Gốc cây, lũa và nu mới mua về là những món gỗ dễ mang theo mọt và đôi khi cả mối, vì chúng đã nằm lâu ngoài trời, sát đất, còn vỏ, còn giác và nhiều hốc khuất. Dấu hiệu nhận ra mọt là các lỗ tròn nhỏ kèm bột gỗ mịn; dấu hiệu của mối là đường đất, lớp đất đắp và gỗ bị ăn rỗng bên trong. Việc đầu tiên khi nghi ngờ là cách ly món đồ, chưa đưa vào nhà.
Bài này đi theo trình tự: phân biệt mọt và mối, đọc dấu hiệu, cách ly và kiểm tra, những cách xử lý không dùng hoá chất như làm lạnh và làm nóng, khi nào cần đến chế phẩm và dịch vụ, rồi cách phòng tái nhiễm. Bài không hướng dẫn pha chế thuốc; mọi chế phẩm hoá học chỉ dùng loại được phép lưu hành và đúng theo nhãn.
Mọt và mối khác nhau thế nào
Hai nhóm côn trùng này gây hại gỗ theo cách khác nhau, nên cách xử lý và mức độ khẩn cấp cũng khác. Bảng tổng hợp dấu hiệu thường gặp:
| Tiêu chí | Mọt gỗ | Mối |
|---|---|---|
| Là gì | Ấu trùng của một số loài bọ cánh cứng sống trong gỗ | Côn trùng sống thành tổ đàn, phần lớn tổ ở trong đất |
| Dấu hiệu bên ngoài | Lỗ tròn nhỏ trên mặt gỗ, bột gỗ mịn rơi xuống dưới | Đường mui đất chạy trên tường, chân gỗ; lớp đất đắp |
| Bên trong gỗ | Đường hầm nhỏ chứa bột, gỗ vẫn còn hình | Gỗ bị ăn rỗng theo thớ, còn lớp vỏ mỏng bên ngoài |
| Ưa phần nào | Thường là giác gỗ nhiều tinh bột, gỗ còn vỏ | Gỗ tiếp xúc đất, gỗ ẩm, có thể lan sang nhiều loại |
| Lây lan | Con trưởng thành bay ra, đẻ trứng sang gỗ gần đó | Theo đường đất từ tổ, có thể lan khắp nhà |
| Mức khẩn cấp | Cần xử lý món đồ, theo dõi đồ gỗ quanh | Cần xử lý nguồn tổ, thường phải gọi dịch vụ |
Trên gốc cây và lũa mới đào, bạn có thể gặp cả hai. Mối ít khi sống lâu trong một khối gỗ đã rời khỏi đất, nhưng đất bám trong hốc rễ có thể mang theo mối thợ, và khối gỗ còn ẩm đặt sát nền nhà là chỗ chúng tìm đến.
Những dấu hiệu cần soi trên món đồ mới về
Kiểm tra nên làm ngoài trời, dưới ánh sáng tốt, có đèn pin và một tờ giấy sáng màu. Những thứ cần tìm:
- Lỗ tròn nhỏ. Thường cỡ đầu kim đến đầu tăm, cạnh lỗ sắc. Lỗ cũ có cạnh sẫm, mòn; lỗ mới cạnh sáng màu gỗ tươi.
- Bột gỗ. Đặt tờ giấy dưới món đồ qua một đêm. Bột mịn như phấn, màu sáng, rơi thành đống nhỏ dưới lỗ là dấu hiệu mọt đang hoạt động.
- Mặt gỗ phồng hoặc mềm. Ấn móng tay vào các vùng nghi ngờ. Lớp gỗ mỏng bên trên đường hầm có thể lún, vỡ.
- Đường đất, đất đắp. Những vệt đất nhỏ như ống chạy trên bề mặt hoặc trong hốc, lớp đất bít kín khe nứt là dấu hiệu mối.
- Tiếng gõ rỗng. Gõ khớp ngón tay dọc theo khối gỗ. Chỗ bị ăn rỗng cho tiếng đục, rỗng khác hẳn chỗ đặc.
- Côn trùng nhỏ bay ra. Những con bọ nhỏ màu nâu xuất hiện quanh món đồ, nhất là khi trời ấm, có thể là mọt trưởng thành vừa chui ra.
- Dưới lớp vỏ. Bóc thử một mảng vỏ lỏng. Đường hầm ngoằn ngoèo, bột gỗ nén dưới vỏ là nơi mọt hay bắt đầu.
Một hai lỗ cũ không có bột mới có thể là dấu vết từ lâu, khi gỗ còn ở ngoài rừng. Nhưng chỉ sau khi theo dõi vài tuần không thấy bột mới, bạn mới nên kết luận như vậy.
