Nu, gốc cây và lũa nứt khi khô vì gỗ co lại không đều: lớp ngoài và hai đầu mất nước trước, co trước, trong khi lõi còn ướt; thêm vào đó gỗ co theo chiều vòng năm nhiều hơn theo bán kính, nên ứng suất dồn lại thành vết nứt. Cách chống nứt không phải là làm gỗ khô nhanh, mà là làm cho nó khô chậm và đều.
Bài này giải thích cơ chế co ngót, rồi đi qua các việc cụ thể: bóc vỏ hay giữ vỏ, bịt mặt cắt, chọn chỗ phơi, theo dõi bằng cân và máy đo độ ẩm, khi nào thuê sấy lò, và cách xử lý vết nứt đã xuất hiện. Thời gian khô cụ thể phụ thuộc loài gỗ, kích thước và khí hậu, nên bài đưa nguyên lý và cách theo dõi thay vì con số cố định.
Gỗ tươi chứa bao nhiêu nước và nước đi đâu
Gỗ của cây vừa chặt chứa rất nhiều nước. Với nhiều loài, khối lượng nước trong gỗ tươi xấp xỉ hoặc vượt khối lượng phần gỗ khô. Nước nằm ở hai chỗ: nước tự do trong lòng các tế bào và mạch gỗ, và nước liên kết nằm trong chính vách tế bào. Khi gỗ khô, nước tự do đi ra trước; trong giai đoạn này, gỗ nhẹ đi nhiều nhưng gần như không co lại.
Đến khi nước tự do hết mà vách tế bào vẫn còn bão hoà, gỗ đạt điểm mà sách công nghệ gỗ gọi là điểm bão hoà thớ gỗ. Từ đây trở đi, mỗi phần nước liên kết mất đi làm vách tế bào co lại, và gỗ bắt đầu co ngót. Gỗ tiếp tục khô cho đến khi cân bằng với độ ẩm không khí nơi nó nằm, gọi là độ ẩm cân bằng. Ở khí hậu nồm ẩm miền Bắc hay mùa mưa miền Nam, độ ẩm cân bằng ngoài trời cao hơn nhiều so với trong phòng điều hoà.
Điều này giải thích vì sao một khối nu "đã phơi khô" ngoài hiên vẫn nứt khi đưa vào phòng lạnh: nó chỉ mới cân bằng với không khí ngoài trời. Muốn đồ gỗ ổn định trong nhà, gỗ phải được đưa về gần mức độ ẩm của chính căn phòng nơi nó sẽ nằm.
Vì sao gỗ nứt khi khô
Co ngót không đều theo hướng. Gỗ co nhiều nhất theo hướng tiếp tuyến với vòng năm, ít hơn theo hướng bán kính và rất ít theo chiều dọc thớ. Sách công nghệ gỗ thường nêu co ngót tiếp tuyến lớn gần gấp đôi co ngót xuyên tâm. Trên một khúc gỗ tròn, vòng ngoài muốn co nhiều hơn bán kính cho phép, nên vết nứt xé từ ngoài vào tâm theo hình nan quạt.
Mặt cắt đầu mất nước nhanh. Nước di chuyển dọc thớ dễ hơn nhiều so với đi ngang qua thớ. Vì vậy hai đầu khúc gỗ, nơi thớ bị cắt ngang, khô nhanh hơn hẳn phần thân. Đầu khúc co lại trước trong khi phần bên trong còn ướt, tạo nên những vết nứt đầu rất quen thuộc.
Ngoài khô, trong ướt. Khi nắng gắt hoặc gió mạnh hút nước ở bề mặt quá nhanh, lớp ngoài co lại và bị lõi ướt ghìm giữ, sinh ra nứt mặt. Gỗ khô quá nhanh còn có thể bị hiện tượng lõi nứt ngầm khi lớp ngoài đã "cứng vỏ".
