Nu gỗ là phần bướu phình ra trên thân, gốc hoặc rễ cây, nơi các thớ gỗ mọc rối, cuộn xoắn theo mọi hướng thay vì chạy thẳng dọc thân như gỗ bình thường. Khi cưa ngang hoặc bào phẳng một khối nu, bạn thấy những đốm, vòng xoáy, gợn sóng dày đặc mà giới chơi gọi chung là vân nu. Chính kiểu thớ rối ấy làm nu khó gia công, dễ nứt nếu sấy vội, nhưng cũng làm nên vẻ đẹp không lặp lại của từng khối.
Bài này đi từ cây sống đến khối nu đặt trên kệ: bướu cây hình thành vì những nguyên nhân nào, bên trong khối nu có gì, nu ở thân khác nu ở gốc và rễ ra sao, những thứ hay bị gọi nhầm là nu, và câu nên hỏi về nguồn gốc trước khi nhận một khối nu. Bài không bàn giá và không nói chuyện nu mang lại may mắn hay giữ của.
Nu nằm ở đâu trên cây và vì sao người ta quý nó
Trên một cây gỗ lớn, nu có thể xuất hiện ở ba vị trí. Có khối nhô ra trên thân như một cái u tròn, có khối ôm quanh cổ rễ sát mặt đất, có khối nằm hẳn dưới đất ở chỗ các rễ lớn tách ra. Kích thước dao động rất rộng, từ cỡ nắm tay trên cành nhỏ đến những khối cần nhiều người khiêng ở gốc cây già. Người đi rừng nhìn bên ngoài thường chỉ thấy phần vỏ sần sùi, nhiều u nhỏ chồng lên nhau, phải cắt ra mới biết bên trong có vân đẹp hay chỉ là gỗ rỗng mục.
Người chơi quý nu vì hai lẽ. Lẽ thứ nhất là vân: mỗi khối nu là một tổ hợp ngẫu nhiên của hàng trăm, hàng nghìn điểm mọc, nên không có hai khối giống nhau. Lẽ thứ hai là sự hiếm: không phải cây nào cũng có bướu, không phải bướu nào cũng đủ lớn, đủ đặc và không mục lõi. Từ đó nu trở thành nguyên liệu cho bàn trà, đôn, khay, bát, tượng, và trong công nghiệp đồ gỗ thì được lạng thành lớp mỏng để phủ mặt tủ, mặt bàn.
Cần phân biệt ngay từ đầu: chữ "nu" trong nghề gỗ Việt dùng cho phần bướu có thớ rối, không phải cho mọi chỗ phình trên cây. Một đoạn thân phình to vì cây mọc lệch, một chỗ liền sẹo sau vết chặt cành, hay một mắt gỗ to đều có thể khiến thân cây sần lên mà không cho vân nu. Phần dưới bài sẽ quay lại chuyện này.
Vì sao cây mọc bướu: những nguyên nhân đã được ghi nhận
Chồi ngủ bị đánh thức hàng loạt. Dưới lớp vỏ của nhiều loài cây có những chồi nhỏ nằm im gọi là chồi ngủ. Bình thường chúng không mọc thành cành. Khi một vùng mô bị kích thích, nhiều chồi ngủ cùng phát triển nhưng không vươn ra được thành cành, chúng tạo thành chùm điểm mọc nằm sát nhau. Gỗ hình thành quanh mỗi điểm đó cuộn lại, và tập hợp của hàng nghìn điểm như vậy chính là khối nu.
Tổn thương cơ học. Vết chặt, vết cháy rừng, đá lăn, gia súc cọ thân, cành gãy là những tác động có thể khởi phát việc mọc bướu. Cây phản ứng bằng cách tăng sinh mô ở vùng bị thương. Không phải vết thương nào cũng thành nu, nhưng nhiều khối nu được người khai thác mô tả là nằm ở chỗ thân từng bị tổn hại.
Nấm, vi khuẩn và côn trùng. Tài liệu lâm nghiệp ghi nhận một số tác nhân sinh học có thể gây tăng sinh mô ở cây, tạo khối u. Cơ chế cụ thể khác nhau theo loài cây và tác nhân, và với nhiều loài gỗ Việt Nam chưa có nghiên cứu riêng. Vì vậy, nghe ai khẳng định chắc chắn một loại nu "do con sâu này" hay "do nấm kia" thì nên coi là kinh nghiệm truyền miệng.
Đặc tính di truyền và điều kiện sống. Trong cùng một loài, có cây hay mọc bướu, có cây không bao giờ có. Người trồng rừng ở nhiều nước ghi nhận yếu tố di truyền và điều kiện đất đá, khô hạn, gió mạnh đều có vai trò. Cây mọc trên núi đá vôi, đất nghèo, chịu nhiều sức ép thường được giới khai thác gắn với nu đẹp, nhưng đây là nhận xét kinh nghiệm hơn là quy luật đã đo đếm.
