Có bốn kiểu "nu" hay gặp mà không phải khối nu nguyên: nhiều mảnh nu nhỏ ghép lại, lớp nu thật lạng mỏng dán lên ván gỗ thường, bề mặt in hoặc dán phim vân nu, và khối gỗ có những mảng lớn là nhựa hoặc bột trám. Dấu hiệu chung để bắt đầu nghi là vân dừng lại ở một đường thẳng, vân lặp lại, cạnh và mặt dưới không cùng chất với mặt trên, và món đồ nhẹ bất thường.
Không phải kiểu nào cũng là đồ xấu. Lớp nu lạng dán là vật liệu chính đáng trong công nghiệp đồ gỗ, đổ nhựa vào hốc là kỹ thuật làm đẹp hợp lý. Vấn đề chỉ nằm ở chỗ chúng được bán dưới tên "nu nguyên khối". Bài đi qua từng kiểu, chỉ dấu vết để nhận ra, và kết thúc bằng một quy trình tự kiểm. Bài không mô tả cách làm giả.
Vì sao nu hay bị thay thế
Khối nu lớn, liền, đẹp rất hiếm. Phần lớn bướu cây khi mở ra có rỗng, mục, túi vỏ hoặc chỉ đẹp ở một lớp mỏng. Trong khi đó, nhu cầu về mặt bàn, khay, đồ trang trí có vân nu thì lớn. Khoảng cách giữa cung và cầu đó tạo ra nhiều cách để có "mặt nu" mà không cần khối nu nguyên: tận dụng mảnh nhỏ, lạng mỏng một khối để phủ được nhiều mặt, in vân lên vật liệu khác, lấp đầy chỗ hỏng bằng vật liệu khác.
Thêm vào đó, mặt nu là thứ người mua nhìn nhiều nhất, còn cạnh, mặt dưới, lòng chân là những chỗ ít người xem. Một món đồ chỉ cần mặt trên đẹp là đủ gây ấn tượng ở cửa hàng hay trên ảnh. Người bán không cần nói dối trắng trợn; chỉ cần dùng chữ "bàn nu", "khay nu" mà không nói rõ cấu tạo là người mua đã tự hiểu là nguyên khối.
Vì thế, khi xem một món đồ nu, hãy tự đặt câu hỏi cụ thể: phần nào là nu, dày bao nhiêu, phía dưới là gì, có bao nhiêu chỗ ghép, trám. Một người bán đàng hoàng sẽ trả lời được; một mô tả chỉ có tính từ đẹp mà không có chi tiết là lý do để bạn xem kỹ hơn.
Nu ghép mảnh
Nu ghép là món đồ tạo từ nhiều mảnh nu nhỏ, dán và ép lại thành khối hoặc tấm lớn hơn. Kỹ thuật này tận dụng được những mảnh đẹp từ các khối hỏng, và với thợ giỏi, đường ghép có thể rất khó thấy trên mặt chính. Ghép mảnh tự nó không phải là giả; nhiều món đồ ghép được làm công phu và có giá trị thẩm mỹ cao. Vấn đề chỉ là khi nó được rao như một khối liền.
Dấu hiệu nhận ra nằm ở chỗ vân đổi đột ngột. Trên khối nu liền, vân mắt có mật độ và màu chuyển từ từ; ở chỗ ghép, bạn thấy hai vùng có mật độ mắt khác nhau, màu lệch tông, nằm sát nhau theo một đường. Đường ghép có thể thẳng hoặc được cắt theo đường cong để giấu, nhưng thường vẫn liên tục và đều hơn bất kỳ đường nào gỗ tự tạo.
Hãy rọi đèn xiên và nghiêng mặt gỗ. Mỗi mảnh ghép có hướng thớ riêng nên phản chiếu ánh sáng khác nhau, hiện ra như những ô sáng tối có ranh giới rõ. Ở cạnh và mặt dưới, đường ghép thường dễ thấy hơn vì ít được chà kỹ. Một mẹo nhỏ là lau ẩm mặt gỗ: vùng keo không hút nước như gỗ, đường ghép hiện thành vạch mảnh trong lúc gỗ còn ướt.
Lớp nu lạng mỏng dán lên ván
Trong công nghiệp đồ gỗ, một khối nu có thể được lạng thành những tấm mỏng chỉ vài phần mười mi-li-mét đến khoảng một mi-li-mét, dán lên ván ép, ván MDF hoặc gỗ thường. Một khối nu đủ phủ hàng chục mặt bàn. Đây là cách sử dụng nguyên liệu quý hợp lý và rất phổ biến, nhất là với nu nhập khẩu từ các loài ôn đới. Đồ phủ lớp lạng nu có mặt nu thật, chỉ là mỏng.