Thớ rối của nu. Ở nu, các vùng thớ chạy theo nhiều hướng nằm sát nhau, mỗi vùng co theo hướng riêng. Nhiều người cho rằng chính sự đan xen này làm nu ít nứt dài như gỗ thân, nhưng nứt chân chim quanh tâm xoáy và quanh túi vỏ lại rất hay gặp.
Tâm cây. Khúc gỗ còn giữ tâm cây gần như chắc chắn nứt từ tâm, vì phần quanh tâm co ngót mạnh và là chỗ yếu. Thợ đôi khi xẻ đôi qua tâm hoặc khoét bỏ tâm để giảm nứt, đánh đổi lại hình khối.
Các bước phơi một khối nu hoặc gốc mới về
Quy trình dưới đây là cách làm phổ biến của người làm đồ gốc, nu ở quy mô nhỏ. Nó không thay được kinh nghiệm của xưởng với từng loài gỗ, nhưng giúp bạn tránh phần lớn sai lầm:
- Làm sạch đất cát, rêu, vỏ mục. Đất bám giữ ẩm và mang theo côn trùng. Vỏ cây lỏng nên bóc, vì dưới vỏ là nơi mọt đẻ trứng; vỏ còn bám chắc có thể giữ lại nếu muốn giữ vẻ mộc, nhưng phải theo dõi.
- Bịt các mặt cắt mới, nhất là mặt cắt đầu, bằng sáp chuyên dùng bịt đầu gỗ, sáp nến đun chảy hoặc sơn dầu dày. Mục đích là làm chậm nước thoát ra ở đầu để đầu khúc khô gần với tốc độ phần thân.
- Đặt ở nơi có mái che, thoáng gió nhưng không có gió lùa mạnh, tránh nắng chiếu trực tiếp và mưa hắt. Dưới tán cây, trong lán thoáng hay kho có cửa thông gió đều được.
- Kê khối gỗ lên thanh kê, cách mặt đất ít nhất một gang tay, để không khí lưu thông cả mặt dưới và tránh hút ẩm từ đất. Xoay lật khối gỗ định kỳ nếu nó có mặt nằm sát kê.
- Cân khối gỗ lúc mới về và ghi lại, cân lại định kỳ. Khối lượng giảm nhanh ở giai đoạn đầu rồi chậm dần; khi không còn giảm đáng kể qua vài lần cân, gỗ đã gần cân bằng với không khí nơi phơi.
- Chuyển dần vào môi trường trong nhà trước khi gia công tinh: để trong phòng có điều kiện gần với nơi đặt cuối cùng một thời gian, theo dõi tiếp bằng cân hoặc máy đo.
Quy tắc ngón tay cái hay được nhắc trong nghề mộc phương Tây là gỗ phơi tự nhiên cần khoảng một năm cho mỗi phân Anh độ dày. Đó chỉ là ước lượng thô cho ván xẻ; với khối nu, gốc to và khí hậu nồm ẩm, thời gian có thể dài hơn nhiều.
Theo dõi độ khô: cân, máy đo và đôi mắt
Cân là công cụ đơn giản và đáng tin nhất cho người không có xưởng. Nó cho bạn đường cong khô của chính khối gỗ đó: giảm nhanh, rồi chậm, rồi gần như phẳng. Với khối nhỏ dùng cân nhà bếp hoặc cân thư, khối lớn dùng cân bàn. Ghi số vào sổ kèm ngày, bạn sẽ thấy rõ gỗ khô theo mùa ra sao.
Máy đo độ ẩm gỗ dạng kim cho con số phần trăm độ ẩm ở lớp gần bề mặt, chỗ hai kim cắm vào. Máy cần được chỉnh theo nhóm loài gỗ, và đọc ở mặt khối lớn thường cho số thấp hơn độ ẩm thật trong lõi. Muốn biết lõi, người ta khoan một lỗ nhỏ ở chỗ khuất hoặc đo ở mặt cắt mới. Máy đo không kim dùng sóng tiện hơn nhưng bị ảnh hưởng nhiều bởi tỉ trọng và hình dạng khối.