Cách ly và kiểm tra trước khi đưa vào nhà
Bất kể món đồ có vẻ sạch đến đâu, gốc cây và lũa mới về nên qua một giai đoạn cách ly. Các bước cơ bản:
- Để món đồ ở chỗ riêng, ngoài nhà hoặc trong khu kho cách xa đồ gỗ khác, kê cao khỏi nền, không sát tường.
- Làm sạch đất cát, rêu, vỏ lỏng bằng bàn chải cứng và máy thổi hoặc máy hút bụi. Đất trong hốc rễ cần được moi hết.
- Đặt giấy sáng màu dưới món đồ, kiểm tra bột mới mỗi vài ngày. Đánh dấu bằng bút chì quanh các lỗ đã có, để biết lỗ nào mới xuất hiện.
- Ghi lại kết quả. Không có bột mới, không có lỗ mới sau một thời gian theo dõi thì nguy cơ thấp hơn; có thì chuyển sang xử lý.
- Trong thời gian cách ly, đừng gia công tinh, đừng phủ sơn. Lớp sơn có thể nhốt mọt bên trong, chúng vẫn tiếp tục ăn và chui ra sau này.
Thời gian cách ly nên dài hơn bạn nghĩ, vì vòng đời của nhiều loài mọt kéo dài, ấu trùng có thể ở trong gỗ một thời gian dài mà không để lại dấu hiệu bên ngoài.
Xử lý không dùng hoá chất: lạnh và nhiệt
Với món đồ nhỏ và vừa, làm lạnh sâu là cách được nhiều bảo tàng dùng để diệt côn trùng trong hiện vật gỗ. Món đồ được bọc kín trong túi nhựa, hút bớt không khí để hạn chế ngưng tụ, rồi để trong tủ đông ở mức khoảng âm hai mươi độ C hoặc thấp hơn trong một đến hai tuần. Sau khi lấy ra, để nguyên túi cho món đồ ấm dần về nhiệt độ phòng rồi mới mở, tránh nước đọng trên mặt gỗ. Tài liệu bảo quản hiện vật khuyên làm lạnh nhanh và đủ sâu, vì làm lạnh từ từ có thể cho côn trùng thời gian thích nghi.
Xử lý nhiệt là cách được dùng trong công nghiệp. Tiêu chuẩn quốc tế về xử lý vật liệu đóng gói bằng gỗ yêu cầu lõi gỗ đạt tối thiểu 56 độ C trong ít nhất 30 phút. Các lò sấy gỗ có thể làm được điều này cho cả khối khá lớn. Ở nhà, phơi nắng không đủ nóng tới lõi khối dày, nên không thể thay thế cho lò.
Cả hai cách đều không để lại hoá chất trong gỗ, nhưng cũng không ngăn được tái nhiễm. Nhiệt cao còn có thể làm gỗ nứt, chảy nhựa, ảnh hưởng tới lớp hoàn thiện đã có. Với món đồ quý, hãy hỏi người làm bảo quản hoặc xưởng sấy có kinh nghiệm trước khi chọn cách.
Khi cần đến chế phẩm và dịch vụ
Với khối gỗ lớn không cho vào tủ đông hay lò được, hoặc khi mọt đã lan rộng, chế phẩm bảo quản gỗ là lựa chọn phổ biến. Nguyên tắc an toàn là chỉ dùng sản phẩm được phép lưu hành, đọc kỹ nhãn, dùng đúng liều lượng và cách thức trên nhãn, đeo găng tay, kính, khẩu trang phù hợp, làm ở nơi thông thoáng, cất xa trẻ em và vật nuôi. Bài không hướng dẫn tự pha trộn hoá chất; việc tự pha theo công thức truyền miệng là nguồn gây ngộ độc và hỏng gỗ.
Chế phẩm dạng lỏng thấm qua bề mặt, nên chỉ hiệu quả ở lớp gần mặt và qua các lỗ có sẵn. Gỗ đã phủ sơn, phủ dầu gần như không thấm được. Vì vậy xử lý nên làm trước khi hoàn thiện bề mặt. Món đồ dùng để đựng thức ăn, đồ chơi trẻ em, lũa thả bể cá thì không nên xử lý bằng hoá chất diệt côn trùng.
Khi có mối, việc xử lý một món đồ không giải quyết được nguồn tổ. Mối trong nhà thường cần dịch vụ chuyên nghiệp khảo sát và xử lý tổ, theo quy định về hoá chất hiện hành. Xông hơi khử trùng cũng là việc phải do đơn vị có giấy phép thực hiện, tuyệt đối không tự làm trong nhà.
Hỏi gì khi mua để khỏi mang mọt về nhà
Cách rẻ nhất để xử lý mọt là không mang nó về. Khi mua gốc, lũa hay khối nu, bạn nên hỏi người bán món đồ đã được xử lý côn trùng chưa, bằng cách nào và khi nào. Một xưởng làm đồ gốc đàng hoàng thường có câu trả lời cụ thể: đã qua lò sấy, đã làm lạnh, đã quét chế phẩm loại gì. Câu trả lời mơ hồ kiểu "gỗ này cứng, không mọt đâu" không nên được coi là thông tin.
