Một bộ bàn gốc cây "nguyên khối" đúng nghĩa là mặt bàn và chân đế được tạo ra từ cùng một gốc cây, không ghép thêm mảnh gỗ khác; còn phần lớn bàn gốc trên thị trường là mặt bàn nguyên tấm đặt trên chân gốc rễ riêng, hoặc chân được ghép từ nhiều khúc. Cả hai kiểu đều là đồ tốt nếu được nói đúng; vấn đề chỉ nằm ở chỗ gọi tên sai và giá theo tên.
Bài này đi theo thứ tự một người làm nghề xem bàn gốc: xác định kiểu kết cấu, kiểm chỗ nối, đọc mặt bàn, kiểm chân đế, đánh giá độ khô và vết nứt, tính chuyện sàn nhà chịu nặng, và cuối cùng là hồ sơ nguồn gốc. Bài không nói giá và không bàn chuyện bàn gốc mang lại phong thủy tốt.
Các kiểu bàn gốc hay gặp
Chữ "bàn gốc" được dùng cho nhiều kết cấu khác nhau. Trước khi bàn đến đẹp xấu, bạn nên biết mình đang xem loại nào.
| Kiểu | Cấu tạo | Ưu điểm | Điều cần để ý |
|---|---|---|---|
| Liền gốc | Mặt và chân tạc từ cùng một khối gốc, không tách rời | Thống nhất vân và màu, hiếm | Rất nặng; nứt ở chỗ chuyển tiếp mặt – chân |
| Mặt tách, chân gốc | Mặt bàn nguyên tấm đặt lên chân gốc rễ riêng | Dễ vận chuyển, dễ thay mặt | Mặt và chân có thể khác loài, khác màu |
| Chân ghép | Chân tạo từ nhiều khúc gốc, rễ nối bằng chốt, keo | Tạo dáng to, đẹp từ nguyên liệu nhỏ | Đường nối có thể hở khi gỗ co giãn |
| Đôn gốc | Khúc gốc cắt bằng hai đầu, dùng làm ghế ngồi hoặc kê | Đơn giản, chắc | Hay nứt toác từ tâm nếu sấy vội |
| Mặt ghép thanh | Mặt bàn ghép từ nhiều thanh rồi đặt lên chân gốc | Rẻ hơn, ít cong vênh | Không còn là mặt nguyên tấm, cần ghi rõ |
Không kiểu nào kém giá trị tuyệt đối. Một bàn mặt tách trên chân gốc đẹp, khô kỹ, kết cấu chắc có thể dùng tốt hơn nhiều so với một bàn liền gốc sấy vội đang nứt dần. Điều quan trọng là bạn trả tiền cho đúng thứ mình nhận.
Kiểm liền khối hay ghép
Người bán thường chỉ cho bạn xem mặt trên. Phần cần xem lại nằm ở mặt dưới, trong lòng chân và các chỗ khuất. Các bước dưới làm được bằng mắt, tay và một chiếc đèn pin:
- Ngồi xuống, rọi đèn vào chỗ mặt bàn gặp chân. Ở bàn liền gốc, thớ gỗ chạy liên tục từ mặt xuống chân, không có đường ranh. Ở bàn mặt tách, bạn thấy khe tiếp giáp, chốt định vị hoặc tấm đệm.
- Theo dõi vân trên chân đế. Một khối gốc liền có vân liên tục, màu chuyển từ từ. Các khúc ghép thường lộ chỗ vân đổi hướng đột ngột, màu lệch tông, đường keo mảnh.
- Gõ nhẹ khớp ngón tay dọc theo chân. Chỗ ghép, chỗ trám bột, chỗ có hốc rỗng cho tiếng khác với gỗ đặc.
- Xem mặt dưới của mặt bàn. Mặt nguyên tấm có vân ở mặt dưới tương ứng với mặt trên; mặt ghép thanh lộ các đường ghép song song.
- Đo độ dày mép bàn ở nhiều điểm. Mặt bàn được ốp thêm viền để trông dày hơn sẽ có đường nối chạy quanh cạnh.
- Hỏi thẳng: "Mặt và chân có cùng một cây không, chân có ghép không, chỗ nào đã trám?" Người bán đàng hoàng sẽ chỉ cho bạn từng chỗ.
Ghép, trám, chốt là kỹ thuật bình thường của nghề làm đồ gốc. Chúng chỉ thành vấn đề khi bị giấu và khi bạn trả tiền theo cái tên "nguyên khối".
Đọc mặt bàn
Độ dày và độ phẳng. Mặt bàn gốc thường dày, nhưng độ dày đều quan trọng hơn độ dày tuyệt đối. Đặt thước thẳng hoặc một thanh nhôm lên mặt theo vài hướng, khe hở lớn cho thấy mặt đã cong vênh hoặc chưa được bào phẳng kỹ.