Đôi mắt cũng giúp: gỗ còn ẩm có mặt hơi lạnh khi chạm, màu đậm hơn, mặt cắt đầu xuất hiện vết nứt mới. Gỗ đã ổn định thì vết nứt cũ không mở thêm, màu đều, gõ nghe tiếng chắc hơn. Không dấu hiệu nào đủ một mình, nhưng kết hợp với cân và máy đo, bạn sẽ có quyết định khá chắc trước khi đưa khối gỗ vào gia công tinh.
Phơi tự nhiên hay sấy lò
Xưởng lớn có lò sấy, người chơi nhỏ thường phơi tự nhiên. Mỗi cách có chỗ hợp riêng:
| Tiêu chí | Phơi tự nhiên | Sấy lò |
|---|---|---|
| Thời gian | Dài, tính bằng tháng hoặc năm | Ngắn hơn nhiều, tính bằng ngày hoặc tuần |
| Kiểm soát | Phụ thuộc thời tiết, mùa nồm gần như dừng khô | Kiểm soát được nhiệt độ, độ ẩm, tốc độ |
| Rủi ro nứt | Thấp nếu phơi đúng chỗ, bịt đầu | Cao nếu lò chạy nhanh với khối dày, thớ rối |
| Mọt, nấm | Có thể phát sinh trong thời gian phơi | Nhiệt độ cao giúp diệt côn trùng và trứng |
| Hợp với | Khối nu, gốc lớn, hình thù phức tạp | Ván, phôi đã cắt về kích thước, khối vừa |
| Chi phí | Thấp, tốn chỗ và thời gian | Phải thuê, tính theo khối lượng và thời gian |
Nhiều xưởng kết hợp: phơi tự nhiên giai đoạn đầu cho nước tự do thoát ra, sau đó mới đưa vào lò ở chế độ nhẹ để hạ dần về độ ẩm mong muốn. Với khối nu quý, bạn nên hỏi xưởng sấy về kinh nghiệm với đúng loài gỗ và kích thước đó.
Mùa và khí hậu từng vùng làm thay đổi cách phơi
Ở miền Bắc, mùa hanh khô cuối thu đầu đông là lúc gỗ mất nước nhanh nhất, cũng là lúc dễ nứt nhất nếu để gió bấc lùa trực tiếp. Mùa nồm cuối đông đầu xuân thì ngược lại: độ ẩm không khí rất cao, gỗ gần như ngừng khô, thậm chí hút ẩm trở lại, mặt gỗ dễ lên mốc. Người phơi nu ở miền Bắc thường che chắn kỹ hơn vào mùa hanh và tăng thông gió, kiểm tra mốc vào mùa nồm.
Ở miền Nam, hai mùa mưa nắng rõ rệt. Mùa khô nắng gắt, nhiệt độ cao, gỗ đặt dưới mái tôn có thể bị nóng hầm, khô bề mặt rất nhanh. Mùa mưa ẩm kéo dài là lúc nấm mốc và mọt hoạt động mạnh. Vùng cao nguyên như Lâm Đồng, Đắk Lắk có đêm lạnh, ngày nắng, biên độ nhiệt lớn, gỗ co giãn theo ngày nhiều hơn.
Vì thế không có lịch phơi dùng chung cho mọi nơi. Cách làm đúng là theo dõi khối gỗ của chính bạn, ở chỗ phơi của bạn, bằng cân và mắt, và điều chỉnh che chắn theo mùa. Một khối nu mua từ vùng khác về cũng cần thời gian làm quen với khí hậu nơi mới trước khi gia công tinh.
