Lũa rừng, lũa suối và lũa biển: gỗ trở thành lũa bằng những con đường nào

Lũa là phần gỗ còn lại sau khi thời gian, nước, nắng, côn trùng và vi sinh vật đã ăn mòn hết phần mềm của một thân cây, gốc hay rễ đã chết, để lại phần cứng nhất với hình thù uốn lượn, bề mặt mòn nhẵn. Tuỳ nơi gỗ nằm trong quá trình đó, người trong nghề gọi lũa rừng, lũa suối, lũa lòng hồ hay lũa biển, và mỗi loại mang dấu vết riêng.

Bài này đi theo con đường hình thành của từng loại lũa, đặt chúng cạnh nhau trong một bảng, nói về những loài gỗ hay để lại lũa, rồi tới phần thực tế: lũa mới về cần được làm gì trước khi đặt trong nhà hay thả vào bể cá, và những câu hỏi về nguồn gốc mà bạn nên đặt ra. Phần "lũa là gì" ở mức tổng quát đã có nhiều nơi viết; bài đi vào cơ chế và sự khác biệt.

Quá trình biến một khúc gỗ thành lũa

Khi cây chết, gỗ bắt đầu bị phân huỷ. Phần giác bên ngoài nhiều tinh bột, đường và nước, nên là nơi nấm mục, mọt, mối tấn công trước. Phần lõi của nhiều loài gỗ cứng chứa nhựa, tanin và các chất tự nhiên khiến nó bền hơn, phân huỷ chậm hơn nhiều. Sau nhiều năm, giác mục hết, lõi còn lại. Đó là bước đầu tiên của lũa.

Bước thứ hai là bào mòn. Mưa, gió, cát, dòng nước và sự co giãn theo nắng ẩm từ từ mài nhẵn các cạnh, khoét sâu những chỗ mềm, giữ lại những gân cứng. Hình thù của lũa là kết quả của sự chênh lệch độ bền giữa các phần trong cùng một khối gỗ: thớ xoắn quanh mắt cành, chỗ nhiều nhựa, chỗ rễ bám đá thường còn lại, còn chỗ thớ thẳng mềm thì mất đi.

Bước thứ ba là đổi màu và đổi bề mặt. Nắng làm bề mặt gỗ bạc xám, nước ngọt có thể làm gỗ sẫm đi do tanin và khoáng chất, nước biển thì để lại muối. Không có thời gian chuẩn nào cho cả quá trình; nó phụ thuộc loài gỗ, khí hậu và nơi khúc gỗ nằm. Những lời rao "lũa trăm năm", "lũa nghìn năm" thường không có căn cứ đo đạc, bạn nên coi là cách nói.

Lũa rừng: gốc rễ nằm lại dưới tán rừng và trên sườn núi

Lũa rừng là loại hình thành ngay tại chỗ cây chết hoặc gần đó, thường là gốc và rễ còn bám trong đất đá sau khi thân đã đổ hoặc bị lấy đi. Ở vùng núi đá, rễ cây len vào khe đá, khi phần mềm mục hết thì để lại những cấu trúc uốn lượn ôm theo hình đá. Đó là kiểu hình thù mà người chơi lũa nghệ thuật rất tìm.

Đặc điểm nhận ra: bề mặt thường ráp hơn lũa nước, nhiều hốc sâu, có thể còn đất, rêu, mảnh vỏ kẹt bên trong. Màu từ nâu sẫm đến xám, tuỳ phần nào phơi nắng nhiều. Vì nằm trong môi trường ẩm có nhiều côn trùng, lũa rừng hay có mọt, mối, nấm mốc, nên việc làm sạch và xử lý trước khi đưa vào nhà là bắt buộc.

Lũa rừng cũng là loại đặt ra câu hỏi nguồn gốc gay gắt nhất. Gốc rễ trong rừng là một phần của rừng; việc đào gốc, lấy gỗ chết trong rừng tự nhiên, rừng đặc dụng, rừng phòng hộ đều thuộc phạm vi quản lý của pháp luật lâm nghiệp. Bài không chỉ chỗ tìm lũa. Nếu bạn mua, hãy hỏi người bán lũa được thu từ đâu, có giấy tờ gì, nhất là với khối lớn hoặc gỗ của loài quý.

Lũa suối, lũa sông và lũa lòng hồ

Lũa suối và lũa sông là những khúc gỗ, gốc rễ bị lũ cuốn đi, va đập vào đá, lăn trên sỏi, rồi mắc lại ở bãi bồi, khúc quanh. Quá trình này mài rất mạnh: cạnh tròn, bề mặt nhẵn mịn như được đánh giấy nhám, nhiều khi gần như không còn vỏ hay giác. Màu thường bạc xám phía phơi nắng và sẫm hơn phía nằm trong nước. Lũa suối nhỏ, nhẹ, dáng mềm, rất hợp làm đồ trang trí để bàn.