Bên trong khối nu: thớ xoắn, mắt nu và những khoảng rỗng
Ở gỗ thân bình thường, các tế bào gỗ xếp gần như song song với trục thân, nên khi bào bạn thấy vân sọc dài và gỗ tách theo một chiều rõ ràng. Trong khối nu, mỗi điểm mọc kéo các thớ quanh nó uốn cong, các điểm lại nằm sát nhau nên thớ của điểm này đan vào thớ của điểm kia. Kết quả là một khối gỗ không có hướng thớ chủ đạo. Cưa theo hướng nào bạn cũng cắt ngang qua một phần thớ, và đó là lý do mặt nu nào cũng có vân.
Những chấm nhỏ sẫm màu trên mặt nu mà dân chơi gọi là "mắt" chính là dấu vết của các chồi ngủ cũ. Mắt dày, nhỏ, phân bố đều thường được đánh giá cao; mắt thưa, to, hoặc bị mục đen thì kém hơn. Giữa các mắt, thớ gỗ uốn lượn tạo thành vòng xoáy, gợn sóng. Độ ánh của các vùng thớ khác hướng nhau làm mặt nu đổi sáng tối khi bạn nghiêng dưới đèn.
Khối nu cũng hay có khoảng rỗng, túi vỏ cây bị kẹt vào trong, đất đá lẫn vào ở nu gốc, hoặc vùng mục do nước đọng. Người cưa nu có kinh nghiệm đọc vỏ ngoài, gõ nghe tiếng, xem mặt cắt đầu tiên rồi mới quyết định hướng cưa tiếp. Ngay cả vậy, việc mở một khối nu vẫn có phần may rủi: có khối ngoài đẹp trong rỗng, có khối ngoài xấu mà mở ra vân dày.
Nu thân, nu gốc và nu rễ khác nhau thế nào
Ba vị trí cho ra ba kiểu nguyên liệu với tính chất khác nhau. Bảng dưới gom các điểm khác biệt mà người làm nghề hay nhắc tới; mỗi loài cây và mỗi khối cụ thể có thể lệch khỏi mô tả chung.
| Vị trí | Hình dạng thường gặp | Bên trong | Điều cần để ý |
|---|---|---|---|
| Nu thân | U tròn hoặc bầu dục nhô khỏi thân, vỏ sần nhiều u nhỏ | Vân mắt khá đều, ít lẫn đất đá | Phần nối vào thân có thể nứt khi khô; khối thường không quá lớn |
| Nu gốc | Khối ôm quanh cổ rễ, nửa trên nửa dưới mặt đất | Vân mắt xen vân rễ, có khi lẫn sỏi đá | Hay có túi đất, vùng mục do ẩm; nặng, khó vận chuyển |
| Nu rễ | Khối nằm dưới đất ở chỗ rễ lớn tách | Vân xoắn mạnh, nhiều vùng màu | Bám đất đá nhiều; khai thác thường phải đào, phát sinh vấn đề nguồn gốc |
| Bướu cành | U nhỏ trên cành hoặc thân non | Vân mảnh, khối nhỏ | Hợp làm đồ nhỏ, cán dao, bát; hay bị mọt vì nhiều gỗ giác |
Trong thực tế, nhiều khối được bán dưới tên "nu gốc" thực ra là phần gốc cây có rễ phình, không phải nu theo nghĩa thớ rối. Cách nhận ra nằm ở mặt cắt: nu thật có mắt và vòng xoáy dày đặc, gốc phình thường chỉ có vân sọc uốn theo hình rễ.
Những thứ hay bị gọi nhầm là nu
Vì chữ "nu" gợi sự quý, nó hay được gắn cho cả những thứ không phải. Danh sách dưới giúp bạn tách bạch khi nghe giới thiệu:
- Mắt gỗ to. Chỗ một cành lớn từng mọc ra khỏi thân để lại vùng gỗ có vòng tròn sẫm. Mắt gỗ chỉ có một tâm, còn nu có rất nhiều tâm nhỏ nằm cạnh nhau.
- U sẹo liền vết thương. Mô cây phủ dần lên vết chặt, tạo một gờ phình. Bên trong thường là gỗ thớ uốn quanh vết sẹo, không có chùm mắt.
- Gỗ vân lượn sóng. Một số khúc gỗ thân có thớ gợn sóng đều, khi bào cho hiệu ứng sáng tối rất đẹp. Đó là vân sóng của gỗ thân, không phải nu, dù đôi khi được rao là "vân nu".
- Gốc cây có rễ phình. Phần gốc loe rộng ra để đỡ thân. Đẹp, nặng, dùng làm bàn gốc được, nhưng vân chủ yếu chạy theo rễ.
- Lũa. Gỗ đã bị thời tiết, nước, đất bào mòn hết phần mềm, chỉ còn phần cứng với hình thù lạ. Một khối lũa có thể là nu đã phong hoá, nhưng phần lớn lũa không phải nu.