Vân và màu. Mặt bàn lấy từ phần gốc thường có vân rễ, vân nu ở một phía và vân thớ thẳng ở phía còn lại. Màu loang tự nhiên, chuyển tông mềm. Màu đều tăm tắp trên mặt lớn thường đến từ lớp phủ có pha màu.
Vết nứt chạy từ tâm. Nếu mặt bàn cắt ngang thân hoặc gốc, tức là có tâm cây trên mặt, gần như luôn có vết nứt toả ra từ tâm. Vết nứt đã ổn định, được trám hoặc gài khoá gỗ là chấp nhận được; vết nứt còn mới, cạnh sắc, mở rộng dần là dấu hiệu gỗ chưa khô.
Mép bàn. Mép giữ lại đường viền tự nhiên của cây, gọi là mép tự nhiên, cho cảm giác mộc. Hãy xem vỏ đã được bóc sạch chưa; vỏ còn dính sẽ bong dần và là nơi mọt ẩn náu.
Lớp hoàn thiện. Mặt được phủ sơn dày, bóng như gương có thể đang che vết nứt, chỗ trám và màu thật. Mặt lau dầu, đánh sáp cho thấy thớ rõ hơn nhưng cần chăm sóc định kỳ.
Chân đế: đứng vững và tiếp đất
Chân bàn gốc là phần chịu lực, và cũng là phần nhiều người xem qua loa nhất. Hãy đặt bàn trên một mặt sàn phẳng, ấn nhẹ lên từng góc mặt bàn. Bàn gập ghềnh cho thấy chân chưa được cân chỉnh, hoặc gỗ đã co ngót không đều sau khi làm. Chênh lệch nhỏ có thể sửa bằng cách bào chân hoặc lót đệm, chênh lệch lớn thì nên hỏi nguyên nhân.
Xem phần chân tiếp xúc với sàn. Gốc rễ thường nằm trong đất nhiều năm, phần sát đất dễ mục, mềm, có đất cát kẹt trong hốc. Ấn móng tay vào vài điểm ở chân: gỗ lún, bở là vùng cần cắt bỏ hoặc gia cố. Nhiều xưởng gắn thêm chân đệm hoặc đế phẳng dưới gốc để bàn đứng vững và để gỗ không tiếp xúc trực tiếp với sàn ẩm, đó là cách làm hợp lý.
Cuối cùng là các hốc trong lòng gốc rễ. Chúng làm nên vẻ đẹp của chân bàn, nhưng cũng là nơi bụi bẩn, côn trùng tụ lại. Rọi đèn vào sâu trong hốc để xem có lỗ mọt, bột gỗ, đường đất của mối hay không. Một bộ bàn gốc tốt là bộ mà phần khuất cũng được làm sạch như phần lộ.
Đôn gốc và ghế gốc: món nhỏ, lỗi riêng
Đi kèm bàn gốc thường là đôn, những khúc gốc hoặc thân cắt bằng hai đầu dùng làm ghế ngồi. Đôn trông đơn giản nhưng lại là món hay hỏng nhất trong bộ, vì nó gần như luôn giữ tâm cây và có hai mặt cắt đầu lộ ra. Đôn sấy vội thường nứt toác một đường từ mép vào tâm sau vài tháng đặt trong nhà, có khi kèm tiếng nứt nghe rõ vào đêm khô.
Khi xem đôn, hãy nhìn mặt ngồi: vết nứt nhỏ nhiều nhánh quanh tâm là chuyện thường, nhưng một vết lớn chạy từ mép vào là dấu hiệu gỗ còn đang co. Lật đôn lên xem mặt dưới, đó là mặt người bán ít chăm nhất, cũng là mặt lộ rõ nhất tình trạng thật của gỗ. Đôn có chân đế hoặc đệm lót dưới đáy sẽ ít hút ẩm từ sàn hơn.
Về độ cao, ghế đôn nên thấp hơn mặt bàn một khoảng vừa tầm ngồi uống trà; nhiều bộ bán sẵn có đôn cao thấp không đều vì cắt theo hình gốc, ngồi lâu mỏi lưng. Bạn nên ngồi thử trước khi nhận. Cạnh đôn cũng cần được vát và chà nhẵn, vì cạnh sắc dễ làm rách quần áo và trầy da trẻ nhỏ.
Sức nặng, vận chuyển và sàn nhà
Bàn gốc bằng gỗ cứng có thể nặng hàng trăm ký, bộ liền gốc lớn còn nặng hơn. Trước khi mua, bạn nên hỏi trọng lượng ước tính và nghĩ đến đường đưa vào nhà: cầu thang có đủ rộng, khúc quanh có lọt, thang máy chung cư có cho chở và chịu tải được không. Nhiều người mua xong mới biết không đưa được lên tầng.
Sàn nhà cũng cần được tính. Sàn gạch trên nền đất thường không có vấn đề. Sàn gỗ, sàn nhựa có thể bị lõm, trầy dưới chân bàn nặng; nên lót đệm chân phân tán lực. Sàn tầng trên của nhà cũ, sàn gác lửng, ban công là những chỗ bạn nên hỏi người có chuyên môn về kết cấu trước khi đặt một khối rất nặng, nhất là khi lực dồn vào vài điểm chân nhỏ.