Lũa lòng hồ có con đường khác. Khi một vùng đất bị ngập để làm hồ chứa, cây cối và gốc rễ nằm lại dưới nước nhiều năm. Môi trường thiếu ô-xy dưới đáy hồ làm chậm phân huỷ, gỗ ngấm khoáng chất, sẫm màu, có khi rất nặng. Khi nước rút vào mùa khô, những gốc này lộ ra. Đây là nguồn lũa khá phổ biến trong mấy chục năm qua, nhưng việc thu gom ở lòng hồ cũng có quy định riêng của đơn vị quản lý hồ và chính quyền địa phương.

Cả ba loại lũa nước đều chứa nhiều nước bên trong khi mới thu về, dù bề mặt trông đã khô. Chúng cần thời gian phơi lâu, và khi khô có thể nứt thêm. Lũa lòng hồ, vì ngấm khoáng chất và bùn, đôi khi có mùi bùn nồng lúc mới lấy lên, mùi này giảm dần khi được rửa sạch và phơi thoáng.

Lũa biển: gỗ trôi dạt và muối

Lũa biển là gỗ trôi dạt dọc bờ biển: cành cây, thân cây trôi từ cửa sông ra, gỗ từ tàu thuyền, cọc nhà cũ, có khi trôi rất xa trước khi mắc vào bãi. Nước mặn, sóng, cát và nắng gắt làm gỗ bạc trắng, bề mặt mềm mịn, có khi xốp nhẹ đến mức nổi bập bềnh. Nhiều khúc lũa biển có lỗ khoan của sinh vật biển đục gỗ, tạo những đường hầm nhỏ đặc trưng.

Điểm khác biệt quan trọng nhất là muối. Gỗ ngấm nước biển giữ muối trong thớ; khi đưa vào nhà, muối hút ẩm từ không khí, mặt gỗ có thể ẩm dính vào mùa nồm, kim loại gắn trên lũa như đinh, vít, chân đế bị gỉ nhanh hơn. Vì thế lũa biển cần được ngâm, xả nước ngọt nhiều lần trước khi dùng trong nhà.

Ngoài ra, bãi biển là nơi có cả rác trôi dạt, gỗ đã qua xử lý hoá chất, gỗ sơn. Một khúc gỗ có mùi dầu, có lớp sơn cũ, hay có màu xanh lạ trên thớ nên được để ngoài, không dùng cho đồ tiếp xúc thức ăn hay bể cá. Nhiều bãi biển là khu bảo tồn hoặc có quy định về việc lấy vật liệu tự nhiên, bạn nên hỏi trước khi mang về.

Bốn loại lũa đặt cạnh nhau

Bảng tổng hợp đặc điểm thường gặp; một khối lũa cụ thể có thể mang đặc điểm của hơn một loại, nhất là lũa đã qua tay nhiều người bán.

Loại lũa nói cho bạn biết khối gỗ đã đi qua những gì và cần xử lý theo hướng nào. Nó không nói lên giá trị: một khúc lũa suối nhỏ có dáng đẹp có thể đáng giữ hơn một gốc lũa rừng lớn nhưng thô.

Những loài gỗ hay để lại lũa đẹp

Không phải gỗ nào cũng thành lũa. Gỗ mềm, ít nhựa như phần lớn cây mọc nhanh thường mục rữa hết trước khi kịp phong hoá thành hình. Thứ còn lại sau nhiều năm thường là lõi của những loài gỗ cứng, nặng, nhiều nhựa hoặc tanin, cùng với các vùng thớ xoắn quanh mắt cành và gốc rễ, nơi gỗ đặc hơn phần thân thẳng. Đó là lý do lũa đẹp thường đến từ gốc và rễ hơn là từ thân.

Trong lời rao ở Việt Nam, người ta hay gặp các tên như lũa nghiến, lũa pơ mu, lũa sến, lũa đinh, lũa cẩm, cùng rất nhiều khối chỉ ghi chung là "lũa rừng". Việc xác định loài trên một khối lũa khó hơn cả trên khối nu, vì bề mặt đã phong hoá mất màu và mùi. Thợ thường cạo một vết nhỏ ở chỗ khuất để xem màu lõi và ngửi mùi dăm mới, kết hợp với độ nặng. Khi người bán gọi tên loài một cách chắc nịch mà không cho cạo thử, bạn nên coi đó là lời giới thiệu chứ chưa phải thông tin.