- Gỗ ghép giả vân nu. Nhiều mảnh nu nhỏ, hoặc gỗ thường dán lớp vân in, được bán như khối nu nguyên. Chủ đề này có bài riêng trong cùng chuyên mục.
Phân biệt được các trường hợp trên không làm món đồ kém đi. Một bàn gốc rễ phình hay một khối lũa vẫn có giá trị thẩm mỹ riêng. Điều quan trọng là bạn biết mình đang cầm thứ gì và người bán gọi đúng tên.
Trước khi nhận một khối nu: những câu nên hỏi
Nu thường đến từ những cây già, nhiều loài thuộc diện quản lý, và có không ít khối được đào từ rừng. Trước khi mua hoặc nhận biếu một khối nu lớn, bạn nên đi qua các bước sau:
- Hỏi tên loài cây và nơi xuất xứ. Câu trả lời "nu rừng" là chưa đủ; bạn cần biết đó là nu nghiến, nu hương, nu kháo hay loài khác, từ đâu đến.
- Hỏi giấy tờ nguồn gốc. Với gỗ thuộc loài nguy cấp, quý hiếm, nguyên lý chung là phải chứng minh được nguồn gốc hợp pháp khi mua bán, vận chuyển. Hoá đơn, bảng kê lâm sản, hồ sơ nhập khẩu là những thứ nên có.
- Xem mặt cắt hoặc chỗ đã bào. Vân mắt dày, đều, liên tục từ mặt trên xuống cạnh là dấu hiệu tốt. Mặt chỉ được bào một vạt nhỏ ở chỗ đẹp nhất thì nên hỏi thêm về phần còn lại.
- Kiểm tra độ khô. Khối nu mới cưa còn rất nhiều nước, khi khô sẽ co và có thể nứt. Hỏi đã phơi bao lâu, cân thử hoặc dùng máy đo độ ẩm gỗ nếu có.
- Soi lỗ mọt và vùng mục. Lỗ tròn nhỏ có bột mịn quanh miệng, vùng gỗ mềm bấm móng tay lún là những thứ cần xử lý trước khi đưa vào nhà.
- Ghi lại mọi thông tin người bán đưa ra và chụp ảnh khối nu lúc nhận. Nếu sau này cần giám định loài, cần chứng minh nguồn gốc, những ghi chép đó có ích.
Nếu người bán né câu hỏi về nguồn gốc, hoặc mời mua với lý do "để lâu lên giá", bạn nên dừng lại. Nu là vật để ngắm và dùng, không nên mua như một khoản tích trữ.
Câu hỏi thường gặp
Cây nào cũng có thể có nu không?
Bướu cây xuất hiện ở rất nhiều loài, cả cây gỗ cứng lẫn cây lá kim, nhưng tần suất và chất lượng khác nhau. Có loài hay mọc bướu, có loài hiếm khi. Ở Việt Nam, giới chơi nhắc nhiều đến nu nghiến, nu hương, nu kháo, nu pơ mu; ngoài ra còn nhiều loài khác ít tên tuổi hơn.
Nu gỗ có làm hại cây không?
Phần lớn cây có bướu vẫn sống khoẻ nhiều chục năm, bướu chỉ là vùng mô tăng sinh. Tuy vậy, khối bướu lớn ở gốc có thể là nơi nước đọng và nấm mục xâm nhập. Việc cưa nu khỏi cây sống tạo vết thương lớn, dễ làm cây suy yếu hoặc chết.
Mắt nu dày hay thưa thì đẹp hơn?
Theo cách nhìn phổ biến trong giới chơi, mắt nhỏ, dày và phân bố đều thường được ưa hơn mắt to, thưa. Nhưng đây là thẩm mỹ, không phải chuẩn. Có người thích khối có vòng xoáy lớn, có người thích vân mây loang. Chọn theo con mắt của bạn và mục đích dùng.
Vì sao khối nu hay nứt hơn gỗ thường?
Thớ nu chạy mọi hướng nên khi khô, các vùng co ngót theo những hướng khác nhau và kéo nhau. Thêm vào đó, nu hay có túi vỏ, khoảng rỗng, chỗ ứng suất lớn. Sấy chậm, bịt mặt cắt và giữ độ ẩm ổn định giúp hạn chế nứt.
Nu gỗ có mùi không?
Mùi phụ thuộc loài cây chứ không phụ thuộc việc là nu hay không. Nu hương, nu kháo có mùi riêng khi mới bào, nu của loài không thơm thì không có mùi đáng kể. Mùi bay dần trên bề mặt cũ, cạo lớp mới mới ngửi được rõ.
Có nên tự cưa mở một khối nu mới mua?
Cưa nu lớn cần máy và kinh nghiệm, vì thớ rối dễ làm kẹt lưỡi, giật máy. Bụi nhiều loài gỗ gây kích ứng da và đường thở. Nếu khối có giá trị, bạn nên nhờ xưởng có kinh nghiệm cưa và tự mình đứng xem để quyết định hướng cắt.