Khi vết nứt đã xuất hiện
Đầu tiên, đừng vội trám. Vết nứt trên khối gỗ còn ẩm sẽ tiếp tục thay đổi; trám cứng lúc này dễ làm gỗ nứt sang chỗ khác hoặc làm chỗ trám bong ra. Hãy đợi khối gỗ ổn định, theo dõi vết nứt qua vài tuần bằng cách đánh dấu hai đầu vết bằng bút chì. Nếu vết không dài thêm, mới tính đến xử lý.
Vết nứt nhỏ, nông thường được trám bằng hỗn hợp bột gỗ cùng loại trộn keo, hoặc keo dán gỗ nhỏ giọt thấm vào khe. Vết nứt rộng hơn, hốc lớn thì nhiều xưởng đổ nhựa epoxy, có thể pha màu hoặc để trong. Với vết nứt có nguy cơ mở tiếp, người thợ gài thêm khoá gỗ hình nơ, còn gọi là chốt bướm, cắm ngang vết nứt để giữ hai mép lại. Đây vừa là biện pháp kỹ thuật, vừa thành chi tiết trang trí trên nhiều mặt bàn gốc.
Khi làm việc với keo, nhựa, hãy theo hướng dẫn trên nhãn sản phẩm, làm nơi thông gió, đeo găng tay. Nhựa epoxy chưa đóng rắn có thể gây kích ứng da, một số người bị dị ứng sau nhiều lần tiếp xúc. Chà nhám chỗ trám đã khô cũng tạo bụi mịn, cần đeo khẩu trang lọc bụi.
Câu hỏi thường gặp
Có nên phơi nu gỗ ngoài nắng cho nhanh khô không?
Không nên với khối mới cưa. Nắng gắt làm bề mặt khô nhanh trong khi lõi còn ướt, dễ nứt mặt và nứt đầu. Phơi trong bóng râm thoáng gió, chậm mà đều, an toàn hơn nhiều. Khi gỗ đã gần khô, phơi nắng nhẹ ngắn có thể chấp nhận được.
Bóc vỏ hay giữ vỏ khi phơi gốc cây?
Bóc vỏ giúp gỗ khô đều hơn và loại nơi mọt ẩn náu. Giữ vỏ làm chậm khô ở mặt ngoài nhưng vỏ hay bong dần và có thể giữ ẩm, nuôi côn trùng. Nếu muốn giữ vỏ vì thẩm mỹ, hãy kiểm tra thường xuyên và xử lý mọt sớm.
Sáp nến có bịt đầu gỗ được không?
Được ở quy mô nhỏ. Đun chảy sáp nến hoặc sáp ong rồi quét dày lên mặt cắt đầu. Sơn dầu dày cũng dùng được. Xưởng lớn dùng sáp nhũ tương chuyên dụng. Mục đích là làm chậm thoát nước ở đầu khúc, không cần bịt kín tuyệt đối.
Độ ẩm bao nhiêu thì gỗ được coi là khô để làm đồ trong nhà?
Không có một con số chung cho mọi nơi. Gỗ nên được làm khô gần mức độ ẩm cân bằng của chính căn phòng nơi đặt món đồ, khác nhau giữa nhà ở miền Bắc mùa nồm, nhà miền Nam và phòng điều hoà. Hỏi xưởng làm đồ ở địa phương mức họ dùng.
Lũa nhỏ có cần phơi lâu không?
Lũa suối nhỏ, mỏng khô nhanh hơn nhiều so với gốc lớn, có thể vài tuần đến vài tháng tuỳ thời tiết. Lũa biển cần ngâm xả muối trước khi phơi. Cách chắc nhất vẫn là cân định kỳ cho tới khi khối lượng gần như không đổi.
Có thể dùng lò vi sóng sấy khối gỗ nhỏ không?
Một số thợ tiện thử cách này với phôi nhỏ, nhưng rủi ro cháy âm ỉ bên trong, nứt và hỏng lò là có thật. Không nên làm với khối nu có giá trị hay gỗ có nhựa. Phơi tự nhiên hoặc nhờ xưởng sấy là cách an toàn hơn.