Để nhận ra, hãy xem cạnh. Mặt bàn phủ lớp lạng thường có nẹp cạnh bằng gỗ đặc hoặc dán chỉ cạnh; khi nhìn kỹ mép, bạn thấy lớp mặt mỏng như tờ giấy nằm trên lõi màu khác. Vân ở mặt trên không chạy xuống cạnh. Mặt dưới thường là lớp lạng gỗ khác, ván trơn hoặc sơn kín. Món đồ cũng nhẹ hơn nhiều so với khối nu cùng kích thước.
Một dấu hiệu khác là vân đối xứng. Khi lạng liên tiếp, các tấm cạnh nhau có vân gần như giống hệt, người thợ hay xếp chúng đối xứng như soi gương để tạo hoa văn. Mặt bàn có vân nu đối xứng hoàn hảo hai nửa, hoặc lặp lại bốn góc, gần như chắc chắn là lớp lạng ghép, vì khối nu tự nhiên không bao giờ đối xứng như vậy.
Vân in, phim dán và nhựa đổ
Kiểu thứ ba là bề mặt không có gỗ nu nào cả: vân nu được in lên giấy, phim nhựa, tấm nhựa phủ hoặc in thẳng lên ván. Công nghệ in hiện nay cho hình ảnh khá đẹp khi nhìn từ xa. Dấu hiệu nhận ra là vân phẳng, không có chiều sâu khi nghiêng, không đổi sáng tối theo góc nhìn; soi kính lúp thấy các chấm mực hoặc hạt màu đều đặn thay vì thớ gỗ; và nếu nhìn trên nhiều món cùng lô, bạn sẽ thấy vân lặp lại y hệt.
Kiểu thứ tư là khối gỗ thật, nhưng một phần lớn là vật liệu trám. Đổ nhựa epoxy vào hốc, vết nứt, chỗ mục đã khoét là kỹ thuật đẹp và hợp lý khi được làm rõ ràng, thậm chí là chủ đích thẩm mỹ như kiểu bàn "dòng sông". Chỉ khi nhựa hoặc bột gỗ trộn keo được nhuộm màu giống gỗ để che những vùng lớn hỏng, rồi bán như khối nu liền, thì đó mới là vấn đề.
Nhựa đổ nhận ra bằng sự đồng màu, không có thớ dưới kính lúp, cảm giác tay hơi khác, ấm hơn hoặc trơn hơn gỗ, và tiếng gõ khác. Bột trám có các hạt nhỏ đều nhau, không có cấu trúc mắt. Chỗ trám nhỏ trên khối nu là bình thường; điều đáng hỏi là tỉ lệ diện tích trám so với gỗ thật.
Nu thật nhưng sai tên: nhuộm màu và đổi loài
Ngoài bốn kiểu về cấu tạo, còn một trường hợp rất hay gặp: khối nu nguyên, thật, nhưng của loài rẻ hơn, được nhuộm hoặc phủ màu để trông giống loài đắt hơn. Ví dụ quen thuộc là nu có màu vàng sáng được phủ lớp sơn pha màu đỏ nâu để rao như nu hương, hay nu gỗ nhập khẩu được gọi bằng tên một loài gỗ Việt. Về cấu tạo, đây là nu nguyên khối thật; cái sai nằm ở tên loài.
Dấu hiệu nhuộm là màu quá đều trên toàn khối, trong khi gỗ tự nhiên luôn có vùng sáng vùng tối, mắt sẫm hơn nền. Ở chỗ cạo nhẹ, cạnh vát, lỗ khoan bắt vít chân, màu bên trong khác hẳn màu bề mặt. Khăn ẩm lau mạnh ở chỗ khuất có thể ra màu. Mùi cũng giúp: mùi của vết cạo mới phải hợp với loài được rao, ví dụ gỗ hương có mùi thơm dịu đặc trưng, gỗ không mùi mà mang tên hương là điều đáng hỏi.
Cách chắc nhất vẫn là hỏi người bán cho cạo thử một chỗ khuất và ghi rõ loài trên hoá đơn. Người bán tin vào hàng của mình thường đồng ý. Với món đồ có giá trị lớn, mẫu gỗ có thể gửi phòng thí nghiệm giải phẫu gỗ để định loài, dù với nu thớ rối việc này khó hơn và không phải lúc nào cũng cho kết luận đến mức loài.