Hãy xin xem món đồ ở nơi nó đang được để, không chỉ ở phòng trưng bày. Kho để gỗ ẩm thấp, chất sát nền, nhiều mùn cưa cũ, có bột gỗ dưới các khối khác là dấu hiệu môi trường có mọt. Món đồ để trong môi trường đó dù mới xử lý cũng có thể tái nhiễm trước khi giao. Bạn cũng nên lật xem mặt dưới và rọi vào hốc ngay lúc nhận hàng, không đợi về nhà.
Với đồ mua qua mạng, hãy yêu cầu ảnh chụp mặt dưới, các hốc và cận cảnh những chỗ nghi ngờ trước khi chốt. Khi hàng tới, mở kiểm tra ngoài trời, đặt giấy kiểm tra bột ngay trong mấy ngày đầu. Giữ lại tin nhắn trao đổi và ảnh lúc nhận, để có cơ sở trao đổi với người bán nếu phát hiện mọt hoạt động sau đó.
Phòng tái nhiễm sau khi đã xử lý
Giữ khô. Mọt và nấm đều ưa gỗ ẩm. Giữ gỗ ở độ ẩm ổn định của căn phòng, tránh đặt sát tường ẩm, góc nhà dột, chân cầu thang ẩm.
Kê khỏi nền. Đặt gốc, lũa trên đệm, chân đế, không tiếp xúc trực tiếp với nền đất hoặc sàn tầng trệt. Điều này cũng giúp bạn nhìn thấy đường mối sớm nếu có.
Hoàn thiện bề mặt. Lớp dầu, sáp hoặc sơn phủ bịt bớt các lỗ mạch và vết nứt, nơi mọt trưởng thành hay đẻ trứng. Bề mặt hoàn thiện kỹ ít bị tái nhiễm hơn gỗ mộc.
Kiểm tra định kỳ. Vài tháng một lần, nhất là vào mùa ấm ẩm, đặt giấy kiểm tra bột, rọi đèn vào hốc. Phát hiện sớm thì xử lý một món, phát hiện muộn có thể phải xử lý cả phòng.
Cẩn thận với đồ mới. Mỗi món gỗ mới về, kể cả từ người quen, đều nên qua cách ly. Nhiều ổ mọt trong nhà bắt đầu từ một món đồ cũ được biếu.
Câu hỏi thường gặp
Gỗ cứng như nghiến, hương có bị mọt không?
Lõi gỗ cứng, nhiều nhựa thường ít bị mọt hơn, nhưng giác của chúng vẫn có thể bị. Gốc cây và lũa hay còn giác, vỏ và vùng mục, nên vẫn cần kiểm tra. Không loài gỗ nào được coi là miễn nhiễm hoàn toàn.
Phơi nắng có diệt được mọt không?
Phơi nắng làm khô bề mặt, có thể làm một số côn trùng gần mặt rời đi, nhưng nhiệt độ không đủ cao và không đủ lâu ở lõi khối dày. Nó không thay thế được xử lý lạnh sâu hoặc nhiệt trong lò.
Có nên bơm dầu hoả hay xăng vào lỗ mọt không?
Không. Đây là cách truyền miệng nguy hiểm: dễ cháy, hơi độc khi ở trong nhà, làm hỏng màu gỗ và không chắc diệt được ấu trùng sâu bên trong. Hãy dùng chế phẩm bảo quản gỗ được phép lưu hành và làm đúng nhãn.
Lũa bể cá bị mọt thì xử lý thế nào?
Không dùng hoá chất diệt côn trùng. Với lũa nhỏ, làm lạnh sâu hoặc luộc, ngâm nước nóng là cách nhiều người nuôi cá dùng. Lũa bị mọt nặng, gỗ đã bở thì nên thay, vì nó sẽ tiếp tục phân huỷ trong nước.
Lỗ mọt cũ có cần trám không?
Sau khi chắc chắn không còn mọt hoạt động, trám lỗ bằng sáp màu hoặc bột gỗ trộn keo giúp bề mặt đẹp hơn và giúp bạn nhận ra lỗ mới nếu có. Trám trước khi xử lý thì có thể nhốt mọt bên trong.
Khi nào cần gọi dịch vụ diệt mối?
Khi thấy đường mui đất trên tường, chân cửa, khung gỗ trong nhà, hoặc nhiều món gỗ cùng bị ăn rỗng. Mối sống theo tổ, xử lý một món đồ không giải quyết được. Hãy chọn đơn vị có giấy phép và hỏi rõ hoá chất họ dùng.