm vân trông dẹt hơn. Đặt món đồ gần cửa sổ, nơi có ánh sáng bên hông, vân sẽ hiện rõ hơn.
Vết nứt nhỏ trên mặt nu có làm mất giá trị không?
Nứt chân chim nhỏ, ổn định, đã được trám khéo là chuyện thường ở đồ nu và nhiều người chấp nhận. Nứt dài, đang mở rộng, hoặc nứt xuyên khối là vấn đề lớn hơn. Hãy hỏi khối gỗ đã khô bao lâu và theo dõi vết nứt sau vài tuần.
Có cách nào làm vân nu hiện rõ hơn mà không phủ sơn bóng?
Chà nhám mịn dần, sau đó lau một lớp dầu lau gỗ mỏng là cách phổ biến để làm vân sâu và sẫm hơn mà vẫn giữ cảm giác gỗ. Sáp ong hoặc sáp hỗn hợp cho độ bóng nhẹ. Luôn thử trước trên một góc khuất.
Ảnh vân nu có bị chỉnh màu nhiều không?
Ảnh sản phẩm thường được chỉnh tăng tương phản, độ bão hoà và độ ấm để vân nổi. Một số ảnh còn chụp khi mặt gỗ đang ướt. Khi so hai khối qua ảnh, hãy xin thêm ảnh chụp dưới ánh sáng ban ngày, không chỉnh sửa, kèm một vật quen thuộc để so cỡ.
Vân nu có thay đổi theo thời gian không?
Hình vân không đổi, nhưng màu gỗ đổi. Phần lớn gỗ sẫm dần khi tiếp xúc ánh sáng và không khí, độ tương phản giữa mắt và nền có thể tăng hoặc giảm tuỳ loài. Nắng trực tiếp lâu ngày làm bạc màu, nên đặt đồ nu tránh nắng chiếu.