Bốn kiểu, dấu hiệu chính và câu nên hỏi
Bảng tóm tắt để bạn mang theo khi đi xem đồ. Một món đồ có thể kết hợp nhiều kiểu.
| Kiểu | Dấu hiệu đầu tiên | Kiểm thêm | Câu nên hỏi |
|---|---|---|---|
| Nu ghép mảnh | Vân đổi đột ngột theo đường | Đèn xiên thấy ô sáng tối; lau ẩm thấy đường keo | Món này ghép mấy mảnh, chỗ nào? |
| Lớp lạng dán | Vân không chạy xuống cạnh | Nẹp cạnh, mặt dưới khác chất, nhẹ tay | Lớp nu dày bao nhiêu, lõi là gì? |
| Vân in, phim | Vân phẳng khi nghiêng | Kính lúp thấy chấm mực; vân lặp giữa các món | Mặt này là gỗ thật hay vật liệu in? |
| Nhựa, bột trám | Mảng đồng màu không thớ | Kính lúp, tiếng gõ, cảm giác tay | Bao nhiêu phần đã trám, đổ nhựa? |
Câu hỏi quan trọng không phải là "thật hay giả", mà là "món đồ được cấu tạo thế nào". Khi bạn có câu trả lời cụ thể, bạn tự đánh giá được món đồ có xứng với giá và với nhu cầu của mình không.
Quy trình tự kiểm năm phút
Mang theo đèn pin nhỏ, kính lúp bỏ túi, một chiếc khăn ẩm. Với một món đồ nu bất kỳ, làm lần lượt:
- Nhìn tổng thể mặt trên dưới ánh sáng tự nhiên: vân có lặp lại, đối xứng hay có đường ranh rõ không.
- Nghiêng món đồ hoặc đổi chỗ đứng: vân có đổi sáng tối, có chiều sâu không.
- Xem cạnh: vân mặt trên có chạy liên tục xuống cạnh không, có nẹp, có lớp mỏng không.
- Lật hoặc cúi xem mặt dưới, lòng chân: có cùng chất gỗ với mặt trên không, có đường ghép, lớp trám không.
- Soi kính lúp vài điểm mắt và vài mảng màu đều: thấy thớ gỗ hay thấy chấm mực, hạt bột, mặt nhựa.
- Lau ẩm một góc: màu thật hiện ra, đường keo lộ rõ hơn; khăn có ra màu không.
- Nhấc thử hoặc hỏi trọng lượng: món đồ có nặng tương xứng với loài gỗ và kích thước không.
Kết quả của năm phút này chưa phải giám định, nhưng đủ để bạn đặt câu hỏi đúng. Xem thêm vật phẩm gỗ có ghi rõ chất liệu và cấu tạo trên Vật Phẩm Phong Thủy nếu bạn muốn so cách mô tả hàng.
Câu hỏi thường gặp
Bàn nu phủ lớp lạng có bền không?
Đồ phủ lớp lạng làm tốt, dán bằng keo phù hợp, lõi ổn định thì dùng bền nhiều năm, thậm chí ít cong vênh hơn gỗ nguyên khối. Điểm yếu là lớp mặt mỏng, trầy sâu hoặc phồng do nước thì khó sửa. Tránh để nước đọng lâu trên mặt.
Nu ghép có rẻ hơn nu nguyên khối không?
Thường là có, vì tận dụng nguyên liệu nhỏ. Nhưng ghép công phu từ mảnh đẹp, tay nghề cao thì cũng có giá trị riêng. Bài không nêu giá. Điều quan trọng là bạn biết món đồ được ghép và trả tiền tương xứng với cấu tạo đó.
Làm sao nhận ra vân in trên ảnh chụp bán hàng?
Khó, nhưng có vài gợi ý: nhiều món cùng lô có vân giống hệt nhau, vân không có chút phản chiếu nào khi ánh đèn chiếu vào, mép sản phẩm có viền màu trơn. Hãy xin video quay nghiêng món đồ dưới ánh sáng, vân in sẽ không đổi.
Đổ nhựa vào nu có làm giảm giá trị không?
Đổ nhựa vào vết nứt, hốc nhỏ để giữ khối gỗ ổn định là việc bình thường và được nhiều người chấp nhận. Đổ nhựa làm điểm nhấn thẩm mỹ là một phong cách riêng. Chỉ khi nhựa nhuộm giống gỗ để che vùng hỏng lớn mà không nói ra, đó mới là vấn đề.
Có cửa hàng nào chuyên giám định nu không?
Giám định loài gỗ do các phòng thí nghiệm giải phẫu gỗ thực hiện, thường thuộc viện, trường lâm nghiệp. Họ cần mẫu gỗ, và với nu thớ rối, việc định loài khó hơn gỗ thân. Cấu tạo ghép, dán, trám thì một thợ mộc giàu kinh nghiệm thường nhận ra được.
Khay nu nhỏ có hay bị làm giả không?
Khay, đĩa, hộp nhỏ là những món hay gặp nu nhuộm màu, ghép mảnh hoặc phủ lớp lạng, vì người mua ít khi kiểm kỹ đồ nhỏ. Lật mặt dưới, xem cạnh và cầm thử độ nặng là đủ để loại phần lớn trường hợp.