Nu gỗ, lũa và bàn gốc giữ được lâu nhất khi độ ẩm không khí quanh chúng ổn định, không có nắng chiếu trực tiếp, không có gió nóng hay gió lạnh thổi thẳng vào, và không đặt sát nền hay tường ẩm. Hai kẻ thù lớn nhất trong nhà Việt là mùa nồm, khi gỗ hút ẩm, trương lên và mốc, và phòng điều hoà chạy liên tục, khi gỗ bị hút khô, co lại và nứt.
Bài giải thích vì sao gỗ đã khô vẫn tiếp tục co giãn, rồi đi qua từng tình huống: mùa nồm, phòng điều hoà, nắng và đèn, chỗ đặt, lịch lau chùi, dấu hiệu cần can thiệp và khi chuyển nhà. Những lời khuyên dùng được cho mọi đồ gỗ tự nhiên, nhưng nu và lũa nhạy hơn vì thớ rối, nhiều hốc và thường được hoàn thiện mỏng.
Vì sao gỗ đã khô vẫn tiếp tục co giãn
Gỗ là vật liệu hút ẩm: nó luôn trao đổi hơi nước với không khí xung quanh cho tới khi cân bằng. Khi không khí ẩm lên, gỗ hút nước vào vách tế bào và trương ra; khi không khí khô đi, gỗ nhả nước và co lại. Một khối gỗ đã sấy khô kỹ không thoát khỏi quy luật này, nó chỉ đang cân bằng ở một mức ẩm nhất định và sẽ dịch chuyển theo môi trường mới.
Mức co giãn phụ thuộc loài gỗ, hướng thớ và mức thay đổi độ ẩm. Ở gỗ thân, sự co giãn chủ yếu theo chiều ngang thớ, gần như không theo chiều dọc. Ở nu, thớ chạy mọi hướng nên mỗi vùng co giãn một kiểu, ứng suất dồn vào các chỗ yếu như tâm xoáy, túi vỏ, đường ghép. Lũa có nhiều hốc, cạnh mỏng, nên phần mỏng thay đổi nhanh hơn phần dày, dễ nứt ở chỗ chuyển tiếp.
Lớp hoàn thiện làm chậm quá trình trao đổi ẩm nhưng không ngăn được hẳn. Sơn phủ kín làm chậm nhiều nhất, dầu và sáp ít hơn, gỗ mộc gần như không cản. Vì thế đồ gỗ mộc hay đồ chỉ phủ sáp phản ứng với thời tiết rõ nhất. Mục tiêu của bảo quản không phải là giữ độ ẩm bằng không, mà là giữ nó ổn định, tránh thay đổi lớn và đột ngột.
Mùa nồm: hút ẩm, mốc và trương
Nồm ẩm là hiện tượng quen thuộc ở miền Bắc vào cuối đông đầu xuân, khi không khí nóng ẩm tràn về gặp bề mặt còn lạnh, hơi nước ngưng thành giọt trên tường, sàn, đồ đạc. Độ ẩm không khí có lúc rất cao kéo dài nhiều ngày. Gỗ hút ẩm, trương nhẹ, ngăn kéo khó kéo, mặt gỗ mộc sờ thấy lạnh và dính. Bề mặt ẩm lâu là điều kiện cho nấm mốc phát triển, thành những đốm trắng, xanh hoặc đen, nhất là trong hốc lũa và mặt dưới bàn gốc.
Cách hiệu quả nhất trong mùa nồm là đóng cửa vào những ngày nồm nặng để hạn chế không khí ẩm tràn vào, chạy máy hút ẩm hoặc chế độ làm khô của điều hoà trong phòng đặt đồ gỗ quý. Lau khô ngay những giọt nước đọng trên mặt gỗ bằng khăn khô mềm. Không lau bằng khăn ướt trong mùa này. Kê đồ gỗ cách tường một khoảng nhỏ để không khí lưu thông phía sau.
Nếu đã có mốc, hãy lau bằng khăn khô hoặc hơi ẩm vắt kiệt ngoài trời, để mặt gỗ khô hẳn rồi mới kiểm tra lại. Mốc chỉ trên bề mặt sáp, dầu thường lau được; mốc ăn sâu vào gỗ mộc để lại vết đổi màu cần chà nhẹ và hoàn thiện lại. Tránh chất tẩy mạnh như thuốc tẩy gia dụng, vì chúng làm bạc màu gỗ và phá lớp hoàn thiện. Đeo khẩu trang khi lau mốc, nhất là với người có bệnh hô hấp.
Phòng điều hoà: khô, co và nứt
Điều hoà làm lạnh đồng thời làm khô không khí. Phòng chạy điều hoà nhiều giờ mỗi ngày, nhất là mùa hè miền Nam hay văn phòng, có độ ẩm thấp hơn nhiều so với ngoài trời. Đồ gỗ chuyển từ nơi ẩm vào phòng này sẽ co dần trong vài tuần đến vài tháng. Đó là lúc vết nứt mới xuất hiện, vết nứt cũ mở rộng, khe ghép hở ra, mặt bàn hơi cong.