Với lũa của loài thuộc diện quản lý như pơ mu, nghiến hay các loài gỗ quý nhóm đầu, phần gỗ chết vẫn là gỗ của loài đó. Nguyên lý chung là việc mua bán, vận chuyển vẫn cần nguồn gốc hợp pháp, không vì gỗ đã chết hay đã thành lũa mà được miễn. Hãy hỏi kỹ trước khi nhận một khối lớn.

Lũa dùng cho bể thuỷ sinh: những điều riêng

Lũa là vật trang trí quen thuộc trong bể cá và bể thuỷ sinh. Trường hợp này có thêm vài yêu cầu, vì khối gỗ sẽ nằm trong nước cùng sinh vật sống:

• Chỉ dùng lũa gỗ cứng, đã chết lâu và sạch. Gỗ còn mục mềm sẽ tiếp tục phân huỷ trong nước, làm đục nước và sinh mốc.
• Ngâm cho chìm. Nhiều khúc lũa khô nổi khi mới thả. Ngâm trong thùng nước sạch nhiều ngày đến nhiều tuần cho gỗ ngấm, hoặc cố định bằng đá.
• Xả tanin. Lũa thả xuống thường làm nước ngả màu trà vì tanin trong gỗ. Thay nước ngâm nhiều lần đến khi nước bớt màu. Tanin ở mức này được nhiều người nuôi cá chấp nhận, thậm chí cố ý dùng cho một số bể.
• Không dùng gỗ đã qua xử lý. Gỗ sơn, gỗ tẩm thuốc chống mối, lũa biển chưa xả muối kỹ đều không nên đưa vào bể.
• Theo dõi lớp nhầy trắng. Lũa mới thả đôi khi phủ một lớp nhầy mềm trong vài tuần đầu. Người nuôi thường hút bỏ và lớp này tự giảm dần; nếu kéo dài, kèm mùi hôi, nên vớt lũa ra kiểm tra.

Mọi bước làm sạch bằng hoá chất mạnh đều nên tránh với lũa dùng cho bể. Nước nóng, cọ bàn chải, phơi nắng và ngâm xả là đủ cho phần lớn trường hợp.

Câu hỏi thường gặp

Lũa có phải là gỗ hoá thạch không?

Không. Lũa vẫn là gỗ, chỉ là gỗ đã bị phong hoá, mất phần mềm. Gỗ hoá thạch là gỗ mà cấu trúc đã bị khoáng chất thay thế qua thời gian rất dài, cứng như đá và nặng như đá. Hai thứ hay bị lẫn trong lời rao.

Làm sao biết lũa đã khô hẳn chưa?

Cách đơn giản là cân khối lũa định kỳ, khi khối lượng không còn giảm qua vài tuần thì gỗ đã cân bằng với không khí nơi để. Máy đo độ ẩm gỗ dạng kim cũng giúp, nhưng chỉ đo được lớp gần bề mặt. Lũa lớn có thể cần nhiều tháng.

Lũa biển có mùi tanh, làm sao khử?

Mùi tanh thường đến từ muối, tảo và sinh vật bám trong thớ. Cọ sạch, ngâm xả nước ngọt nhiều lần rồi phơi nắng thoáng thường làm mùi giảm rõ. Không nên dùng chất tẩy mạnh trong phòng kín. Mùi dầu hoặc hoá chất thì nên bỏ khúc gỗ đó.

Có được tự nhặt lũa ở sông suối, bãi biển không?

Tuỳ nơi. Khu bảo tồn, vườn quốc gia, rừng đặc dụng và một số bãi biển có quy định cấm lấy vật liệu tự nhiên. Lòng hồ thuỷ điện có đơn vị quản lý riêng. Trước khi nhặt, bạn nên hỏi chính quyền hoặc ban quản lý nơi đó, và không đào gốc cây trong rừng.

Lũa để trong nhà có bị mối không?

Lũa rừng chưa xử lý có thể mang theo mọt hoặc mối. Lõi gỗ cứng còn lại sau phong hoá thường ít bị tấn công hơn giác, nhưng không miễn nhiễm. Hãy kiểm tra lỗ, bột gỗ, đường đất trước khi đưa vào nhà và xử lý theo bài riêng về mối mọt.

Vì sao lũa lòng hồ lại sẫm và nặng hơn?

Gỗ nằm lâu dưới nước thiếu ô-xy phân huỷ chậm, đồng thời ngấm khoáng chất và hợp chất từ bùn, khiến màu sẫm đi và đôi khi nặng hơn gỗ cùng loài để khô. Khi phơi khô, một phần khối lượng do nước sẽ mất, nhưng màu sẫm thường còn lại.