Khi vận chuyển, mặt bàn nên được tháo rời nếu là loại mặt tách, bọc góc, chèn chặt để không va đập. Bàn liền gốc cần nhiều người khiêng đúng tư thế hoặc dùng dụng cụ nâng; tự khiêng khối gỗ nặng là cách nhanh nhất để đau lưng và sứt mép bàn. Đây là việc nên giao cho đội vận chuyển có kinh nghiệm với đồ gỗ lớn.
Độ khô và hồ sơ nguồn gốc
Gốc cây chứa rất nhiều nước, và khối càng lớn thì càng khô chậm. Một bộ bàn gốc làm từ gỗ chưa khô sẽ tiếp tục co ngót sau khi về nhà bạn, nhất là khi đặt trong phòng điều hoà: mặt nứt thêm, chân hở mộng, bàn gập ghềnh. Hãy hỏi gỗ đã phơi hoặc sấy bao lâu, có đo độ ẩm không, và nếu có thể, nhờ người bán đo bằng máy trước mặt bạn. Bài về phơi sấy trong cùng chuyên mục nói rõ hơn vì sao gỗ nứt khi khô.
Về nguồn gốc, gốc cây lớn thường đến từ những cây già, nhiều khi là cây rừng. Gốc rễ trong rừng tự nhiên không phải thứ ai muốn đào cũng được. Nguyên lý chung là gỗ, kể cả gốc rễ, của loài nguy cấp, quý hiếm hoặc khai thác từ rừng phải có nguồn gốc hợp pháp khi mua bán, vận chuyển; vi phạm có thể bị xử lý nghiêm theo quy định hiện hành. Một số nguồn hợp pháp thường được nhắc là gỗ rừng trồng, cây trong vườn nhà, cây giải toả công trình có giấy tờ, gỗ nhập khẩu có hồ sơ.
Khi mua bàn gốc lớn, hãy xin hoá đơn và giấy tờ nguồn gốc người bán có, ghi rõ loài gỗ, kiểu kết cấu và những chỗ đã ghép, trám. Nếu còn băn khoăn, cơ quan kiểm lâm nơi bạn ở là chỗ hỏi đúng. Xem thêm vật phẩm gỗ có ghi rõ chất liệu và nguồn gốc trên Vật Phẩm Phong Thủy nếu bạn cần đối chiếu cách mô tả hàng.
Câu hỏi thường gặp
Bàn gốc cây liền khối có tốt hơn bàn mặt tách không?
Không hẳn. Liền khối hiếm hơn và thống nhất vân, nhưng nặng, khó vận chuyển và dễ nứt ở chỗ chuyển tiếp mặt – chân. Mặt tách dễ di chuyển, dễ sửa. Chất lượng phụ thuộc độ khô, kết cấu và tay nghề hơn là kiểu.
Mặt bàn gốc có vết nứt từ tâm có sao không?
Mặt cắt ngang thân gần như luôn nứt từ tâm khi khô, vì gỗ co ngót theo vòng nhiều hơn theo bán kính. Vết nứt đã ổn định, được trám hoặc gài khoá gỗ là bình thường. Hãy theo dõi vài tuần; vết đang mở rộng là gỗ chưa khô.
Có nên đặt bàn gốc lớn trên sàn gỗ không?
Được, nhưng nên lót đệm chân rộng để phân tán lực và tránh trầy lõm. Kiểm tra mặt dưới chân không còn đất cát. Với sàn gác, sàn tầng trên của nhà cũ, hãy hỏi người có chuyên môn kết cấu trước khi đặt khối rất nặng.
Làm sao biết bàn gốc đã khô chưa?
Hỏi thời gian phơi sấy và xin đo bằng máy đo độ ẩm gỗ. Dấu hiệu gỗ còn ẩm: mặt hơi lạnh, nặng bất thường, vết nứt cạnh sắc còn mới, chân hơi đổi màu vì ẩm. Bàn khô kỹ thường không đổi kích thước rõ rệt qua các mùa.
Bàn gốc có cần đánh dầu định kỳ không?
Bàn hoàn thiện bằng dầu hoặc sáp cần lau lại khi mặt khô xỉn, thường vài tháng một lần tuỳ mức dùng. Bàn phủ sơn PU thì chỉ cần lau sạch. Đừng phủ chồng loại khác lên lớp cũ khi chưa hỏi người làm.
Gốc cây trong vườn nhà có tự làm bàn được không?
Được, nếu cây của gia đình và việc chặt hạ đúng quy định địa phương. Phần khó là làm khô: gốc lớn cần nhiều tháng đến nhiều năm, dễ nứt và mọt nếu xử lý không đúng. Cưa, bào gốc lớn cần máy và kinh nghiệm, nên nhờ xưởng.