Điều quan trọng nhất là không đặt đồ gỗ trước luồng gió thổi thẳng từ dàn lạnh. Luồng gió lạnh khô làm một mặt gỗ mất ẩm nhanh hơn mặt kia, gây cong và nứt. Đặt món đồ ở vị trí gió đã tản ra, hoặc chỉnh cánh đảo gió hướng khác. Tương tự, tránh đặt gần quạt sưởi, lò sưởi, bếp, nơi có khí nóng thổi vào.
Nếu bạn mua món đồ ở nơi khí hậu ẩm hơn rồi đưa vào phòng điều hoà, hãy cho nó làm quen từ từ: để ở phòng không bật điều hoà vài tuần trước khi chuyển hẳn vào. Đặt một ẩm kế nhỏ trong phòng để biết độ ẩm thực tế. Nhiều tài liệu bảo quản đồ gỗ khuyên giữ độ ẩm tương đối ở mức trung bình, khoảng giữa bốn mươi và sáu mươi phần trăm, và tránh dao động lớn trong ngày.
Chọn chỗ đặt trong nhà
Bảng dưới gom những vị trí hay gặp và mức phù hợp cho đồ nu, lũa, bàn gốc. Đây là gợi ý chung; căn nhà của bạn có thể có điều kiện riêng.
| Vị trí | Mức phù hợp | Lý do | Nếu buộc phải đặt |
|---|---|---|---|
| Giữa phòng khách, xa cửa sổ | Tốt | Ổn định nhiệt ẩm, ít nắng | Không cần làm gì thêm |
| Sát cửa sổ hướng tây, hướng nam | Kém | Nắng chiều chiếu thẳng, nóng, bạc màu | Rèm mỏng, phim cách nhiệt kính |
| Ngay dưới dàn lạnh điều hoà | Kém | Gió lạnh khô thổi một mặt | Chỉnh cánh gió, dời món đồ |
| Sát tường tầng trệt, tường ẩm | Kém | Hút ẩm, mốc mặt sau | Kê cách tường, kiểm tra mốc |
| Ban công có mái, hiên | Trung bình | Ẩm, mưa hắt, nắng xiên | Chỉ đồ phủ sơn ngoài trời, che mưa |
| Gần bếp, bàn thờ có đèn, nến | Trung bình | Khói, dầu mỡ, nhiệt cục bộ | Lau thường xuyên, giữ khoảng cách nguồn nhiệt |
Với bàn gốc rất nặng, chọn chỗ đặt trước khi đưa vào nhà, vì di chuyển lại rất vất vả. Với tác phẩm lũa nhẹ, bạn có thể thử vài vị trí trong một hai tuần, quan sát ánh sáng và vết nứt rồi mới cố định.
Nắng, đèn và chuyện bạc màu
Nắng trực tiếp. Tia cực tím trong ánh nắng phân huỷ chất gỗ ở bề mặt. Gỗ sẫm thường bạc dần, gỗ sáng thường vàng sẫm lên. Một vệt nắng chiếu mỗi chiều lên cùng một chỗ trên mặt bàn sẽ để lại vùng đổi màu rõ sau vài tháng, và vùng đặt bình hoa, khay trà sẽ thành vết hằn màu khác.
Nhiệt từ nắng. Mặt gỗ phơi nắng qua kính nóng lên nhiều, làm lớp hoàn thiện mềm, dầu khô quá, gỗ mất ẩm ở mặt trên nhanh hơn mặt dưới, dẫn đến cong và nứt.
Đèn trưng bày. Đèn sợi đốt và đèn halogen cũ toả nhiệt, chiếu gần dễ làm khô cục bộ. Đèn LED toả nhiệt ít hơn nhiều, là lựa chọn hợp hơn để rọi tác phẩm. Vẫn nên giữ khoảng cách và không bật liên tục cả ngày.
Xoay món đồ. Với đồ di chuyển được, xoay hướng định kỳ giúp màu đổi đều. Dịch chuyển vật đặt trên mặt bàn thường xuyên để tránh vết hằn.
Dấu hiệu cần can thiệp sớm
Phần lớn hư hại trên đồ nu, lũa, bàn gốc bắt đầu bằng những dấu hiệu nhỏ, dễ bỏ qua. Khi thấy một trong những điều sau, bạn nên xử lý ngay thay vì đợi:
- Vết nứt mới hoặc vết cũ dài thêm. Thường do độ ẩm thay đổi lớn. Kiểm tra vị trí đặt, luồng gió điều hoà, nắng chiếu; dời món đồ trước khi tính chuyện trám.
- Tiếng nứt lách tách vào ban đêm. Gỗ đang co nhanh. Hay gặp ở đồ mới chuyển vào phòng lạnh hoặc mùa hanh khô.
- Ngăn kéo, cánh cửa, mặt ghép bị kẹt hoặc hở. Gỗ trương hoặc co. Đừng bào sửa ngay trong mùa nồm, vì sang mùa khô sẽ hở.
- Đốm trắng, xanh, đen ở mặt dưới, trong hốc. Mốc. Lau khô, tăng thông gió, giảm ẩm phòng.
- Bột gỗ mịn dưới món đồ. Mọt đang hoạt động. Cách ly món đồ và xử lý theo hướng dẫn riêng về mối mọt.
- Mặt bàn bị dính, nhờn. Lớp dầu thừa không khô, hoặc bụi bẩn bám lâu. Lau sạch, để khô, không phủ thêm.
- Vùng màu khác hẳn phần còn lại. Bạc nắng hoặc vết hằn của vật đặt lâu. Dời vật, che nắng; vùng đổi màu nặng cần hoàn thiện lại.
- Chân đế lung lay. Chốt, mộng lỏng do gỗ co. Siết lại hoặc nhờ thợ trước khi chân gãy dưới sức nặng mặt bàn.
Can thiệp sớm thường chỉ là đổi chỗ đặt, chỉnh độ ẩm, lau khô. Để muộn mới phải đến thợ, chà nhám, trám nứt và hoàn thiện lại cả món đồ.
Lịch lau chùi và kiểm tra
Một lịch đơn giản giúp bạn phát hiện vấn đề khi nó còn nhỏ. Điều chỉnh theo khí hậu nơi ở và mức dùng của món đồ:
- Hằng tuần: lau bụi bằng khăn mềm khô hoặc chổi lông mềm. Với lũa nhiều hốc, dùng chổi cọ nhỏ hoặc máy thổi bụi.
- Ngay khi có: lau khô nước đổ, vết dầu mỡ. Dùng lót cốc, lót nồi trên bàn trà.
- Mỗi tháng: rọi đèn kiểm tra vết nứt cũ có dài thêm không, mặt dưới và hốc có mốc, bột mọt không.
- Đầu và giữa mùa nồm: kiểm tra mốc thường xuyên hơn, chạy máy hút ẩm, lau khô giọt đọng.
- Khi mặt khô xỉn: lau lại dầu hoặc thoa sáp theo loại hoàn thiện đã dùng.
- Mỗi năm: xem tổng thể, chân đế có lỏng, đường ghép có hở, lớp hoàn thiện có cần làm mới không.
Đánh dấu hai đầu các vết nứt bằng bút chì mờ ở chỗ khuất, ghi ngày. Lần kiểm tra sau bạn biết ngay vết nứt có đang mở hay đã đứng yên.
Câu hỏi thường gặp
Có nên đặt chậu nước gần đồ gỗ trong phòng điều hoà để tăng ẩm không?
Một chậu nước nhỏ tăng ẩm rất ít trong phòng lớn và có thể thành chỗ muỗi đẻ. Nếu phòng quá khô, máy tạo ẩm có kiểm soát độ ẩm là cách chủ động hơn. Đặt ẩm kế để biết mức thực tế trước khi can thiệp.
Mặt bàn nu bị vệt trắng do cốc nước nóng thì làm sao?
Vệt trắng thường nằm ở lớp hoàn thiện, do hơi ẩm bị giữ lại. Với mặt sáp, dầu, đôi khi lau lại lớp hoàn thiện là mất. Với sơn phủ, cần sản phẩm hoặc thợ xử lý. Thử ở góc nhỏ trước, tránh tự chà mạnh.
Lũa để lâu bám bụi trong hốc có rửa nước được không?
Lũa đã hoàn thiện nên làm sạch khô bằng chổi, máy thổi. Rửa nước chỉ khi cần, nhanh, rồi lau khô và để nơi thoáng cho khô hoàn toàn trước khi đặt lại, tránh mốc. Lũa mộc trong mùa nồm không nên rửa.
Chuyển nhà thì đóng gói bàn gốc thế nào?
Tháo mặt khỏi chân nếu là loại mặt tách, bọc mặt bằng chăn hoặc xốp mềm, bọc góc, không quấn nilon kín lâu ngày vì giữ ẩm gây mốc. Đặt nằm phẳng trên xe, chèn chặt. Ở nhà mới, để món đồ làm quen vài tuần trước khi đặt vào phòng điều hoà.
Đồ nu có cần hút ẩm cả năm không?
Không cần nếu nhà bạn thông thoáng và độ ẩm không quá cao. Máy hút ẩm hữu ích nhất trong mùa nồm hoặc mùa mưa kéo dài. Đừng hút ẩm quá mức khiến không khí quá khô, vì gỗ sẽ co và nứt.
Đặt bàn gốc ngoài sân vườn được không?
Chỉ khi món đồ được làm cho ngoài trời: loài gỗ bền, phủ sơn ngoài trời, kê cao khỏi đất, có mái che. Nắng mưa trực tiếp làm bạc màu, nứt, mục nhanh. Đồ nu, lũa trang trí trong nhà không nên đưa ra ngoài trời lâu.